رەفراكتسىييا

رەفراكتسىييا نەمەسە جارىقتىڭ سىنۋى — وپتىيكالىق ساۋلەنىڭ (جارىقتىڭ) ەكى ورتانى بولەتىن شەكارادان وتكەن كەزدە تارالۋ باعىتىنىڭ وزگەرۋى، اۋا ورتالىعىندا جارىق ساۋلەلەرىنىڭ سىنۋى (ٴۇزىلۋى)؛ سونىڭ سالدارىنان باعدارلاعان زاتتىڭ كادىمگى بىيىكتىگى بۇرىنعىسىنان بىيىكتەۋ سىيياقتى بولىپ كورىنەدى. تۇزەتۋدى العاندا رەفراكتسىييا جەرلىك (ەگەر سəۋلە جەردەگى زاتتاردان كەلەتىن بولسا) جانە اتموسفەرالىق (ەگەر ساۋلە جۇلدىزدارمەن كۇننەن' كەلەتىن بولسا) بولىپ ەكىگە بولىنەدى.

ٴارتۇرلى وپتىيكالىق تىعىزدىقتى ەكى ورتانى قىيىپ وتەتىن ٴتۇزۋ دەنەنىڭ سىنىپ كورىنۋى

سىنۋ كورسەتكىشتەرى n۱ جانە n۲ بولاتىن بىرتەكتى ىيزوتروپتى ٴمولدىر (جۇتپايتىن) ورتالاردىڭ سوزىلىڭقى جازىق ٴبولىنۋ شەكاراسىندا جارىقتىڭ سىنۋى مىناداي ەكى زاڭمەن انىقتالادى:
۱) سىنعان ساۋلە تۇسكەن ساۋلە مەن ٴبولىنۋ بەتىنە تۇسىرىلگەن نورمال (پەرپەندىيكۋليار) ارقىلى وتەتىن جازىقتىقتا جاتادى؛
۲) ٴتۇسۋ بۇرىشى () مەن سىنۋ بۇرىشى () سنەللدىڭ سىنۋ زاڭىمەن بايلانىسقان: n۱sٴىn=n۲sٴىn . جارىقتىڭ سىنۋى جارىقتىڭ شاعىلۋىمەن قاتار جۇرەدى. بۇل جاعدايدا سىنعان جانە شاعىلعان ساۋلە شوقتارى ەنەرگىييالارىنىڭ قوسىندىسى تۇسكەن ساۋلە ەنەرگىيياسىنا تەڭ. ولاردىڭ سالىستىرمالى قارقىندىلىعى ساۋلەنىڭ ٴتۇسۋ بۇرىشىنا، n۱ مەن n۲-ٴنىڭ ماندەرىنە جانە تۇسكەن ساۋلە شوعىنداعى جارىقتىڭ پوليارلانۋىنا تاۋەلدى بولادى. ساۋلە نورمال (پەرپەندىيكۋليار) تۇسكەن كەزدە سىنعان جانە تۇسكەن جارىق تولقىندارىنىڭ ورتاشا ەنەرگىييالارىنىڭ قاتىناسى مىناعان تەڭ: ۴n۱n۲/(n۱+n۲)۲. ەگەر n۲<n۱ جانە ٴتۇسۋ بۇرىشى arcsٴىn (n۲/n۱) بولسا، وندا جارىقتىڭ سىنۋى بولمايدى. بۇل جاعدايدا ٴبولىنۋ شەكاراسىنا تۇسكەن جارىق تولقىنىنىڭ بارلىق ەنەرگىيياسى تۇگەلدەي شاعىلعان تولقىنمەن كەرى قايتادى (ياعنىي جارىقتىڭ تولىق ىشكى شاعىلۋ قۇبىلىسى پايدا بولادى). -ٴدىڭ كەز كەلگەن مانىندە (=۰-دەن باسقا) جارىقتىڭ سىنۋىمەن قاتار جارىقتىڭ پوليارلانۋ كۇيى دە وزگەرەدى جانە بۇل قۇبىلىس سىزىقتى پوليارلانعان جارىقتى الۋ ٴۇشىن پايدالانىلادى. جارىقتىڭ سىنۋىنىڭ تۇسكەن ساۋلەنىڭ پوليارلانۋىنا تاۋەلدىلىگى ساۋلەنىڭ قوسارلانىپ سىنۋى كەزىندە ەرەكشە بايقالادى. جالپى ايتقاندا، ورتانىڭ سىنۋ كورسەتكىشى (n) جارىق تولقىنىنىڭ ۇزىندىعىنا () تاۋەلدى بولادى (ق. جارىق دىيسپەرسىيياسى). سوندىقتان مونوحرومات ەمەس جارىق سىنعان كەزدە، ونىڭ ٴار ٴتۇرلى تولقىن ۇزىندىقتارى () بار ساۋلە قۇراۋشىلارى ٴار ٴتۇرلى باعىتتا تارالادى. لىينزالار مەن كوپتەگەن وپتىيكالىق پرىيبورلاردىڭ قۇرىلىسى جارىقتىڭ سىنۋى زاڭدارىنا نەگىزدەلگەن.

