رەسپۋبلىيكا

رەسپۋبلىيكا (لات. Respublٴىka – حالىق ىيگىلىگى، قوعامدىق ٴىس) – مەملەكەتتىك باسقارۋ نىسانى.

مۇندا جوعارى مەملەكەتتىڭ بىيلىكتى بەلگىلى مەرزىمگە سايلانعان ورگاندار جۇزەگە اسىرادى. مەملەكەتتىڭ بىيلىكتىڭ بارلىق جوعارى ورگاندارى نە سايلانادى، نە ولاردى جالپىۇلتتىق وكىلدىكتى مەكەمەلەر.
بىيلىك نە بۇكىل حالىقتىڭ (دەموكراتىييا) نە ونىڭ ٴبىر بولىگىنىڭ (ارىيستوكراتىييا) قولىندا بولاتىن مەملەكەت. رەسپۋبلىيكانىڭ قوزعاۋشى ٴپرىينتسىيپى — ساياسىي ىزتىلىك، ياعنىي وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك.

بارلىق جوعارى رەسمىي بىيلىك ورگاندارىن بەلگىلى ٴبىر مەرزىمگە حالىق سايلايتىن مەملەكەتتىك باسقارۋ نىسانى. ول انتىيك. داۋىردە ەجەلگى مونارحىييالارعا قاراما-قارسى، ولارعا قاراعاندا وزىق مەملەكەتتىك قۇرىلىس رەتىندە پايدا بولدى. مىسالى، سپارتادا مەملەكەت بىيلىك اقسۇيەكتەردەن سايلانعان اقساقالدار كەڭەسىندە، ال افىينادا ەل سايلاعان “حالىق جىينالىسىندا” بولدى. ۱۷ — ۱۸ عاسىرلاردا باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە مونارحىيياعا قارسى شىققان بۋرجۋازىييا ىيدەولوگتارى رەسپۋبلىيكانى باسقارۋ نىسانىن ەنگىزۋدى دەموكراتىييانىڭ سالتانات قۇرۋى جانە ادام قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ كەپىلى دەپ ٴبىلدى. شىنىندا دا رەسپۋبلىيكا ازاماتتاردىڭ جەكە جانە ساياسىي قۇقىقتارىن كەڭىتىپ، حالىق بىيلىگى قاعىيدالارىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىكتەر اشادى. الايدا ازاماتتاردىڭ بىيلىك قۇرىلىمدارىنا قاتىسى ٴار ٴتۇرلى بولادى. رەسپۋبلىيكالىق بىيلەۋ ٴتۇرىنىڭ نەگىزگى ساياسىي ىين-تتارىنا پارلامەنت، ۇكىمەت، پرەزىيدەنت، سوت جانە سايلاۋشىلار جاتادى. رەسپۋبلىيكانىڭ بىرنەشە ٴتۇرى بار: پرەزىيدەنتتىك، پارلامەنتتىك، ارالاس.

