Robert Vïlʹgelʹm Bwnzen
Robert Vïlʹgelʹm Bwnzen (1811-1899) - alman xïmïgi.
- birneşe nemis wnïversïtetteriniñ oqıtwşısı;
- 1852 j. – Geýdelʹbergte xïmïya kafedrasınıñ meñgerwşisi;
- 1859 j. nemis ğalımı G. Kïrxgoffpen birge spektrlik analïzdi aştı;
- spektrdiñ qurılımı men spektr alınğan zat arasında baýlanıstı anıqtadı;
- 1857 j. – R. Bwnzenmen birlese qurastırğan janarğı jalınında ärtürli zattardıñ platïnadan jasalğan sımnıñ uşında jalın tüsin özgertwin zerttedi.
Robert Vïlʹgelʹm Bwnzenniñ ömiri eşqandaý qïındıqsız, birqalıptı ötken edi. Bwnzen eş waqıtta kedeýlik pen tapşılıq körmedi, al baýlıqqa tipti de qızıqpadı. Onı ataq ta, öner de qızıqtırmadı. Ol öz ğılımınan basqa eş närsege köñil awdarmadı.
Ol Şeyele nemese Dévï tärizdi özdiginen oqığan ğalım emes edi. Bwnzenniñ ata-anası öz uldarına jaqsı bilim berwge tırısıp baqtı, sondıqtan onı bala kezinen qorşağan aýnalası tek qana ğılımğa ïtermelegen edi.
Balalıq şağı[öñdew]
Nemis qalası Gettïngen bükil älemge öziniñ wnïversïtetimen äýgili edi. Teñiz jağasındağı qalalar teñiz, kwrorttı qalalar – dem alwşılar esebinen ömir sürse, bul qala ğılımmen kün körgen qala bolatın. Robert Bwnzenniñ äkesi Gettïngen wnïversïtetiniñ professorı bolğan. Waqıt öte kele qurmetti professordıñ talanttı ulı da ğalım bolatını aýdaý anıq edi. 1828 jılı 17 jasar Robert gïmnazïyanı tamamdap, wnïversïtetke tüsedi. Üş jıldan keýin ğılım doktorı atağın aladı. Keýin Ewropanı sayaxattaw üşin saparğa attanadı. Bir jarım jıldaý Bwnzen qaladan-qalağa, elden-elge qïındıqtarğa qaramastan jol jüredi. Ol metallwrgïyalıq, xïmïyalıq, qant jäne t.b. köptegen zawıttardı aralaýdı. Kömir kenişterine tüsip, qarlı tawlarğa da şığadı. Germanïya, Francïya, Şveýcarïya jäne Avstrïyanıñ ataqtı xïmïkterimen tanısadı.
Ğılımï eñbekteri[öñdew]
Twğan Gettïngenge oralğannan keýin, jas ğalım köp oýlanbastan professorlıq jolğa tüsedi: ol wnïversïtetke prïvat-docent (yağnï professordıñ kömekşisi) retinde ornalasıp, xïmïyadan sabaq bere bastaýdı.
Bul 1834 jılı bolğan edi. Sol kezden bastap onıñ barlıq ömiri bir ğana tärtippen öte bastadı, bul – lekcïya, zertxana, tağı da lekcïya, tağı da zertxana. Jïırma bes jasında onıñ künderi elw jasındağıdaý, al elw jasındağı künderi jetpis jasındağı künderinen aýnımaýtın edi. Tañerteñ erte ol öz jumıstarın jazıp, eseptep, nätïjelerin tekserwden bastaýtın. Sodan keýin lekcïya oqwğa jïnalatın. Ol jerden şığıp, tüske deýin zertxanada jumıs isteýdi. Tüsten keýin tanıstarınıñ birimen serwenge şığatın da, qaýtadan zertxanağa oralatın. Alaýda keýde Bwnzendi üýrenşikti qalpınan şığaratın da jağdaýlar bolıp turatın. Bul awır dert emes edi, öýtkeni Bwnzen qartaýğan şağına deýin sırqattanbağan. Bul maxabbat waýımı da emes edi, öýtkeni ol eşkimge ğaşıq bolıp körmegen. Bul otbasılıq qïındıqtar da emes edi, öýtkeni ol boýdaq bolğan, tipti sayasï jağdaýlar da emes edi, öýtkeni ol sayasattan alıs, qoğamdıq ömirden de tım qaşıq bolatın. Ärbir erjürek xïmïktiñ jumısında mindetti türde kezdesetin jarılıstar men wlanwlar Bwnzenniñ ömirin dürliktiretin bir ğana jağdaýlar edi.
Alğaş ret Bwnzen «kakodïl» kürdeli xïmïyalıq zatımen jumıstarı arqılı ataqtı ğalım atandı. Osı alğaşqı sınaqtarı kezindegi jarılısta ol közinen aýırılıp, wlı zattar bwlarımen wlanğan edi. Bwnzen xïmïyalıq analïzdiñ keremet şeberi bolğan. Ol ärtürli zattar quramın tez jäne dälirek anıqtawdıñ köptegen tıñ, äri ıñğaýlı täsilderin oýlap tabwdan jalıqpadı. Osığan baýlanıstı oğan älemniñ barlıq tükpirinen jas xïmïkter men stwdentter kelip, onıñ önerine üýrenwge asıq bolatın. Alaýda onıñ ğılımï jumısı tek qane analïz jürgizwmen ayaqtalmadı. Ol köptegen iri jañalıqtar aşıp, qundılığı olardan kem tüspeýtin aspaptar oýlap tapqan bolatın.
