سۋ

۷۱ ٪ سۋ

سۋ — سۋتەگى مەن وتتەگىنىڭ قالىپتى جاعدايلاردا تۇراقتىلىعىن ساقتايتىن قاراپايىم حىيمىييالىق قوسىلىسى. اۋىز سۋ، تىرشىلىك كوزى، ول جەر شارىنىڭ ۳ / ۴ بولىگىن الادى، ٴتىرى اعزالاردىڭ ۶۰-۷۰٪-ى، ال وسىمدىكتەردىڭ ۹۰ ٪ -ى سۋدان تۇرادى.

جەر بەتىندە تىرشىلىك ەڭ العاش سۋلى ورتادا پايدا بولدى. سۋ — بۇكىل تىرشىلىك ىييەلەرىنىڭ نەگىزگى قۇرامداس بولىگى. بۇدان باسقا سۋدىڭ تىرشىلىك ٴۇشىن فىيزىيكالىق-حىيمىييالىق قاسىييەتتەردىڭ: جوعارى جىلۋ وتكىزگىشتىك جانە جىلۋ سىيىمدىلىق، جوعارى تىعىزدىق، اۋا تىعىزدىعىنىڭ شامامەن ۸۰۰ ەسە ارتۋى، مولدىرلىك، تۇتقىرلىق، قاتقان كەزدە مۇزدىڭ كولەمىن ۇلعايتۋى جانە تاعى باسقا قولايلى قاسىييەتتەرى بولادى. ٴبىرجاسۋشالى جانە كوپجاسۋشالى اعزالار جاسۋشالارىنىڭ بىيوحىيمىييالىق ۇدەرىستەرىنىڭ بارلىعى سۋلى ورتادا وتەدى. سۋ ٴار ٴتۇرلى كلىيماتتىق جاعدايلارداعى فىيزىيولوگىييالىق ۇدەرىستەردىڭ قالىپتى وتۋىنە سەبەپكەر بولادى. ول سونداي-اق كوپتەگەن مىينەرالدىق جانە اعزالىق زاتتاردىڭ جاقسى ەرۋىنە سەبەپكەر بولا الادى. تابىيعىي سۋ قۇرامىندا سان الۋان تۇزدىڭ بولاتىنى دا سوندىقتان. اعزالار جۇعىمدى زاتتاردى تەك ەرىگەن تۇرىندە سىڭىرەدى.

سۋلى ورتا

سونىمەن بىرگە سۋلى ورتانىڭ بىرقاتار جەتىمسىزدىكتەرى دە بار، ولار ٴتىرى اعزالارعا قولايسىز اسەر ەتەدى. ماسەلەن، سۋدىڭ قىسىمىنىڭ كوبىرەك ارتۋى جانە وتتەگىمەن ناشار كانىعۋى مۇحىيت تۇڭعىيىعىنداعى سۋدا تىرشىلىك ەتەتىن اعزالار تىرشىلىگىنە كەدەرگى كەلتىرەدى. سۋ قۇرامىنداعى وتتەگىنىڭ مولشەرى اتموسفەراداعى قۇرامىنان شامامەن ۲۰ ەسە تومەن بولادى. جارىق ۲۰۰ م تەرەڭدىككە وتەدى، سوندىقتان تەڭىزدەر مەن مۇحىيتتاردا تىرشىتك ەتەتىن اعزالار جارمسىز ورتادا ٴومىر سۇرۋگە بەيىمدەلەدى. تەڭىز جانە تۇششى سۋ قۇرامنداعى تۇزدار مولشەرى بىركەلكى بولمايدى. ماسەلەن، تەڭىز سۋى ناترىيي حلورىيدى مەن ماگنىيي سۋلفاتىنىڭ تۇزدارىنا باي، ال تۇششى سۋ قۇرامىندا كالتسىيي جانە كاربونات ىيوندارى كوپ مولشەردە بولادى. سۋلى ورتانى مەكەندەيتىپ اعزالار سان الۋان، ولار ٴبىر بىيولوگىييالىق توپقا — گىيدروبىيونتتارعا بىرىگەدى. ولاردىڭ بارلىعى سۋلى ورتا فاكتورلارىنىڭ ٴار ٴتۇرلى قۇبىلۋىنا بەيىمدەلدى. سۋلى ورتادا اۋاعا قاراعاندا دىبىس تەزىرەك تارايدى. سوندىقتان گىيدروبىيونتتاردا كورۋ مۇشەلەرىنە قاراعاندا ەستۋ مۇشەلەرى جاقسى دامىعان. كەيبىر تۇرلەر ٴتىپتى وتە تومەن جىيىلىكتەگى (ىينفرادىبىس) تولقىنداردىڭ ىرعاقتارىنىڭ وزگەرۋىن دەر كەزىڭدە سەزىپ، داۋىل تۇراردىڭ الدىندا سۋ تەرەڭدىگىنە قاراي تومەندەيدى كەيبىر گىيدروبىيونتتاردىڭ (كىيت تارىزدىلەردە) باعىت-باعدار الۋى، قورەگىن ىزدەپ تابۋى — تولقىنداردىڭ شاعىلعان دىبىستارىن قابىلداۋ (ەحولوكاتسىييا) ارقىلى جۇزەگە اسادى. كوپشىلىگى ٴجۇزۋ كەزىندە ٴارتۇرلى جىيىلىكتەگى ەلەكتر زاريادتارىن تۋدىرىپ، شاعىلعان ەلەكتر ىيمپۋلستارىن قابىلدايدى. ەلەكتر زاريادتارىن تۋدىرىپ، ونى ٴوزىنىڭ باعىت-باعدار الۋىندا جانە سىيگنال ٴۇشىن پايدالاناتىن ۳۰۰-گە تارتا بالىق تۇرلەرى بەلگىلى مىسالى، تۇششى سۋدا تىرشىلىك ەتەتىن سۋ ٴپىلى بالىعى (موrrۋtus kannume) سەكۋندىنا ۳۰ ىيمپۋلس جىبەرىپ، سۋ تۇبىندەگى تۇنبادان ٴوزى قورەكتەنەتىن ومىرتقاسىزداردى وڭاي تابادى. ىيمپۋلستارى سەكۋندىنا ۲۰۰۰-عا دەيىن جەتەتىن تەڭىز بالىقتارى دا بار. كەيبىر قورعانۋ كوپتەگەن شۇڭقىرلى، ويىق جەرلەرىندە وزەندەردىڭ تاسۋىنىنان، قاتتى نوسەر جاۋىننان سوڭ، قاردىڭ ەرۋىنەن جانە تاعى باسقا جاعدايلاردا ۋاقىتشا كولشىكتەر، توعاندار پايدا بولادى. مۇنداي كولشىكتەردە دە قىسقا ۋاقىتتا تىرشىلىك ەتەتىن ٴات-ٴتۇرلى گىيدروبىيونتتار كەزدەسەدى. بۇلاردىڭ ەرەكشەلىگى سول، از عانا ۋاقىت ىشىندە كوبەيىپ، وزىنەن سوڭ كوپتەگەن ۇرپاقتارىن قالدىرىپ كەلەسى ىلعال بولاتىن ۋاقىتقا دەيىن تۇنباعا كومىلىپ ىيابىيوز جاعدايعا تۇسەدى (كەيبىر شاياندار، پلانارىيىيلەر، از قىلتاندى قۇرتتار مولليۋسكالار، ٴتىپتى كەيبىر بالىقتار — افرىيكا پروتوپتەرۋسى جانە وڭتۇستىك امەرىيكا لەپىيدوسىيرەنى). كوپتەگەن مايدا ورگانىيزمدەر قۇرعاقشىلىق جاعدايدا تسىيستا تۇزەدى (ىينفۋزورىيلار، تامىراياقتىلار، كەيبىر ەسكەكاياقتى شاياندار، تۋربەلليارىيي جانە ت.ب.).

