روبەرت ۆىيلگەلم بۋنزەن
روبەرت ۆىيلگەلم بۋنزەن (۱۸۱۱-۱۸۹۹) - المان حىيمىيگى.
- بىرنەشە نەمىس ۋنىيۆەرسىيتەتتەرىنىڭ وقىتۋشىسى؛
- ۱۸۵۲ ج. – گەيدەلبەرگتە حىيمىييا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى؛
- ۱۸۵۹ ج. نەمىس عالىمى گ. كىيرحگوففپەن بىرگە سپەكترلىك ٴانالىيزدى اشتى؛
- سپەكتردىڭ قۇرىلىمى مەن سپەكتر الىنعان زات اراسىندا بايلانىستى انىقتادى؛
- ۱۸۵۷ ج. – ر. بۋنزەنمەن بىرلەسە قۇراستىرعان جانارعى جالىنىندا ٴارتۇرلى زاتتاردىڭ پلاتىينادان جاسالعان سىمنىڭ ۇشىندا جالىن ٴتۇسىن وزگەرتۋىن زەرتتەدى.
روبەرت ۆىيلگەلم بۋنزەننىڭ ٴومىرى ەشقانداي قىيىندىقسىز، بىرقالىپتى وتكەن ەدى. بۋنزەن ەش ۋاقىتتا كەدەيلىك پەن تاپشىلىق كورمەدى، ال بايلىققا ٴتىپتى دە قىزىقپادى. ونى اتاق تا، ونەر دە قىزىقتىرمادى. ول ٴوز عىلىمىنان باسقا ەش نارسەگە كوڭىل اۋدارمادى.
ول شەيەلە نەمەسە دەۆىي ٴتارىزدى وزدىگىنەن وقىعان عالىم ەمەس ەدى. بۋنزەننىڭ اتا-اناسى ٴوز ۇلدارىنا جاقسى ٴبىلىم بەرۋگە تىرىسىپ باقتى، سوندىقتان ونى بالا كەزىنەن قورشاعان اينالاسى تەك قانا عىلىمعا ىيتەرمەلەگەن ەدى.
بالالىق شاعى[وڭدەۋ]
نەمىس قالاسى گەتتىينگەن بۇكىل الەمگە ٴوزىنىڭ ۋنىيۆەرسىيتەتىمەن ايگىلى ەدى. تەڭىز جاعاسىنداعى قالالار تەڭىز، كۋرورتتى قالالار – دەم الۋشىلار ەسەبىنەن ٴومىر سۇرسە، بۇل قالا عىلىممەن كۇن كورگەن قالا بولاتىن. روبەرت بۋنزەننىڭ اكەسى گەتتىينگەن ۋنىيۆەرسىيتەتىنىڭ پروفەسسورى بولعان. ۋاقىت وتە كەلە قۇرمەتتى پروفەسسوردىڭ تالانتتى ۇلى دا عالىم بولاتىنى ايداي انىق ەدى. ۱۸۲۸ جىلى ۱۷ جاسار روبەرت گىيمنازىييانى تامامداپ، ۋنىيۆەرسىيتەتكە تۇسەدى. ٴۇش جىلدان كەيىن عىلىم دوكتورى اتاعىن الادى. كەيىن ەۋروپانى ساياحاتتاۋ ٴۇشىن ساپارعا اتتانادى. ٴبىر جارىم جىلداي بۋنزەن قالادان-قالاعا، ەلدەن-ەلگە قىيىندىقتارعا قاراماستان جول جۇرەدى. ول مەتاللۋرگىييالىق، حىيمىييالىق، قانت جانە ت.ب. كوپتەگەن زاۋىتتاردى ارالايدى. كومىر كەنىشتەرىنە ٴتۇسىپ، قارلى تاۋلارعا دا شىعادى. گەرمانىييا، فرانتسىييا، شۆەيتسارىييا جانە اۆسترىييانىڭ اتاقتى حىيمىيكتەرىمەن تانىسادى.