جارىق ساۋلەسىنىڭ ٴتۇسۋ جانە سىنۋ بۇرىشتارىن ولشەۋ

رەفراكتومەترلىك ٴادىستىڭ نەگىزىنە جارىق ساۋلەسىنىڭ ٴبىر ورتادان كەلەسى ورتاعا وتكەندە باعىتىنىڭ وزگەرۋى نەمەسە سىنۋى جاتادى. انالىيتىيكالىق سىيگنال سىنۋ كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى، ول انالىيزدەنەتىن زاتتىڭ تابىيعاتىنا، قۇرىلىسىنا، تىعىزدىعىنا تاۋەلدى. بۇل پارامەترلەر مىنا تەڭدىك ارقىلى ٴبىر-بىرىمەن بايلانىسادى:

$R={\frac {(n^{2}-1)*M}{(n^{2}-2)*p}}$

مۇنداعى R - انىقتالاتىن زاتتىڭ موليارلىق رەفراكڭىيياسى؛ n - انىقتالاتىن زاتتىڭ سىنۋ كورسەتكىشى؛ م - انىقتالاتىن زاتتىڭ موليارلىق ماسساسى؛ p = m/V - انىقتالاتىن زاتتىڭ تىعىزدىعى.

اينەك ارقىلى وتكەن ساۋلەنىڭ سىنۋى

سىنۋ كورسەتكىشى دەگەنىمىز - ٴتۇسۋ بۇرىشىنىڭ سىينۋسىنىڭ سىنۋ بۇرىشى سىينۋسىنا قاتىناسى. ورتانىڭ تىعىزدىعى مەن جارىق ساۋلەسىنىڭ باعىتىنا بايلانىستى ەكى جاعداي بەلگىلى:

1. ρ(ا) < ρ(ب) n=sinα/sinβ
2. ρ(ا) > ρ(ب) ۱/n=sinα/sinβ

ٴتۇسۋ بۇرىشى وسكەندە (II) سىنۋ بۇرىشى ۹۰° تەڭ بولاتىنداي (sin۹۰^۰ =۱) مەزگىل كەلەدى دە، جارىق ساۋلەسى ورتانىڭ جاناسۋ شەگى بويىمەن سىنادى. بۇنداي ٴتۇسۋ بۇرىشى تولىق ىشكى سىنۋ بۇرىشى دەپ اتالادى.

sinα' = ۱/n نەمەسە n = ۱/sinα'

وسىنداي تاۋەلدىلىك انالىيتىيكالىك ماقساتتاردا قوپدانىلاتىن اسپاپتاردىڭ (رەفراكتومەتر) كونسترۋكتسىيياسىندا ەسكەرىلەدى. سىنۋ كورسەتكىشى انالىيتىيكالىق پارامەترلەردەن (قۇرامى، تابىيعاتى، تىعىزدىعى) باسقا جارىق اعىندارىنىڭ تولقىن ۇزىندىعىنا، تەمپەراتۋراعا، كىسىمعا (گازدار ٴۇشىن) بايلانىستى. وسى پارامەترلەردىڭ اسەرىن جويۋ ٴۇشىن ستاندارتتى ەرىتىندىلەر مەن تالداناتىن زاتتىڭ سىنۋ كورسەتكىشىنىڭ وزگەرۋىن بىردەي جاعدايلاردا (λ: ت: ر) جۇرگىزەدى.

پايدالانعان ادەبىييەت

رەفراكتسىييا شاماسى كورسەتىلگەن ارناۋلى تابلىيتسالار بار جانە ونى ٴتىيىستى فورۋلا بويىنشا ەسەپتەپ تابۋعا بولادى.