سۋ ورتاسىنىڭ وزىندىك وتتەگى رەجىيمى دە بار. سۋدا وتتەگى اتموسفەرامەن سالىستىرعاندا ۲۱ ەسە از. سۋدىڭ تەمپەراتۋراسى، تەرەندىگى، تۇزدىلىعى ارتقان سايىن ونداعى وتتەگى مولشەرى ازايىپ، ال سۋدىڭ اعىسى قاتتى بولعان سايىن وتتەگى مولشەرى كوبەيەدى. باسقا ورتالارمەن سالىستىرعاندا سۋدىڭ تەمپەراتۋرالىق رەجىيمى بىركەلكى بولۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. قوڭىرجاي ايماقتاردا تۇششى سۋلاردىڭ تەمپەراتۋراسى ۰،۹°س-۲۵°س ارالىعىندا (ىستىق سۋ كوزدەرىن ەسەپتەمەگەندە، وندا سۋ تەمپەراتۋراسى ۱۰۰°س-قا دەيىن جەتەدى)، تۇششى سۋلاردىڭ تەرەڭ قاباتىندا تەمپەراتۋرا ۴°س-۵°س-تى قۇرايدى.

سۋ ورتاسىنىڭ ايىرماشىلىقتارى

سۋ ورتاسىنىڭ جارىق رەجىيمىنىڭ اۋە-قۇرىلىق ورتاسىنان ايىرماشىلىقتارى كوپ. جارىقتىڭ سۋ بەتىنەن شاعىلىسۋىنا جانە سۋ ىشىنەن ٴوتۋى كەزىندە سىڭىرىلەتىن بولعاندىقتان سۋدا جارىقتىڭ مولشەرى از بولادى. سوندىقتان تەرەڭ سۋلاردى ٴۇش ايماققا: جارىق ، الاكولەڭكە جانە تولىق قاراڭعى بولىكتەرگە بولەدى.

مۇحىيتتىڭ قاراڭعى، تەرەڭ بولىكتەرىندە گىيدروبىيونتتار كورۋ ٴۇشىن ٴتىرى ورگانىيزمدەردەن بولىنەتىن جارىقتى پايدالانادى. مۇنداي قۇبىلىس بىيوليۋمىينەستسەنتسىييا دەپ اتالادى. مىسالى، كەيبىر بالىقتاردىڭ ارقا ٴجۇزۋ قاناتتارىنىڭ العاشقى ساۋلەسى جوعارعا جاق سۇيەگىنە جاقىن مايىسقان، قارماقشا ٴتارىزدى بولىپ ورنالاسقان. وسى قارماقشانىڭ ۇشىندا شىرىشتى جارىق بەرەتىڭ باكتەرىييالارى بار. وتتەگىمەن باكتەرىييالاردى قامتاماسىز ەتۋى ارقىلى جارىق بەرىپ، قورەگىن وزىنە ەلىكتىرەدى. ۇنەمى قاراڭعىلىقتا تىرشىلىك ەتۋ نەمەسە جارىقتىڭ جەتىسپەۋى گىيدروبىيونتتاردىڭ كورۋ مۇمكىنشىلىكتەرىن شەكتەيدى.

جەردىڭ سۋ قورى تەورىييا جۇزىندە سارقىلمايدى

جەردىڭ سۋ قورى تەورىييا جۇزىندە سارقىلمايدى، سەبەبى ٴتىيىمدى پايدالانعان جاعدايدا سۋ رەسۋرستارىنىڭ الەمدىك سۋ اينالىمى بارىسىندا ۇزدىكسىز قالپىنا كەلىپ وتىرادى. وكىنىشكە وراي، سوڭعى جىلدارى الەمدىك مۇحىيتتارعا مۇناي ونىمدەرىنىڭ توگىلۋى، بىيولوگىييالىق الۋان تۇرلىلىكتىڭ ازايۋى ۇلعايىپ، تروپىيكالىق جاعالاۋلارگا انتروپوگەندىك قىسىم كوپ تۇسۋدە. تەڭىز جاعالاۋلارىنىڭ وسىمدىكتەر جامىلعىسى توزىپ (ىيندونەزىييا، فىيلىيپپىين، تايلاند)، كۇرىش القاپتارىن كەڭەيتۋ جانە اسشاياندار ٴوسىرۋ ٴۇشىن توعاندار جاسالىپ، مانگرا توعايلارى جويىلۋدا.