پرەزىيدەنتتىك رەسپۋبلىيكا تۇڭعىش رەت اقش-تا ٴىس جۇزىنە اسىرىلىپ، ۱۷۸۹ جىلى ۆاشىينگتون پرەزىيدەنت بولىپ سايلاندى. قازىر دۇنىييە ٴجۇزىنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى وسى باسقارۋ نىسانىن قابىلداعان. پرەزىيدەنتتىك رەسپۋبلىيكادا پرەزىيدەنتتىڭ وكىلەتتىگى كەڭ بولادى جانە ول مەملەكەت باسشىسى عانا ەمەس، اتقارۋشى بىيلىكتىڭ دە باسشىسى، سونداي-اق باس قولباسشى بولىپ تابىلادى، زاڭ كۇشى بار اكتىلەر شىعارادى، پارلامەنتتى تاراتۋعا قۇقىلى بولادى. پرەزىيدەنت بىيلىكتىڭ ٴۇش تارماعىن ۇيلەستىرۋشى ٴرولىن اتقارادى. پرەزىيدەنت بىيلىگى وتە كۇشتى رەسپۋبلىيكالار (مىسالى، ورتالىق ازىييا، لاتىن امەرىيكا مەملەكەتتەرى، ت.ب.) سۋپەر پرەزىيدەنتتىك رەسپۋبلىيكا دەپ اتالادى. ال پرەزىيدەنتتىك-مونوكر. رەسپۋبلىيكادا (كەيبىر افرىيكا ەلدەرى) پرەزىيدەنت ٴومىر بويىنا سايلانادى. وتپەلى كەزەڭنىڭ قىيىنشىلىقتارى مەن قاجەتتىلىكتەرىنە وراي پرەزىيدەنت قولىندا كۇشتى بىيلىك شوعىرلانعاندىقتان، قازاقستان دا سۋپەر پرەزىيدەنتتىك رەسپۋبلىيكاعا جاتادى. پارلامەنتتىك رەسپۋبلىيكادا جوعارى بىيلىك ىييەسى پارلامەنت بولىپ تابىلادى. مۇنداي رەسپۋبلىيكادا ۇكىمەتتى پارلامەنت قۇرادى، ياعنىي وعان اتقارۋشى بىيلىك تاۋەلدى بولادى. سونداي-اق پارلامەنت سالىقتى بەلگىلەيدى، بيۋدجەتتى بەكىتەدى، سوتتاردى بەكىتەدى، سوعىس پەن ٴبىتىم ماسەلەسىن شەشەدى، اسكەردى قامتاماسىز ەتەدى، حالىقار. شارتتاردى بەكىتەدى. پارلامەنت كەز كەلگەن ماسەلەگە بايلانىستى ۇكىمەتتەن ەسەپ بەرۋدى تالاپ ەتۋگە، ۇكىمەتكە سەنىمسىزدىك بىلدىرۋگە قۇقىلى.

جارتىلاي پرەزىيدەنتتىك رەسپۋبلىيكا - نەمەسە ارالاس رەسپۋبلىيكا دەپ تە اتايدى. ونىڭ نەگىزگى بەلگىسى ۇكىمەتتىڭ - پرەزىيدەنتتىڭ دە، پارلامەنتتىڭ دە الدىندا قوسارلانعان جاۋاپتىلىعى. جارتىلاي پرەزىيدەنتتىك رەسپۋبلىيكادا پرەزىيدەنت جانە پارلامەنت تىكەلەي حالىقتىڭ داۋىس بەرۋى ارقىلى سايلانادى. ٴبۇل جەردە مەملەكەت باسى پرەزىيدەنت بولىپ تابىلادى. ول پارلامەنتتەگى ساياسىي كۇشتەردىڭ ورنالاسۋىن ەسەپكە الا وتىرىپ ۇكىمەت باسى مەن مىينىيسترلەردى تاعايىندايدى. مەملەكەت باسى مىينىيسترلەر كابىينەتى ماجىلىستەرىن باسقارادى جانە ونىڭ شەشىمدەرىن بەكىتەدى. پارلامەنتتىڭ دە ەلدىڭ جىل سايىنگى بيۋدجەتىن بەكىتۋ بارىسىندا ۇكىمەتتى باقىلاۋ مۇمكىندىگى، سونىمەن قاتار، ۇكىمەتكە سەنىمسىزدىك ۆوتۋمىن ٴبىلدىرۋ قۇزىرى بار. جالپى العاندا، جارتىلاي پرەزىيدەنتتىك رەسپۋبلىيكادا ٴارتۇرلى بىيلىك ىينستىيتۋتتارى اراسىنداعى وكىلەتتىك جانە قاتىناستار ٴتارتىبى ەر ەلدە ٴارتۇرلى ەرەكشەلىكتەرىن ەسەپكە الىپ، وزگەرگەن.

دەرەككوزدەر

ورتاققوردا بۇعان قاتىستى مەدىيا فايلدار بار: Category:Republic