Skandïnavïya

Dästürli türde Skandïnavïyağa jatqızatın üş monarxïya (Danïya, Norvegïya jäne Şvecïya) Skandïnavïya termïnine jïi qosatın elder (Ïslandïya, Fïnlyandïya, Farer araldarı).

Skandïnavïya (norv. jäne fïn. Skandinavia, dat. jäne şved. Skandinavien) — Skandïnavïya, YUtlandïya tübekterin jäne janındağı araldardı alıp jatqan soltüstik Ewropadağı tarïxï-mädenï aýmaq. Dästürli türde Skandïnavïyanıñ bölikteri Şvecïya, Norvegïya jäne Danïya bolıp sanaladı. Sonımen qatar, Skandïnavïya termïnine Skandïnavïya elderimen tarïxï baýlanısı tığız bolğandıqtan Ïslandïyanı, Fïnlyandïyanı jäne Farer araldarın jïi qosadı.

Atawdıñ étïmologïyası[öñdew]

Skandïnavïya atawı ortağasırlıq latınnıñ Scandinavia sözinen şıqqan. Alğaş ret Scadinauia sözi Ulı Plïnïýdiñ «Jaratılıstanw tarïxı» attı eñbeginde aýtıladı. Keýbir zerttewşiler bul ataw german jerinen şıqqan dep sanaýdı jäne protogerman tilinen skadinaujo «Skadï (qudaw ana) aralı» degendi bildiredi. Basqaşa nusqa boýınşa mïfologïyada Skadï qudaýı jer qudaýı retinde keýinnen paýda bolğan al onıñ esimi Scadinauia atawınan paýda bolğan. «Jaratılıstanw tarïxın» qurastırğannan keýin jüz jıldan soñ Ptolemeýdiñ «Geografïya» attı eñbeginde Skandïnavïya atawın taba almaýsıñ, onıñ ornına Skandïya aralı twralı aýtıladı. Got tarïxşısı Ïordan «Getïka» eñbeginde otanın soltüstikte ülken teñizdiñ arjağında ornalasqan Skandza aralın aýtadı. Bulaý aýtwdıñ sebebi de bar, qazirgi Şvecïyanıñ oñtüstiginde tarïxï aýmaq Skone nemese Skanïya (lat. Scania, şved. Skåne) dep ataladı. Skone atawı köne ïsland tilinde Skaney dep aýtıladı, -ey jalğawı aral degen mağınanı beredi. Soñğı mıñ jılda Baltıq teñiziniñ jağalawı ülken özgeriske uşırağan degen boljam bar, yağnï Skandïnavïya tübeginiñ oñtüstik böligi aral bolwı mümkin. Atına säýkes sol jer al keýinnen barlıq terrïtorïya Skandïnavïya dep aýtılıp ketken. Skandïnavïya tübegin uzaq waqıt boýı aral dep sanap kelgen. Alğaş ret munı joqqa şığarğan Adam Bremen (XI ğ.) boldı, ol Skandïnavïyadan Vïzantïyağa deýin tek qurlıq arqılı jürip ötken.

Tarïxı[öñdew]

Skandïnavïya aýmağınıñ oñtüstik böliginde (YUtlandïya tübegi jäne soğan qarastı araldar) bizdiñ é.b. XIV ğasırda ejelgi germandıqtar ömir sürgen.^[1] Skandïnavïya gottar men şığıs german xalıqtarınıñ otanı bolıp sanaladı keýinnen olar Baltıqtıñ oñtüstik jağına köşe bastaýdı. Bul jerge jäne Ïslandïyağa teñiz jorıqtarına baýlanıstı vïkïngter b.é. 1-şi mıñjıldıqtıñ ayağında ornığa bastağan.

Skandïnavïya memleketteri sayasï odaq retinde birneşe ret birikken, solardıñ işindegi eñ ülkeni Kalʹmar wnïyası (1397—1523). Bul odaq barlıq skandïnav elderin (Danïya men Norvegïya), oğan täweldi — Şvecïya, Fïnlyandïya, Ïslandïya jäne Grenlandïya terrïtorïyaların bir taqtıñ astında biriktirgen.

Qazirgi Skandïnavïya termïniñ qoldana bastawı XIX ğasırdıñ ortasında bolğan Şlezvïg üşin Dat-prwssïya soğısı jäne Danïya men Norvegïyanıñ birigip birtutas memleket qurw üşin ulttıq-sayasï qozğalıstıñ paýda bolwına baýlanıstı.

Tilderi[öñdew]

Şved, dat jäne norveg tilderi soltüstik tarmağındağı german tilderi tobına kiretin ejelgi skandïnav tiline jatadı. Norveg, dat tilderiniñ köptegen dïalekteri bir-birine tüsinikti.

Soltüstiginde (Şvecïya jäne Norvegïya) fïn tili men saam tilderin qoldanwşılar ömir süredi.

Geografïyası[öñdew]

Skandïnavïyanıñ ğarıştan körinisi

Skandïnavïyanıñ geografïyası ärkelki. Munda esten ketpeýtin norvegtik fʹordtar, Skandïnavïya tawları, Danïya aýmağında jazıqtar men oýpattar jäne Şvecïya men Norvegïyanıñ arxïpelagtarın aýtwğa boladı. Şvecïyada kölder men Muz däwirinen qalğan morenalar köp kezdesedi.

Klïmat soltüstikten oñtüstikke jäne batıstan şığısqa qaraý özgeredi. Danïya, Şvecïyanıñ oñtüstik böligi, Norvegïyanıñ batıs jağalaw jağında Batıs Ewropanıñ teñiz klïmatına tän jawın-şaşın jïi bolıp turadı, Norvegïyanıñ keýbir aýmaqtarında jañbırdıñ mölşeri 5 000 mm deýin jetedi. Ortalıq böligi — Oslodan Stokgolʹmğa deýin dımqıl qurlıqtıq klïmat basımdaw bolıp keledi. Soltüstikke qaraý swbarktïkalıq, batıs jağalawları swıq teñiz klïmattarına awısadı. Soltüstik jağalaw boýımen Nord Kaptıñ şığısında jazı salqın twndra klïmatı ornalasqan. Skandïnavïya tawları oñtüstik-batıstan keletin jumsaq äri dımqıl awanı ustap qaladı, sonıñ äserinen Şvecïyanıñ soltüstik böligi men Norvegïyanıñ Fïnnmarksvïda üstirtine jañbır az jawıp, qısı swıq boladı.

Skandïnavïyada baqılağan eñ joğarğı temperatwra Malïllada (Şvecïya)^[2] boldı: +38,0 °C, al eñ tömengi temperatwra −52,5 °C Vwoggaçolʹmede (Şvecïya) tirkeldi.

Skandïnavïya elderi men olardıñ astanaları[öñdew]

Derekközder[öñdew]

↑ Knut Helle. The Cambridge History of Scandinavia: Prehistory to 1520. Cambridge University Press, 2003. ISBN 978-0-521-47299-9. Pages 8, 52-55.
↑ Högsta uppmätta temperatur i Sverige

Sırtqı siltemeler[öñdew]

[1] Knut Helle. The Cambridge History of Scandinavia: Prehistory to 1520. Cambridge University Press, 2003. ISBN 978-0-521-47299-9. Pages 8, 52-55.

[2] Högsta uppmätta temperatur i Sverige

[1]

[2]