سۋدى زەرتتەۋ

گىيدرولوگىييا

سۋ — بۇل شەكسىز تەڭىزدەر مەن مۇحىيتتار، اعىستى وزەندەر جانە ٴمولدىر كولدەر. دەگەنمەن سۋ تەك قانا كورە الاتىن، ىستىق كۇندەرى سۇڭگىپ كەتەتىن سۋ ايدىندارىندا عانا بولمايدى. سۋدىڭ كولەمدى بولىگى ادام كوزىنەن تىس جەر استىندا جاسىرىنعان. بۇنداي سۋ ايدىندارى جەر استى سۋلارى دەپ اتالادى. عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنشە سۋ جەر بەتىندە ەڭ كوپ كەزدەسەتىن سۇيىقتىققا جاتادى. سۋدىڭ قازىرگى كەزدە قاۋپى بار. ادامداردىڭ سۋدى ۇنەمدەمەي قۇرتۋىنىڭ اسەرىنەن تۇششى سۋدىڭ جويىلۋ توتەنشە جاعدايلار قاتارىندا. ال جەر شارىنا قاۋىپتىلىگى سۋ باسۋ جاعدايى. انتراكتىيدا مۇزىنىڭ ەرۋى سۋ

جەر استى سۋلارى

جەر استى سۋلارى ٴوزىنىڭ ەرەكشەلىگى جانە قۇرىلىسى بويىنشا جەر ۇستىندە ورنالاسقان سۋدان ەرەكشەلەنەدى. جەر استى سۋلارى جەرگە جاۋاتىن جاۋىنداردان تولىقتىرىلادى. دەگەنمەن بۇنداي تولىقتىرۋلار بىركەلكى ەمەس، ويتكەنى كوپ جاعدايدا جەرگىلىكتى جەردىڭ رەليەفىنەن، جاۋىن تۇرىنەن، سونداي-اق جاقسى وتكىزەتىن جانە سۋدى ۇستاپ تۇرا الاتىن توپىراقتان دا بايلانىستى بولادى، ول استىڭعى قاباتقا ٴوتۋ ٴۇشىن جول بەرمەۋى دە مۇمكىن.

بۇدان وزگە، جەر استى سۋلارى ٴوز قورىن جەر ٴۇستى سۋ ايدىندارى ەسەبىنەن دە تولىقتىرادى. ٴوز كەزەگىندە جەر استى سۋلارى وسىنداي سۋ ايدىندارىن وزدەرى قورەكتەندىرەدى. جەر استىنا ٴتۇسىپ سۋ، ادەتتە، ٴبىر جەردە جىيناقتالمايدى، ٴوزىنىڭ ورنالاسۋ زاڭدىلىعى بولادى. سولاي سۋ ەرەكشە جوعارعى جانە تومەنگى قاباتتى ۇيىمداستىرادى.

تومەنگى قاباتتا سۋدىڭ ەڭ كىشى كولەمى بولادى. ۇلكەن كولەمدى سۋ جوعارعى قابات بويىنشا ۇيلەستىرىلەدى. بۇل جەردىڭ تومەنگى دەڭگەيىنە سۋدىڭ ٴوتۋى وتە قىيىن، ال جوعارعىسىندا — سۋ جىيناقتالا الاتىندىعمەن تۇسىندىرىلەدى. جوعارعى قابات ٴالى دە ٴۇش دەڭگەيدەن قالىپتاسادى — جوعارعى، ورتاڭعى جانە تومەنگى، ارقايسىسى ٴوزىنىڭ سۋدى وتكىزۋ ەرەكشەلىگىمەن سىيپاتتالادى. جوعارعى ايماقتا ادام شارۋاشىلىقتا قولداناتىن سۋ جىيناقتالادى. ورتاڭعى ايماقتا، ادەتتەگىدەي مىينەرالدىق سۋلار ورنالاسادى. ال تومەنگى، ٴىس جۇزىندە سۋ الماسۋ بولمايتىن ايماقتا جەر ٴۇستى تۇزدىعى دەپ اتالاتىن كوپتەگەن قۇراۋىشتار مەن ەلەمەنتتەر ەرىتىلگەن سۋ بولادى.

جەر استى سۋلارى قانداي قاباتتا جاتقانىنا بايلانىستى ٴوز سىيپاتتاماسىن وزگەرتە الادى. وسىعان بايلانىستى جەر استى سۋلارىنىڭ ٴۇش ٴتۇرى بەلگىلى.

• ٴبىرىنشى ٴتۇرى جەتەكشى دەپ اتالادى.
  • بۇل — جەر ۇستىنە ەڭ جاقىن ورنالاسقان سۋلار. دەگەنمەن جەتەكشى جەتكىلىكتى تۇراقتى ەمەس. بۇل قاباتتان قۇرعاق اۋا-رايى كەزىندە سۋ تولىق كەتىپ قالۋى مۇمكىن، ال ۇزدىكسىز جاۋى-شاشىن ناتىيجەسىندە قايتا پايدا بولا الادى.
• ەكىنشى اتاۋى — ارتەزىياندىق سۋلار. بۇل جەر استىنىڭ سۋ قاباتى اۋماق رەليەفىنە بايلانىستى.
• جەتەكشى سۋلاردان تومەن توپىراق سۋلارى ورنالاسادى. ادەتتەگىدەي، توپىراق سۋلارى شەتكى، سۋعا بەرىك قاباتتا بولادى. ودان تومەن اعىندى سۋلار ورنالاسادى.

تابىيعاتتاعى سۋ اينالىمى

اتموسفەرا ۇنەمى سۋ بۋىمەن بايىپ وتىرادى، سەبەبى جەر بەتىندەگى وزەندەر مەن كولدەر، مۇحىيتتار مەن تەڭىزدەر، مۇزداقتار ۇنەمى بۋلانادى. بىراق اتموسفەراداعى سۋ بۋىنىڭ مولشەرى تىم كوبەيىپ كەتكەندە، ول اسقىن قانىعۋعا جەتىپ كوندەنساتسىييالانىپ، قايتادان جەرگە جاڭبىر مەن قار كۇيىندە قايتىپ وتىرادى.

تابىيعاتتاعى سۋ اينالىمىنىڭ وزگەرۋى جەر بەتىنىن، ٴار جەرىندە ٴار ٴتۇرلى تابىيعىي اپاتتارعا اكەلىپ سوعادى.

سۋدى تازارتۋ جولدارى

سۋدى تازارتۋ جولدارى ونىڭ قانداي زاتتارمەن جانە قانشالىقتى لاستانۋىنا قاراي جۇرگىزىلەدى. ەرىمەيتىن قوسپالاردان تۇندىرۋ نەمەسە ٴسۇزۋ ارقىلى تازارتۋعا بولاتىنى سەندەرگە بەلگىلى. ەرىگەن قوسپالاردان سۋدى ايداۋ ارقىلى تازارتادى.

