Respwblïka

Respwblïka (lat. Respublika – xalıq ïgiligi, qoğamdıq is) – memlekettik basqarw nısanı.

Munda joğarı memlekettiñ bïlikti belgili merzimge saýlanğan organdar jüzege asıradı. Memlekettiñ bïliktiñ barlıq joğarı organdarı ne saýlanadı, ne olardı jalpıulttıq ökildikti mekemeler.
Bïlik ne bükil xalıqtıñ (demokratïya) ne onıñ bir böliginiñ (arïstokratïya) qolında bolatın memleket. Respwblïkanıñ qozğawşı prïncïpi — sayasï iztilik, yağnï otanğa degen süýispenşilik.

Barlıq joğarı resmï bïlik organdarın belgili bir merzimge xalıq saýlaýtın memlekettik basqarw nısanı. Ol antïk. däwirde ejelgi monarxïyalarğa qarama-qarsı, olarğa qarağanda ozıq memlekettik qurılıs retinde paýda boldı. Mısalı, Spartada memleket bïlik aqsüýekterden saýlanğan aqsaqaldar keñesinde, al Afïnada el saýlağan “xalıq jïnalısında” boldı. 17 — 18 ğasırlarda Batıs Ewropa elderinde monarxïyağa qarsı şıqqan bwrjwazïya ïdeologtarı respwblïkanı basqarw nısanın engizwdi demokratïyanıñ saltanat qurwı jäne adam quqıqtarın qamtamasız etwdiñ kepili dep bildi. Şınında da Respwblïka azamattardıñ jeke jäne sayasï quqıqtarın keñitip, xalıq bïligi qağïdaların jüzege asırwğa mümkindikter aşadı. Alaýda azamattardıñ bïlik qurılımdarına qatısı är türli boladı. Respwblïkalıq bïlew türiniñ negizgi sayasï ïn-ttarına parlament, ükimet, prezïdent, sot jäne saýlawşılar jatadı. Respwblïkanıñ birneşe türi bar: prezïdenttik, parlamenttik, aralas.

Prezïdenttik Respwblïka tuñğış ret AQŞ-ta is jüzine asırılıp, 1789 jılı Vaşïngton prezïdent bolıp saýlandı. Qazir dünïye jüziniñ köptegen elderi osı basqarw nısanın qabıldağan. Prezïdenttik Respwblïkada prezïdenttiñ ökilettigi keñ boladı jäne ol memleket basşısı ğana emes, atqarwşı bïliktiñ de basşısı, sondaý-aq bas qolbasşı bolıp tabıladı, zañ küşi bar aktiler şığaradı, parlamentti taratwğa quqılı boladı. Prezïdent bïliktiñ üş tarmağın üýlestirwşi rölin atqaradı. Prezïdent bïligi öte küşti Respwblïkalar (mısalı, Ortalıq Azïya, Latın Amerïka memleketteri, t.b.) swper prezïdenttik Respwblïka dep ataladı. Al prezïdenttik-monokr. Respwblïkada (keýbir Afrïka elderi) prezïdent ömir boýına saýlanadı. Ötpeli kezeñniñ qïınşılıqtarı men qajettilikterine oraý prezïdent qolında küşti bïlik şoğırlanğandıqtan, Qazaqstan da swper prezïdenttik Respwblïkağa jatadı. Parlamenttik Respwblïkada joğarı bïlik ïyesi parlament bolıp tabıladı. Mundaý Respwblïkada ükimetti parlament quradı, yağnï oğan atqarwşı bïlik täweldi boladı. Sondaý-aq parlament salıqtı belgileýdi, byudjetti bekitedi, sottardı bekitedi, soğıs pen bitim mäselesin şeşedi, äskerdi qamtamasız etedi, xalıqar. şarttardı bekitedi. Parlament kez kelgen mäselege baýlanıstı ükimetten esep berwdi talap etwge, ükimetke senimsizdik bildirwge quqılı.

Jartılaý prezïdenttik respwblïka - nemese aralas respwblïka dep te ataýdı. Onıñ negizgi belgisi ükimettiñ - prezïdenttiñ de, parlamenttiñ de aldında qosarlanğan jawaptılığı. Jartılaý prezïdenttik respwblïkada prezïdent jäne parlament tikeleý xalıqtıñ dawıs berwi arqılı saýlanadı. Bül jerde memleket bası prezïdent bolıp tabıladı. Ol parlamenttegi sayasï küşterdiñ ornalaswın esepke ala otırıp ükimet bası men mïnïstrlerdi tağaýındaýdı. Memleket bası mïnïstrler kabïneti mäjilisterin basqaradı jäne onıñ şeşimderin bekitedi. Parlamenttiñ de eldiñ jıl saýıngı byudjetin bekitw barısında ükimetti baqılaw mümkindigi, sonımen qatar, ükimetke senimsizdik votwmın bildirw quzırı bar. Jalpı alğanda, jartılaý prezïdenttik respwblïkada ärtürli bïlik ïnstïtwttarı arasındağı ökilettik jäne qatınastar tärtibi ér elde ärtürli erekşelikterin esepke alıp, özgergen.

Derekközder

Ortaqqorda buğan qatıstı medïa faýldar bar: Category:Republic