سكاندىيناۆىييا

ٴداستۇرلى تۇردە سكاندىيناۆىيياعا جاتقىزاتىن ٴۇش مونارحىييا (دانىييا، نورۆەگىييا جانە شۆەتسىييا) سكاندىيناۆىييا تەرمىينىنە ٴجىيى قوساتىن ەلدەر (ىيسلاندىييا، فىينلياندىييا، فارەر ارالدارى).

سكاندىيناۆىييا (نورۆ. جانە فىين. Skandinavia، دات. جانە شۆەد. Skandinavien) — سكاندىيناۆىييا، يۋتلاندىييا تۇبەكتەرىن جانە جانىنداعى ارالداردى الىپ جاتقان سولتۇستىك ەۋروپاداعى تارىيحىي-مادەنىي ايماق. ٴداستۇرلى تۇردە سكاندىيناۆىييانىڭ بولىكتەرى شۆەتسىييا، نورۆەگىييا جانە دانىييا بولىپ سانالادى. سونىمەن قاتار، سكاندىيناۆىييا تەرمىينىنە سكاندىيناۆىييا ەلدەرىمەن تارىيحىي بايلانىسى تىعىز بولعاندىقتان ىيسلاندىييانى، فىينلياندىييانى جانە فارەر ارالدارىن ٴجىيى قوسادى.

اتاۋدىڭ ەتىيمولوگىيياسى[وڭدەۋ]

سكاندىيناۆىييا اتاۋى ورتاعاسىرلىق لاتىننىڭ Scandinavia سوزىنەن شىققان. العاش رەت Scadinauia ٴسوزى ۇلى ٴپلىينىييدىڭ «جاراتىلىستانۋ تارىيحى» اتتى ەڭبەگىندە ايتىلادى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر بۇل اتاۋ گەرمان جەرىنەن شىققان دەپ سانايدى جانە پروتوگەرمان تىلىنەن skadinaujo «سكادىي (قۇداۋ انا) ارالى» دەگەندى بىلدىرەدى. باسقاشا نۇسقا بويىنشا مىيفولوگىييادا سكادىي قۇدايى جەر قۇدايى رەتىندە كەيىننەن پايدا بولعان ال ونىڭ ەسىمى Scadinauia اتاۋىنان پايدا بولعان. «جاراتىلىستانۋ تارىيحىن» قۇراستىرعاننان كەيىن ٴجۇز جىلدان سوڭ پتولەمەيدىڭ «گەوگرافىييا» اتتى ەڭبەگىندە سكاندىيناۆىييا اتاۋىن تابا المايسىڭ، ونىڭ ورنىنا سكاندىييا ارالى تۋرالى ايتىلادى. گوت تارىيحشىسى ىيوردان «گەتىيكا» ەڭبەگىندە وتانىن سولتۇستىكتە ۇلكەن تەڭىزدىڭ ارجاعىندا ورنالاسقان سكاندزا ارالىن ايتادى. بۇلاي ايتۋدىڭ سەبەبى دە بار، قازىرگى شۆەتسىييانىڭ وڭتۇستىگىندە تارىيحىي ايماق سكونە نەمەسە سكانىييا (لات. Scania، شۆەد. Skåne) دەپ اتالادى. سكونە اتاۋى كونە ىيسلاند تىلىندە Skaney دەپ ايتىلادى، -ey جالعاۋى ارال دەگەن ماعىنانى بەرەدى. سوڭعى مىڭ جىلدا بالتىق تەڭىزىنىڭ جاعالاۋى ۇلكەن وزگەرىسكە ۇشىراعان دەگەن بولجام بار، ياعنىي سكاندىيناۆىييا تۇبەگىنىڭ وڭتۇستىك بولىگى ارال بولۋى مۇمكىن. اتىنا سايكەس سول جەر ال كەيىننەن بارلىق تەررىيتورىييا سكاندىيناۆىييا دەپ ايتىلىپ كەتكەن. سكاندىيناۆىييا تۇبەگىن ۇزاق ۋاقىت بويى ارال دەپ ساناپ كەلگەن. العاش رەت مۇنى جوققا شىعارعان ادام برەمەن (XI ع.) بولدى، ول سكاندىيناۆىييادان ۆىيزانتىيياعا دەيىن تەك قۇرلىق ارقىلى ٴجۇرىپ وتكەن.

تارىيحى[وڭدەۋ]

سكاندىيناۆىييا ايماعىنىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە (يۋتلاندىييا تۇبەگى جانە سوعان قاراستى ارالدار) ٴبىزدىڭ ە.ب. XIV عاسىردا ەجەلگى گەرماندىقتار ٴومىر سۇرگەن.^[۱] سكاندىيناۆىييا گوتتار مەن شىعىس گەرمان حالىقتارىنىڭ وتانى بولىپ سانالادى كەيىننەن ولار بالتىقتىڭ وڭتۇستىك جاعىنا كوشە باستايدى. بۇل جەرگە جانە ىيسلاندىيياعا تەڭىز جورىقتارىنا بايلانىستى ۆىيكىينگتەر ب.ە. ۱-ٴشى مىڭجىلدىقتىڭ اياعىندا ورنىعا باستاعان.