اۋىز سۋىن تابىيعىي سۋلاردى تازارتۋ ارقىلى الادى، ول ۇلكەن قالالاردى سۋمەن قامتۋدىڭ ەڭ باستى ماسەلەسى. ول ٴۇشىن تابىيعىي سۋدى الدىمەن تۇندىرىپ، سودان كەيىن سۇزگىدەن وتكىزىپ الىپ، زىيياندى باكتەرىييالاردان تازارتۋ ٴۇشىن حلورلاۋ جانە وزونداۋ ودىستەرى كولدانىلادى. وسى ۇردىستەردىڭ بارلىعى سۋمەن جابدىقتاۋ ستانسالارىندا ارنايى قوندىرعىلاردا جۇرگىزىلەدى.

مۇنان باسقا ٴىرى ٴوندىرىس ورىندارىنىڭ وندىرىستە قولدانعان سۋلارىن دا تازارتپاي اعىن سۋعا جىبەرۋگە بولمايدى، سول ٴۇشىن قاتاڭ ەكولوگىييالىق شەكتەۋ قويىلىپ، ۇنەمى تەكسەرۋ جۇرگىزىلەدى. سوڭعى كەزدەرى سۋدى تازارتۋ ٴۇشىن ىيون الماستىرعىش شايىرلار دا كەڭىنەن قولدانىلا باستادى.

دىيستىيلدەنگەن سۋ — ايداۋ ارقىلى تازارتىلعان سۋ، ول كۇرامى بويىنشا جاڭبىر سۋىنا جاقىن بولادى. دىيستىيلدەنگەن سۋ ارنايى زەرتتەۋ جۇمىستارىندا، ٴدارى-دارمەك وندىرىسىندە جانە اۆتوكولىكتەردىڭ اككۋمۋلياتورلارىنا ەلەكترولىيتتەر دايىنداۋدا قولدانىلادى.

ٴومىر بويىنا لاستانعان سۋعا تاپ بولعان ادام ونى ٴىشۋ ٴۇشىن سۋدى قانداي تاسىلمەن ٴسۇزۋ كەرەك ەكەندىگىن ويلاستىرا باستادى. بۇدان شىعۋ جولىن سۋدىڭ ٴوزى كورسەتتى. سۋدىڭ جوعارى تەمپەراتۋرا كەزىندە بۋعا اينالۋ قاسىييەتى بار. وسىنداي تاسىلمەن سۋدىڭ قۇرامىندا بار كوپتەگەن وزگە بولشەكتەردەن ٴبولۋ شەشىلدى. بۇنداي سۋدى تازالاۋ ٴۇردىسى دىيستىيلياتسىييا، ال قۇرالدىڭ ٴوزى دىيستىيلياتور دەپ اتالدى.

تازارتىلعان سۋ تولىق سۇزىلگەن سۇيىقتىق بولىپ سانالادى. بۇندا قوسپالاردىڭ، تۇزدار مەن قاتتى بولشەكتەردىڭ ەڭ از مولشەرى عانا بار. دەگەنمەن تازارتىلعان سۋدا قوسىمشا قۇراۋىشتار تولىق جوق دەپ ايتۋعا بولمايدى.

سۋدىڭ وزگە قۇراۋىشتارمەن تەز ٴوزارا قارىم-قاتىناسقا ٴتۇسۋ قاسىييەتى بار. ال بۇل سۋدى دىيستىيللياتور ارقىلى ايداعاندا، وسى مەتالدار اتومى ەڭ كىشكەنتاي مولشەردە سۋعا ٴتۇسۋى مۇمكىن. دەگەنمەن بۇل سۋدىڭ تازا بولۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەيدى. سۋ ٴجۇز پايىز ەشقانداي قوسپاسىز بولۋى ٴۇشىن سۋدى دەىيوندايتىن ارنايى قوندىرعىلار پايدالانىلادى. سونداي-اق وتە تازا سۋدى دىيستىيللياتوردان بىرنەشە رەت وتكىزۋ ارقىلى دا الۋعا بولادى. سولايشا بىيدىيستىيلليات الىنادى.

ادەتتەگىدەي، ونەركاسىپكە نەمەسە مەدىيتسىيناعا الادى. وسىلاي تازارتىلعان سۋ نەگىزىندە كەيبىر دارىلەر جاسالادى. ال كىشكەنتاي ەلەكتر وتكىزۋ قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا دىيستىيلدەنگەن سۋ وندىرىستە تاپتىرمايتىن زات. دىيستەلدەنگەن سۋدى ادام ٴۇشىن تۇراقتى تۇردە قولدانۋعا قاتىستى ٴار جاقتى پىكىرلەر بار.

كوپتەگەن ادامدار دىيستىيلدەنگەن سۋ ادام اعزاسى ٴۇشىن پايدالى ەمەس، ويتكەنى ول پايدالى قۇراۋىشتاردان تولىق تازارتىلعان دەگەن پىكىردە. دىيستىيلدەنگەن سۋ اعزادان مىينەرالدىق قۇراۋىشتار مەن ۆىيتامىيندەردى الىپ شىققاندىقتان دەنساۋلىققا زىييان كەلتىرەتىندىگىن كۋالاندىرۋ دا جۇرگىزىلگەن.

دەگەنمەن بۇل ۇيعارىمدارى داۋلاۋعا جانە دىيستىيلدەنگەن سۋدى قورعاۋعا دايىن ادامدار دا بار. ويتكەنى دىيستىيلدەنگەن سۋدىڭ زىيياندىلىعى تۋرالى ەش جەردە عىلىمىي دالەلدەنگەن جوق. شىندىعىندا دا ول ٴوز قۇرامى بويىنشا ەرەكشەلەنەدى، بىراق قاراپايىم سۋمەن دە مىينەرال تاپشىلىعىن تولىقتىرۋ قىيىن. ال دىيستىيلدەنگەن سۋ ەڭ بولماعاندا اۋرۋ قوزدىرعىش باكتەرىييالاردان ساقتاي الادى.

سۋدىڭ فىيزىيكالىق قاسىييەتى

تازا سۋ — ٴتۇسسىز، ٴىيىسسىز، ٴدامسىز سۇيىقتىق. سۋدىڭ قاباتى ۵ م اسقاندا كوگىلدىر ٴتۇستى بولىپ كورىنەدى.