عىلىمىي ەڭبەكتەرى[وڭدەۋ]
تۋعان گەتتىينگەنگە ورالعاننان كەيىن، جاس عالىم كوپ ويلانباستان پروفەسسورلىق جولعا تۇسەدى: ول ۋنىيۆەرسىيتەتكە پرىيۆات-دوتسەنت (ياعنىي پروفەسسوردىڭ كومەكشىسى) رەتىندە ورنالاسىپ، حىيمىييادان ساباق بەرە باستايدى.
بۇل ۱۸۳۴ جىلى بولعان ەدى. سول كەزدەن باستاپ ونىڭ بارلىق ٴومىرى ٴبىر عانا تارتىپپەن وتە باستادى، بۇل – لەكتسىييا، زەرتحانا، تاعى دا لەكتسىييا، تاعى دا زەرتحانا. جىيىرما بەس جاسىندا ونىڭ كۇندەرى ەلۋ جاسىنداعىداي، ال ەلۋ جاسىنداعى كۇندەرى جەتپىس جاسىنداعى كۇندەرىنەن اينىمايتىن ەدى. تاڭەرتەڭ ەرتە ول ٴوز جۇمىستارىن جازىپ، ەسەپتەپ، ناتىيجەلەرىن تەكسەرۋدەن باستايتىن. سودان كەيىن لەكتسىييا وقۋعا جىينالاتىن. ول جەردەن شىعىپ، تۇسكە دەيىن زەرتحانادا جۇمىس ىستەيدى. تۇستەن كەيىن تانىستارىنىڭ بىرىمەن سەرۋەنگە شىعاتىن دا، قايتادان زەرتحاناعا ورالاتىن. الايدا كەيدە بۋنزەندى ۇيرەنشىكتى قالپىنان شىعاراتىن دا جاعدايلار بولىپ تۇراتىن. بۇل اۋىر دەرت ەمەس ەدى، ويتكەنى بۋنزەن قارتايعان شاعىنا دەيىن سىرقاتتانباعان. بۇل ماحاببات ۋايىمى دا ەمەس ەدى، ويتكەنى ول ەشكىمگە عاشىق بولىپ كورمەگەن. بۇل وتباسىلىق قىيىندىقتار دا ەمەس ەدى، ويتكەنى ول بويداق بولعان، ٴتىپتى ساياسىي جاعدايلار دا ەمەس ەدى، ويتكەنى ول ساياساتتان الىس، قوعامدىق ومىردەن دە تىم قاشىق بولاتىن. ٴاربىر ەرجۇرەك حىيمىيكتىڭ جۇمىسىندا مىندەتتى تۇردە كەزدەسەتىن جارىلىستار مەن ۋلانۋلار بۋنزەننىڭ ٴومىرىن دۇرلىكتىرەتىن ٴبىر عانا جاعدايلار ەدى.
العاش رەت بۋنزەن «كاكودىيل» كۇردەلى حىيمىييالىق زاتىمەن جۇمىستارى ارقىلى اتاقتى عالىم اتاندى. وسى العاشقى سىناقتارى كەزىندەگى جارىلىستا ول كوزىنەن ايىرىلىپ، ۋلى زاتتار بۋلارىمەن ۋلانعان ەدى. بۋنزەن حىيمىييالىق ٴانالىيزدىڭ كەرەمەت شەبەرى بولعان. ول ٴارتۇرلى زاتتار قۇرامىن تەز جانە دالىرەك انىقتاۋدىڭ كوپتەگەن تىڭ، ٴارى ىڭعايلى تاسىلدەرىن ويلاپ تابۋدان جالىقپادى. وسىعان بايلانىستى وعان الەمنىڭ بارلىق تۇكپىرىنەن جاس حىيمىيكتەر مەن ستۋدەنتتەر كەلىپ، ونىڭ ونەرىنە ۇيرەنۋگە اسىق بولاتىن. الايدا ونىڭ عىلىمىي جۇمىسى تەك قانە انالىيز جۇرگىزۋمەن اياقتالمادى. ول كوپتەگەن ٴىرى جاڭالىقتار اشىپ، قۇندىلىعى ولاردان كەم تۇسپەيتىن اسپاپتار ويلاپ تاپقان بولاتىن.
