Refrakcïya

Refrakcïya nemese Jarıqtıñ sınwı — optïkalıq säwleniñ (jarıqtıñ) eki ortanı böletin şekaradan ötken kezde taralw bağıtınıñ özgerwi, awa ortalığında jarıq säwleleriniñ sınwı (üzilwi); sonıñ saldarınan bağdarlağan zattıñ kädimgi bïiktigi burınğısınan bïiktew sïyaqtı bolıp körinedi. Tüzetwdi alğanda refrakcïya jerlik (eger səwle jerdegi zattardan keletin bolsa) jäne atmosferalıq (eger säwle juldızdarmen Künnen' keletin bolsa) bolıp ekige bölinedi.

Ärtürli optïkalıq tığızdıqtı eki ortanı qïıp ötetin tüzw deneniñ sınıp körinwi

Sınw körsetkişteri n1 jäne n2 bolatın birtekti ïzotroptı möldir (jutpaýtın) ortalardıñ sozılıñqı jazıq bölinw şekarasında Jarıqtıñ sınwı mınadaý eki zañmen anıqtaladı:
1) sınğan säwle tüsken säwle men bölinw betine tüsirilgen normalʹ (perpendïkwlyar) arqılı ötetin jazıqtıqta jatadı;
2) tüsw burışı () men sınw burışı () Snelldiñ sınw zañımen baýlanısqan: n1sin=n2sin . Jarıqtıñ sınwı jarıqtıñ şağılwımen qatar jüredi. Bul jağdaýda sınğan jäne şağılğan säwle şoqtarı énergïyalarınıñ qosındısı tüsken säwle énergïyasına teñ. Olardıñ salıstırmalı qarqındılığı säwleniñ tüsw burışına, n1 men n2-niñ mänderine jäne tüsken säwle şoğındağı jarıqtıñ polyarlanwına täweldi boladı. Säwle normalʹ (perpendïkwlyar) tüsken kezde sınğan jäne tüsken jarıq tolqındarınıñ ortaşa énergïyalarınıñ qatınası mınağan teñ: 4n1n2/(n1+n2)2. Eger n2<n1 jäne tüsw burışı arcsin (n2/n1) bolsa, onda Jarıqtıñ sınwı bolmaýdı. Bul jağdaýda bölinw şekarasına tüsken jarıq tolqınınıñ barlıq énergïyası tügeldeý şağılğan tolqınmen keri qaýtadı (yağnï jarıqtıñ tolıq işki şağılw qubılısı paýda boladı). -diñ kez kelgen mäninde (=0-den basqa) Jarıqtıñ sınwımen qatar jarıqtıñ polyarlanw küýi de özgeredi jäne bul qubılıs sızıqtı polyarlanğan jarıqtı alw üşin paýdalanıladı. Jarıqtıñ sınwınıñ tüsken säwleniñ polyarlanwına täweldiligi säwleniñ qosarlanıp sınwı kezinde erekşe baýqaladı. Jalpı aýtqanda, ortanıñ sınw körsetkişi (n) jarıq tolqınınıñ uzındığına () täweldi boladı (q. Jarıq dïspersïyası). Sondıqtan monoxromat emes jarıq sınğan kezde, onıñ är türli tolqın uzındıqtarı () bar säwle qurawşıları är türli bağıtta taraladı. Lïnzalar men köptegen optïkalıq prïborlardıñ qurılısı Jarıqtıñ sınwı zañdarına negizdelgen.

Jarıq säwlesiniñ tüsw jäne sınw burıştarın ölşew

Refraktometrlik ädistiñ negizine jarıq säwlesiniñ bir ortadan kelesi ortağa ötkende bağıtınıñ özgerwi nemese sınwı jatadı. Analïtïkalıq sïgnal sınw körsetkişi bolıp tabıladı, ol analïzdenetin zattıñ tabïğatına, qurılısına, tığızdığına täweldi. Bul parametrler mına teñdik arqılı bir-birimen baýlanısadı:

$R={\frac {(n^{2}-1)*M}{(n^{2}-2)*p}}$

mundağı R - anıqtalatın zattıñ molyarlıq refrakñïyası; n - anıqtalatın zattıñ sınw körsetkişi; M - anıqtalatın zattıñ molyarlıq massası; p = m/V - anıqtalatın zattıñ tığızdığı.

Äýnek arqılı ötken säwleniñ sınwı

Sınw körsetkişi degenimiz - tüsw burışınıñ sïnwsınıñ sınw burışı sïnwsına qatınası. Ortanıñ tığızdığı men jarıq säwlesiniñ bağıtına baýlanıstı eki jağdaý belgili:

1. ρ(a) < ρ(b) n=sinα/sinβ
2. ρ(a) > ρ(b) 1/n=sinα/sinβ

Tüsw burışı öskende (II) sınw burışı 90° teñ bolatındaý (sin90⁰ =1) mezgil keledi de, jarıq säwlesi ortanıñ janasw şegi boýımen sınadı. Bundaý tüsw burışı tolıq işki sınw burışı dep ataladı.

sinα' = 1/n nemese n = 1/sinα'

Osındaý täweldilik analïtïkalık maqsattarda qopdanılatın aspaptardıñ (refraktometr) konstrwkcïyasında eskeriledi. Sınw körsetkişi analïtïkalıq parametrlerden (quramı, tabïğatı, tığızdığı) basqa jarıq ağındarınıñ tolqın uzındığına, temperatwrağa, kısımğa (gazdar üşin) baýlanıstı. Osı parametrlerdiñ äserin joyu üşin standarttı eritindiler men taldanatın zattıñ sınw körsetkişiniñ özgerwin birdeý jağdaýlarda (λ: T: R) jürgizedi.

Paýdalanğan ädebïyet

Refrakcïya şaması körsetilgen arnawlı tablïcalar bar jäne onı tïisti forwla boýınşa eseptep tabwğa boladı.