قالىپتى قىسىمدا ۱۰۰°س-تا قاينايدى دا، ۰°س-دا مۇزعا (ر=۰،۹۲ گ/سم^۳) اينالادى، سوندىقتان مۇز سۋ بەتىندە قالقىپ جۇرەدى. سوندا ونىڭ كولەمى ۹ ٪-عا ارتادى. سۋدىڭ بەتكى قاباتىنىڭ مۇزبەن قاپتالىپ جاتۋى ونداعى تىرشىلىك ىييەلەرىنىڭ قىس مەزگىلىندە دە ٴومىر سۇرۋىنە جاعداي جاسايدى.

تەمپەراتۋراسى ۴°س بولعاندا، تىعىزدىعى ۱گ/سم^۳ (سۋدىڭ ەرەكشەلىگى). سۋدىڭ جىلۋ سىيىمدىلىعى وتە جوعارى، ونى مىنا مىسالمەن تۇسىندىرەيىك. جازدىڭ اپتاپ ىستىق كۇندەرىندە سۋ جىلۋدى ٴسىڭىرىپ، وزەننىڭ ماڭايىن سالقىنداتىپ تۇرادى، سوندىقتان ادامدار ونىڭ جاعالاۋىنا دەم الۋعا كوپتەپ بارادى.

وسىلايشا جىينالعان جىلۋدى سۋ قىس مەزگىلىندە بىرتىندەپ اۋاعا بەرەدى، سوندىقتان قاتتى ايازدى كۇندەردە وزەننىڭ بەتى تۇماندانىپ تۇراتىنىن سەندەر سان دۇركىن كەردىڭدەر. سۋ جەر بەتىنەن تاراعان جىلۋدىڭ ۶۰٪-ىن ۇستاپ قالىپ، ونى سۋىنۋدان ساقتاپ تۇرادى. تابىيعىي سۋلار ادەتتە تازا بولمايدى، وندا ەرىيتىن جانە ەرىمەيتىن زاتتاردىڭ قوسپالارى بولادى. تەڭىز سۋىندا ەرىگەن تۇزدار كەپتەپ كەزدەسسە، (۳،۵ ٪) اعىن جانە جەر استى سۋلارىندا كالتسىيي مەن ماگنىيي تۇزدارى بولادى، ال جاۋىن مەن ەرىگەن قار سۋلارىندا كوبىنەسە شاڭ مەن ەرىگەن كۇيدەگى گازدار (۰_۲، N_۲، س۰_۲، S۰_۲، ت. ب) كەزدەسەدى.

سۋ — سۋتەك وكسىيدى، ن_۲و — قالىپتى جاعدايدا سۋتەك پەن وتتەك ۱:۸ كولەمدىك قاتىناستا بولاتىن تۇراقتى قاراپايىم حىيمىييا قوسىلىس. تابىيعاتتا ەڭ كوپ تارالعان، بۇكىل گىيدروسفەرا سۋدان تۇرادى، سۋدىڭ تىرشىلىك ٴۇشىن ماڭىزى وتە زور. ارىيستوتەل ٴوز ەڭبەكتەرىندە (ٴبىزدىڭ زامانىمىزدان IV عاسىر) سۋدى ٴتورت قۇبىلىستىڭ (وت، اۋا، توپىراق، سۋ) بىرىنە جاتقىزسا، عالىمدار XVIII عاسىردىڭ اياعىنا دەيىن سۋدى جەكە ەلەمەنت رەتىندە قاراستىردى.

سۋدى العاش اعىلشىن عالىمى گ.كاۆەندىيش (۱۷۳۱—۱۸۱۰) زەرتتەدى (۱۷۸۱—۱۷۸۲)، ال فرانتسۋز عالىمى ا.لاۆۋازيە (۱۷۴۳—۱۷۹۴) سۋتەك جانعاندا سۋ تۇزىلەتىنىن دالەلدەپ (۱۷۸۳)، ج.ملنيەمەن بىرگە ساندىق قۇرامىن انىقتادى (۱۷۸۵).

سۋدىڭ قۇرامىندا ماسساسى بويىنشا ۱۱،۱۹ ٪ سۋتەك، ۸۸،۸۱ ٪ وتتەك بولادى؛ مولەكۋلاسى ۲ اتوم سۋتەك پەن ۱ اتوم وتتەكتەن تۇرادى، مولەك. م. ۱۸،۰۱۶۰، ٴىيىسسىز، ٴدامسىز، ٴتۇسسىز (تەرەڭ جەرى كوگىلدىر) سۇيىقتىق. قۇرامىندا ۲ن (دەيترىيي) بار سۋ — اۋىر سۋ (D_۲O) دەپ اتالادى. اۋىر سۋدىڭ فىيزىيقالىق قاسىييەتتەرى وزگەشەلەۋ بولادى. سۋ ۰س-تا قاتىپ، ۱۰۰س-تا قاينايدى.

• ۲۰ °س-تاعى تىعىزدىعى ۰،۹۹۸۲۳ گ/سم^۳،
• ۰ °س-تاعى تىعىزدىعى ۰،۹۱۶۸ گ/سم_۳ (مۇزدا).

سۋدىڭ فىيزىيقالىق قاسىييەتتەرىندە، بالقۋ جىلۋىندا، مەنشىكتى جىلۋ سىيىمدىلىعىندا، تۇتقىرلىعىندا، جىلۋ وتكىزگىشتىگىندە ەرەكشەلىكتەر بار. مىسالى:، مۇز جەڭىل بولعاندىقتان سۋدا قالقىپ وزەندەر مەن كولدەردىڭ تۇبىندەگى تىرشىلىك ساقتالادى. سۋ قالىپتى تەمپەراتۋرادا كوپتەگەن زاتتارمەن ارەكەتتەسەدى. سىلتىلىك جانە سىلتىلىك-جەر مەتالدارمەن ارەكەتتەسكەندە گىيدروكسىيد پەن سۋتەك تۇزەدى (۲Na+۲H_۲O=۲NaOH+H_۲↑). سۋ ٴار ٴتۇرلى جاعدايدا بەيمەتالدارمەن (فتور، حلور، بروم، فوسفور، كومىرتەك) ارەكەتتەسىپ، قىشقىلدار (HCl، HClO، HPO۳، HF، HBr) جانە وكسىيد (سو) تۇزەدى.

اتموسفەرادا سۋ بۋ، تۇمان، بۇلت، تامشى جانە قار كرىيستالدارى تۇرىندە كەزدەسەدى. سۋ وتتەك، سۋتەك، ازوت قىشقىلىن، سپىيرت، الدەگىيدتەر، سىلتىلەر، ت.ب. اسا ماڭىزدى حىيمىييالىق ونىمدەردى وندىرۋدە قولدانىلاتىن حىيمىييالىق رەاگەنتەر. ونىڭ كاتالىيزاتور رەتىندە ماڭىزى زور.