سكاندىيناۆىييا مەملەكەتتەرى ساياسىي وداق رەتىندە بىرنەشە رەت بىرىككەن، سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەنى كالمار ۋنىيياسى (۱۳۹۷—۱۵۲۳). بۇل وداق بارلىق سكاندىيناۆ ەلدەرىن (دانىييا مەن نورۆەگىييا)، وعان تاۋەلدى — شۆەتسىييا، فىينلياندىييا، ىيسلاندىييا جانە گرەنلاندىييا تەررىيتورىييالارىن ٴبىر تاقتىڭ استىندا بىرىكتىرگەن.

قازىرگى سكاندىيناۆىييا تەرمىينىڭ قولدانا باستاۋى XIX عاسىردىڭ ورتاسىندا بولعان شلەزۆىيگ ٴۇشىن دات-پرۋسسىييا سوعىسى جانە دانىييا مەن نورۆەگىييانىڭ بىرىگىپ ٴبىرتۇتاس مەملەكەت قۇرۋ ٴۇشىن ۇلتتىق-ساياسىي قوزعالىستىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى.

تىلدەرى[وڭدەۋ]

شۆەد، دات جانە نورۆەگ تىلدەرى سولتۇستىك تارماعىنداعى گەرمان تىلدەرى توبىنا كىرەتىن ەجەلگى سكاندىيناۆ تىلىنە جاتادى. نورۆەگ، دات تىلدەرىنىڭ كوپتەگەن دىيالەكتەرى ٴبىر-بىرىنە تۇسىنىكتى.

سولتۇستىگىندە (شۆەتسىييا جانە نورۆەگىييا) فىين ٴتىلى مەن ساام تىلدەرىن قولدانۋشىلار ٴومىر سۇرەدى.

گەوگرافىيياسى[وڭدەۋ]

سكاندىيناۆىييانىڭ عارىشتان كورىنىسى

سكاندىيناۆىييانىڭ گەوگرافىيياسى اركەلكى. مۇندا ەستەن كەتپەيتىن نورۆەگتىك فوردتار، سكاندىيناۆىييا تاۋلارى، دانىييا ايماعىندا جازىقتار مەن ويپاتتار جانە شۆەتسىييا مەن نورۆەگىييانىڭ ارحىيپەلاگتارىن ايتۋعا بولادى. شۆەتسىييادا كولدەر مەن مۇز داۋىرىنەن قالعان مورەنالار كوپ كەزدەسەدى.

كلىيمات سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە جانە باتىستان شىعىسقا قاراي وزگەرەدى. دانىييا، شۆەتسىييانىڭ وڭتۇستىك بولىگى، نورۆەگىييانىڭ باتىس جاعالاۋ جاعىندا باتىس ەۋروپانىڭ تەڭىز كلىيماتىنا ٴتان جاۋىن-شاشىن ٴجىيى بولىپ تۇرادى، نورۆەگىييانىڭ كەيبىر ايماقتارىندا جاڭبىردىڭ مولشەرى ۵ ۰۰۰ مم دەيىن جەتەدى. ورتالىق بولىگى — وسلودان ستوكگولمعا دەيىن دىمقىل قۇرلىقتىق كلىيمات باسىمداۋ بولىپ كەلەدى. سولتۇستىككە قاراي سۋباركتىيكالىق، باتىس جاعالاۋلارى سۋىق تەڭىز كلىيماتتارىنا اۋىسادى. سولتۇستىك جاعالاۋ بويىمەن نورد كاپتىڭ شىعىسىندا جازى سالقىن تۋندرا كلىيماتى ورنالاسقان. سكاندىيناۆىييا تاۋلارى وڭتۇستىك-باتىستان كەلەتىن جۇمساق ٴارى دىمقىل اۋانى ۇستاپ قالادى، سونىڭ اسەرىنەن شۆەتسىييانىڭ سولتۇستىك بولىگى مەن نورۆەگىييانىڭ فىيننماركسۆىيدا ۇستىرتىنە جاڭبىر از جاۋىپ، قىسى سۋىق بولادى.

سكاندىيناۆىييادا باقىلاعان ەڭ جوعارعى تەمپەراتۋرا مالىيللادا (شۆەتسىييا)^[۲] بولدى: +۳۸،۰ °C، ال ەڭ تومەنگى تەمپەراتۋرا −۵۲،۵ °C ۆۋوگگاتشولمەدە (شۆەتسىييا) تىركەلدى.