Sw

71 % sw

Sw — swtegi men otteginiñ qalıptı jağdaýlarda turaqtılığın saqtaýtın qarapaýım xïmïyalıq qosılısı. Awız sw, tirşilik közi, ol Jer şarınıñ 3 / 4 böligin aladı, tiri ağzalardıñ 60-70%-ı, al ösimdikterdiñ 90 % -ı swdan turadı.

Jer betinde tirşilik eñ alğaş swlı ortada paýda boldı. Sw — bükil tirşilik ïyeleriniñ negizgi quramdas böligi. Budan basqa swdıñ tirşilik üşin fïzïkalıq-xïmïyalıq qasïyetterdiñ: joğarı jılw ötkizgiştik jäne jılw sıýımdılıq, joğarı tığızdıq, awa tığızdığınıñ şamamen 800 ese artwı, möldirlik, tutqırlıq, qatqan kezde muzdıñ kölemin ulğaýtwı jäne tağı basqa qolaýlı qasïyetteri boladı. Birjaswşalı jäne köpjaswşalı ağzalar jaswşalarınıñ bïoxïmïyalıq üderisteriniñ barlığı swlı ortada ötedi. Sw är türli klïmattıq jağdaýlardağı fïzïologïyalıq üderisterdiñ qalıptı ötwine sebepker boladı. Ol sondaý-aq köptegen mïneraldıq jäne ağzalıq zattardıñ jaqsı erwine sebepker bola aladı. Tabïğï sw quramında san alwan tuzdıñ bolatını da sondıqtan. Ağzalar juğımdı zattardı tek erigen türinde siñiredi.

Swlı orta

Sonımen birge swlı ortanıñ birqatar jetimsizdikteri de bar, olar tiri ağzalarğa qolaýsız äser etedi. Mäselen, swdıñ qısımınıñ köbirek artwı jäne ottegimen naşar kanığwı muxït tuñğïığındağı swda tirşilik etetin ağzalar tirşiligine kedergi keltiredi. Sw quramındağı otteginiñ mölşeri atmosferadağı quramınan şamamen 20 ese tömen boladı. Jarıq 200 m tereñdikke ötedi, sondıqtan teñizder men muxïttarda tirşitk etetin ağzalar jarʹmsız ortada ömir sürwge beýimdeledi. Teñiz jäne tuşçı sw quramʹndağı tuzdar mölşeri birkelki bolmaýdı. Mäselen, teñiz swı natrïý xlorïdı men magnïý swlʹfatınıñ tuzdarına baý, al tuşçı sw quramında kalʹcïý jäne karbonat ïondarı köp mölşerde boladı. Swlı ortanı mekendeýtip ağzalar san alwan, olar bir bïologïyalıq topqa — gïdrobïonttarğa birigedi. Olardıñ barlığı swlı orta faktorlarınıñ är türli qubılwına beýimdeldi. Swlı ortada awağa qarağanda dıbıs tezirek taraýdı. Sondıqtan gïdrobïonttarda körw müşelerine qarağanda estw müşeleri jaqsı damığan. Keýbir türler tipti öte tömen jïiliktegi (ïnfradıbıs) tolqındardıñ ırğaqtarınıñ özgerwin der keziñde sezip, dawıl turardıñ aldında sw tereñdigine qaraý tömendeýdi Keýbir gïdrobïonttardıñ (kït tärizdilerde) bağıt-bağdar alwı, qoregin izdep tabwı — tolqındardıñ şağılğan dıbıstarın qabıldaw (éxolokacïya) arqılı jüzege asadı. Köpşiligi jüzw kezinde ärtürli jïiliktegi élektr zaryadtarın twdırıp, şağılğan élektr ïmpwlʹstarın qabıldaýdı. Élektr zaryadtarın twdırıp, onı öziniñ bağıt-bağdar alwında jäne sïgnal üşin paýdalanatın 300-ge tarta balıq türleri belgili Mısalı, tuşçı swda tirşilik etetin sw pili balığı (Morrwtus kannume) sekwndına 30 ïmpwlʹs jiberip, sw tübindegi tunbadan özi qorektenetin omırtqasızdardı oñaý tabadı. Ïmpwlʹstarı sekwndına 2000-ğa deýin jetetin teñiz balıqtarı da bar. Keýbir qorğanw köptegen şuñqırlı, oýıq jerlerinde özenderdiñ taswınınan, qattı nöser jawınnan soñ, qardıñ erwinen jäne tağı basqa jağdaýlarda waqıtşa kölşikter, toğandar paýda boladı. Mundaý kölşikterde de qısqa waqıtta tirşilik etetin ät-türli gïdrobïonttar kezdesedi. Bulardıñ erekşeligi sol, az ğana waqıt işinde köbeýip, özinen soñ köptegen urpaqtarın qaldırıp kelesi ılğal bolatın waqıtqa deýin tunbağa kömilip ïabïoz jağdaýğa tüsedi (keýbir şayandar, planarïïler, az qıltandı qurttar mollyuskalar, tipti keýbir balıqtar — afrïka protopterwsı jäne oñtüstik amerïka lepïdosïreni). Köptegen maýda organïzmder qurğaqşılıq jağdaýda cïsta tüzedi (ïnfwzorïlar, tamırayaqtılar, keýbir eskekayaqtı şayandar, twrbellyarïý jäne t.b.).