حىيمىييالىق قاسىييەتى

سۋتەك پەن وتتەكتىڭ حىيمىييالىق قوسىلىسى.

• ماسسالىق قۇرامى: ن —۱۱،۱۹ ٪، و — ۸۸،۸۱ ٪.
• مولەكۋلالىق ماسساسى ۱۸،۰۱۵۳. سۋ پلانەتامىزداعى ەڭ كوپ تاراعان زاتتاردىڭ ٴبىرى؛ ول ٴۇش تۇردە — بۋ، سۋ جانە مۇز كۇيىندە ۇشىراسادى؛ كۇشتى ەرىتكىش.
• سۋ ايداۋىش مۇنارا- ەلدى مەكەندەردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىندەگى سۋ ٴوتىمى (شىعىنى) مەن قىسىمىن رەتتەپ وتىرۋعا ارنالعان قۇرىلىس. ول تسىيلىيندر ٴتارىزدى ەتىپ ارنايى بولاتتان نەمەسە تەمىر-بەتوننان جاسالعان شاننان جانە ونى كوتەرىپ تۇراتىن تىرەۋىش قۇرىلىمنان تۇرادى. مۇنارانىڭ بىيىكتىگى ۲۵—۳۰ م-گە، شانىنىڭ سىيىمدىلىعى ونداعان تەكشەلەرگە جەتەدى. تىرەۋىش كىرپىش نە اعاشتان جاسالادى. شان ىشىندەگى سۋدىڭ قىستا كاتىپ قالماۋى جانە لاستانباۋى ٴۇشىن ول جىلۋ وتكىزگىشتىگى تومەن جەڭىل ماتەرىيالدارمەن قاپتالىپ، ٴۇستى شاتىرمەن جابىلادى.

سۋ

سۋدىڭ ساپالىق قۇرامى سۋتەك پەن وتتەكتەن تۇراتىنى، ال ساندىق قۇرامى ەكى سۋتەك اتومى مەن ٴبىر وتتەك اتومىنان تۇراتىندىعى ٴمالىم.

سۋدىڭ ايىرىلۋى ەلەكتر توگىنىڭ اسەرىنەن جۇرەدى، بۇل رەاكتسىييامەن سەندەر سۋتەكتى الۋ ٴادىسى بويىنشا تانىسسىڭدار:

۲H_۲O→۲H_۲↑+O_۲↑

كۇردەلى زاتتىڭ قۇرامداس بولىكتەرىنە ايىرىلۋى — انالىيز دەپ اتالادى.

جاي زاتتارمەن ارەكەتتەسۋى:

I. سۋدىڭ مەتالدارمەن ارەكەتتەسۋ رەاكتسىييالارىن سۋتەگىن ال ادىستەرىندە قاراستىرعان بولاتىنبىز:

۲Na + ۲نون = ۲NaOH + ن_۲↑

سا + ۲نون = سا(ون)_۲+ ن_۲↑

بەلسەندىلىگى تىم جوعارى ەمەس مەتالل سۋمەن ارەكەتتەسكەندە ونىڭ وكسىيدى تۇزىلەدى:

Mg + نون = MgO + H_۲

بەلسەندىلىگى تومەن مەتالدار سۋمەن ارەكەتتەسپەيدى.

II. بەيمەتالدارمەن ارەكەتتەسۋى: سۋ كەيبىر بەيمەتالدارمەن دە ارەكەتتەسە الادى. قىزدىرعا كومىرگە سۋ قوسساق ەكى ٴتۇرلى گاز قوسپاسى تۇزىلەدى — ول «سۋ گازى» دەپ اتالادى:

س + نون=سو↑+ن_۲↑

كومىردى جاعاردا وعان سۋ قوسىپ شىلايتىنىن بىلەسىڭدەر، سوندا تۇزىلگەن ەكى گاز دا جانعىش ەكەن. حلوردى سۋعا جىبەرگەندە ەكى قىشقىلدىڭ قوسپاسى تۇزىلەدى.

سl_۲ + نون = نسlO + HCl

كۇردەلى زاتتارمەن ارەكەتتەسۋى:

I. اكتىيۆتى مەتالداردىڭ وكسىيدتەرىمەن ارەكەتتەسىپ گىيدروكسىيدتەر (نەگىزدەر) تۇزەدى.

Na_۲۰ + ن_۲۰ = ۲NaOH

اكتاسقا سۋ قوسقاندا ونىڭ قايناي باستاعانىن كورەمىز، رەاكتسىييا جىلۋ بولە جۇرەدى: ساو + ن_۲۰ سا (ون)_۲ + Q

مەتالل وكسىيدتەرى + سۋ = نەگىز

II. كەيبىر بەيمەتالداردىڭ وكسىيدتەرى سۋمەن ارەكەتتەسكەندە قىشقىل تۇزەدى. كۇكىرتتىڭ ٴبىر ٴتۇيىرىن الىپ جاقساك ونىڭ وكسىيدى تۇزىلەدى:

S + O_۲ =SO_۲

جانۋ ٴونىمىن سۋعا جىبەرسەك: S۰^۲ + ن_۲۰ = H_۲S۰_۳ كۇكىرتتى قىشقىل تۇزىلەدى، كوك لاكمۋس قىزارادى. ٴدال وسىنداي رەاكتسىييالار باسقا بەيمەتالداردىڭ دا وكسىيدتەرىمەن جۇرەدى. سl_۲۰ + H_۲۰ = ۲HCl۰ N_۲O_۳ + H_۲۰ = ۲HN۰_۲

بەيمەتالل وكسىيدتەرى + سۋ = قىشقىل

III. بەلسەندىلىگى جوعارى مەتالداردىڭ گىيدرىيدتەرى دە سۋمەن ارەكەتتەسىپ گىيدروكسىيدتەر بەرەدى.

NaH + نون = NaOH + ن_۲↑

IV. كەيبىر تۇزدار سۋمەن حىيمىييالىق ارەكەتتەسىپ كرىيستاللوگىيدراتتار تۇزەدى:

CuS۰_۴ + ۵H_۲۰ = CuS۰_۴ ٭ ۵H_۲۰ مىس كۋپوروسى؛

FeS۰_۴ ٭ ۷H_۲۰ تەمىر كۋپوروسى؛

Na_۲S۰_۴ ٭ ۱۰H_۲۰ گلاۋبەر تۇزى.

كرىيستاللوگىيدراتتاردىڭ مولەكۋلالىق ماسساسىن — تۇزدىڭ مولەكۋلالىق ماسساسىنا سۋ مولەكۋلالارىنىڭ ماسسالارىن قوسىپ تابامىز.

M_r(Na_۲C۰_۳٭۱۰H_۲۰) =۱۰۶+۱۸۰=۲۸۶.

سۋتەكتىك بايلانىس مودەلى (۱) سۋ مولەكۋلالارى اراسىندا

سۋ — ەرىتكىش

سۋ — ٴبىرشاما ىينەرتتى بىيولوگىييالىق ەرىتكىش سۇيىقتىق، وندا كەپتەگەن ورگانىيكالىق جونە بەيورگانىيكالىق زاتتار ەرىيدى، بىراق ولاردىڭ ەرىگىشتىكتەرى ٴار ٴتۇرلى. قاتتى زاتتاردىڭ ەرۋىن ٴبىز قانت پەن تۇزدى ەرىتكەندە، ال گاز كۇيىندەگى زاتتاردىڭ ەرۋىن گازدالعان سۋ ىشكەندە نەمەسە سۋدى قايناتقاندا بولىنگەن كوپىرشىكتەردى بايقاۋ ارقىلى كورسەك، سۇيىق كۇيىندەگى زاتتاردىڭ ەرۋىن سىركە سۋىن ەرىتكەندە بايقايمىز. سونىمەن سۋدا ەرىمەيتىن زات بولمايدى ەكەن.

زاتتاردىڭ سۋدا ەرۋى تەك فىيزىيكالىق قۇبىلىس قانا ەمەس، كۇردەلى فىيزىيكو-حىيمىييالىق ۇدەرىس، ەرۋ بارىسىندا ەرىگەن زاتتىڭ مولەكۋلالارى ەرىتكىشتىڭ مولەكۋلالارىندا بىركەلكى تارالىپ قانا قويمايدى، ولارمەن حىيمىييالىق ارەكەتتەسە دە الادى. ونى كۇكىرت قىشقىلىن ەرىتكەندە جىلۋ بولىنەتىندىكتەن، سول سىيياقتى قۇرعاتىلعان مىس سۋلفاتىنىڭ اق ٴتۇستى كرىيستالدارىن ەرىتكەندە كەگىلدىر ٴتۇستى ەرىتىندى تۇزىلگەنىنەن بايقاۋعا بولادى. كەز كەلگەن تابىيعىي سۋ ەرىتىندى بولىپ تەڭىز سۋىندا — ۲۶۰ گ /ل تۇز بار، سوندىقتان وندا تىرشىلىك جوق، ياعنىي اتىنا ساي.

ەرىگىشتىك — بەرىلگەن تەمپەراتۋرادا ەرىتكىشتىڭ (سۋ) ۱۰۰ نەمەسە ۱۰۰۰ گرامىندا ەرىي الاتىن زات ماسساسىمەن جانە كولەمىمەن انىقتالاتىن شاما (گ/۱۰۰ گ، گ/۱۰۰۰ گ ن_۲۰، مول/ل).

ەرىگىشتىك زاتتىڭ تابىيعاتىنا تاۋەلدى، مىسالى: قانت ەرىمتال بولسا، بور، اك ناشار ەرىيتىن زاتتار. گاز كۇيىندەگى زاتتار ٴۇشىن ەرىگىشتىك قىسىم مەن تەمپەراتۋراعا بايلانىستى. گازداردىڭ ەرىگىشتىگى قىسىم ارتقان سايىن ارتادى، ال تەمپەراتۋرانى ارتتىرعاندا كەمىيدى. قاتتى زاتتاردىڭ كوپشىلىگى ٴۇشىن تەمپەراتۋرانى ارتتىرعاندا ەرىگىشتىگى دە ارتادى.

سۇيىق كۇيىندەگى زاتتاردىڭ ەرىگىشتىگى ولاردىڭ تابىيعاتىنا بايلانىستى، مىسالى، سپىيرت سۋدا جاقسى ەرىسە، ال بەنزىين ناشار ەرىيدى. تابىلادى. مىسالى، كاسپىيي تەندزىندە ۱۳ گ / ل ، قارا تەڭىزدە ۱۹ گ/ل، ٴولى ەرىتىندى دەپ ەرىتكىش پەن ەرىگەن زاتتان تۇراتىن بىرتەكتى (گوموگەندى) جۇيەنى ايتادى.

بەرىلگەن زات ەرىتكىشتىڭ بەلگىلى ٴبىر مولشەرىندە وسى تەمپەراتۋرادا ٴالى دە ەرىي الاتىن بولسا، ەرىتىندى قانىقپاعان، ال ەرىي الماسا — قانىققان دەپ اتالادى.

ٴتىرى اعزالاردا سۋدىڭ بىيولوگىييالىق ٴرولi

سۋ الماسۋىنىڭ جالپى سىيپاتتاماسى:

• سۋ بارلىق بىيوحىيمىييالىق پروتسەستەر جۇرiپ وتەتiن ورتا بولىپ تابىلادى.
• سۋ گازداردىڭ، مىينەرالدى تۇزداردىڭ، نەيترالدى، پوليارلى قوسىلىستاردىڭ ۋنىيۆەرسالدى ەرiتكiشi بولىپ تابىلادى.
• سۋ گىيدرولىيز، گىيدراتاتسىييا، امىينسiزدەنۋ، توتىعۋ- توتىقسىزدانۋ رەاكتسىييالارى سىيياقتى كوپتەگەن بىيوحىيمىييالىق رەاكتسىييالاردىڭ تiكەلەي قاتىسۋشىسى بولادى.
• جوعارى جىلۋ سىيىمدىلىعىنىڭ ارقاسىندا سۋ تەرمورەتتەلۋگە قاتىسادى. اۋانىڭ ۳۵۰ س-تان جوعارى تەمپەراتۋراسى كەزiندە تەر ٴبولiٴنۋ ورگانىيزممەن سىرتقى ورتاعا جىلۋ بەرۋدiڭ بiردەن-بiر قولايلى ٴادiٴسi بولادى.
• سۋ قىزمەتتiك اكتىيۆتiلiگiنە اسەر ەتەتiن كلەتكالاردىڭ، سۋبكلەتكالىق قۇرىلىمداردىڭ تۋرگورىن قامتاماسىز ەتەدi.
• دىيپولدi جاعدايمەن ىييەمدەنە وتىرىپ، سۋ ىيونداردىڭ، سونىمەن قاتار بەلوكتى كوللوىيدتى بولشەكتەر ايماعىنا تۇسiپ، ولاردىڭ اينالاسىندا سولۆاتتى (گىيدراتتى) قابىقشا تۇزەدi.

سۋدىڭ ورگانىيزمدەگi مولشەرi مەن تارالۋى

ەرەسەك ادامنىڭ ورگانىيزمiندەگi سۋدىڭ جالپى مولشەرi ۶۰٪ قۇرايدى. وسى سەبەپتەن ۷۰ كگ سالماعى بار ادامدا ۴۲ ل سۋ بولادى. بۇل ولشەم تۇراقسىز جانە جىنىسقا، جاسقا، ورگانىيزمنiڭ فىيزىيولوگىييالىق جاعدايىنا، اۋرۋلارعا جانە سىرتقى جاعدايلارعا تاۋەلدi. ەمبرىيوندا سۋدىڭ مولشەرi ۹۷٪-كە جەتەدi، جاڭا تۋعانداردا – ۷۷٪ دەنە سالماعىنىڭ. جاس ۇلعايعاندا سۋدىڭ كەرەكتiمولشەرi ازايادى جانە ۸۰ جاستان اسقان قارتتاردا ونىڭ مولشەرi ۴۸٪-كە دەيiن تومەندەيدi. ەركەكتەردە (۶۴٪) ايەلدەرگە (۵۴٪) قاراعاندا سوڭعىلاردا مايدىڭ كەرەكتi سالماعىنىڭ جوعارى بولۋىنا بايلانىستى بiرشاما كوپ. جەكە تكاندەردە سۋدىڭ مولشەرi ولارداعى الماسۋ پروتسەستەرiنiڭ جۇرۋiنە بايلانىستى. قاندا، بۇيرەكتە، وكپەدە، جۇرەكتە، كوك باۋىردا، بۇلشىق ەتتەردە، باس مىيىندا ۷۰-۸۳٪ سۋ بولادى. بۇلاردان ەرەكشە مايلى، سۇيەك تكاندەرi، تiستiڭ قاتتى تكاندەرi سۋعا كەدەي (۱۰-۳۰٪)، ال تiستiڭ ەمالiندە بارلىعى ۴-۵٪ قانا سۋ بولادى. بىيولوگىييالىق سۇيىقتىقتار (سiلەكەي،تەر، كوز جاسى) ۹۵-۹۸٪ سۋدان قۇرالادى. سۋ ورگانىيزمدە ۳ سۇيىقتىقتى فازادا بولادى. ونىڭ نەگiزگi مولشەرi (۷۷٪) كلەتكالاردىڭ iشiندە بولادى. بۇل سۋ كلەتكاiشiلiك نەمەسە ىينتراتسەلليۋليارلىق دەپ اتالادى. سۋدىڭ قالعان بولiگi (۲۹٪) كلەتكا سىرتىنداعى كەڭiستiكتە بولادى. ول كلەتكاارالىق (۲۱٪) جانە اينالمالى نەمەسە تامىر iشiلiك (~۸٪) سۋعا بولiنەدi. ورگانىيزمنiڭ سۇيىقتىعى بوس جانە بايلانىسقان سۋدان تۇرادى. بوس سۋ – بۇل جاسۋشاارالىق كەڭiستiكتە سالىستىرمالى بوس ورىن اۋىستىرا الاتىن، ال كلەتكالاردا بەلوكتى مولەكۋلالارمەن بايلانىسپاعان سۋ. بايلانىسقان سۋ كلەتكاارالىق كەڭiستiكتiڭ قۇرىلىمدارىمەن (كوللاگەندi تالشىقتار، مۋكوپولىيساحارىيدتەر) نەمەسە بەلوكتارمەن جانە كلەتكا iشiندەگi باسقا زاتتارمەن بايلانىسقان. سوڭعىسى، بوس سۋعا قاراعاندا، ەرەكشە فىيزىيكالى-حىيمىييالىق قاسىييەتتەرمەن ىييەمدەنەدi. ونىڭ قايناۋ تەمپەراتۋراسى جوعارى جانە توڭازۋ تەمپەراتۋراسى تومەن. وندا بوس سۋدا ەرiگەن تۇزدار ەرiمەيدi.

اعزادان سۋدىڭ ٴبولiٴنiٴپ شىعۋ جولدارى

ورگانىيزمنەن سۋ بۇيرەك ارقىلى نەسەپپەن، تەرi ارقىلى تەربولiنۋ ناتىيجەسiندە، وكپە ارقىلى تىنىس شىعارۋ اۋسىمەن، iشەك ارقىلى ناجiسپەن بولiنەدi. سۋدىڭ ورگانىيزمنەن نەگiزگi ٴبولiٴنiٴپ شىعۋ جولى – بۇيرەك. ورتاشا تاۋلiكتiك دىيۋرەز ايەلدەردە ۱۲۰۰ مل، ال ەركەكتەردە – ۱۵۰۰ مل قۇرايدى. بۇل كولەم ەداۋiر اۋىتقىپ وتىرۋى مۇمكiن جانە ورگانىيزمنiڭ فىيزىيكالىق جانە پاتولوگىييالىق قالپىنا جانە سىرتقى جاعدايلارعا تاۋەلدi بولادى. وكپە ارقىلى ۳۵۰-۴۰۰ ٴمل/ٴتاۋل. جوعالتىلادى. كۇشەيگەن جۇمىس كەزiندە، لىيحورادكا كەزiندە، كەۋدەلiك جاسىنداعى بالالاردا وكپەنiڭ گىيپەرۆەنتىيلياتسىيياسى كەزiندە وكپە ارقىلى سۋدىڭ جوعالۋى كوبەيەدi. ىشەك ارقىلى (ناجiسپەن) ۲۰۰ مل-دەن قالىپتى جاعدايدا ۵ لىيترگە دەيiن دىيارەيا كەزiندە سۋ جوعالتىلادى. ٴىش ٴوتۋ جانە باسىلمايتىن لوقسۋ كەزiندە سۋدىڭ جوعالتىلۋى ورگانىيزمنiڭ سۋسىزدانۋى مەن تۇزسىزدانۋىمەن سىيپاتتالادى.