Sw ortasınıñ özindik ottegi rejïmi de bar. Swda ottegi atmosferamen salıstırğanda 21 ese az. Swdıñ temperatwrası, terendigi, tuzdılığı artqan saýın ondağı ottegi mölşeri azaýıp, al swdıñ ağısı qattı bolğan saýın ottegi mölşeri köbeýedi. Basqa ortalarmen salıstırğanda swdıñ temperatwralıq rejïmi birkelki bolwımen erekşelenedi. Qoñırjaý aýmaqtarda tuşçı swlardıñ temperatwrası 0,9°S-25°S aralığında (ıstıq sw közderin eseptemegende, onda sw temperatwrası 100°S-qa deýin jetedi), tuşçı swlardıñ tereñ qabatında temperatwra 4°S-5°S-tı quraýdı.

Sw ortasınıñ aýırmaşılıqtarı

Sw ortasınıñ jarıq rejïminiñ äwe-qurılıq ortasınan aýırmaşılıqtarı köp. Jarıqtıñ sw betinen şağılıswına jäne sw işinen ötwi kezinde siñiriletin bolğandıqtan swda jarıqtıñ mölşeri az boladı. Sondıqtan tereñ swlardı üş aýmaqqa: jarıq , alaköleñke jäne tolıq qarañğı bölikterge böledi.

Muxïttıñ qarañğı, tereñ bölikterinde gïdrobïonttar körw üşin tiri organïzmderden bölinetin jarıqtı paýdalanadı. Mundaý qubılıs bïolyumïnescencïya dep ataladı. Mısalı, keýbir balıqtardıñ arqa jüzw qanattarınıñ alğaşqı säwlesi joğarğa jaq süýegine jaqın maýısqan, qarmaqşa tärizdi bolıp ornalasqan. Osı qarmaqşanıñ uşında şırıştı jarıq beretiñ bakterïyaları bar. Ottegimen bakterïyalardı qamtamasız etwi arqılı jarıq berip, qoregin özine eliktiredi. Ünemi qarañğılıqta tirşilik etw nemese jarıqtıñ jetispewi gïdrobïonttardıñ körw mümkinşilikterin şekteýdi.

Jerdiñ sw qorı teorïya jüzinde sarqılmaýdı

Jerdiñ sw qorı teorïya jüzinde sarqılmaýdı, sebebi tïimdi paýdalanğan jağdaýda sw reswrstarınıñ älemdik sw aýnalımı barısında üzdiksiz qalpına kelip otıradı. Ökinişke oraý, soñğı jıldarı Älemdik Muxïttarğa munaý önimderiniñ tögilwi, bïologïyalıq alwan türliliktiñ azayuı ulğaýıp, tropïkalıq jağalawlarga antropogendik qısım köp tüswde. Teñiz jağalawlarınıñ ösimdikter jamılğısı tozıp (Ïndonezïya, Fïlïppïn, Taýland), küriş alqaptarın keñeýtw jäne asşayandar ösirw üşin toğandar jasalıp, mangra toğaýları joýılwda.

Swdı zerttew

Gïdrologïya

Sw — bul şeksiz teñizder men muxïttar, ağıstı özender jäne möldir kölder. Degenmen sw tek qana köre alatın, ıstıq künderi süñgip ketetin sw aýdındarında ğana bolmaýdı. Swdıñ kölemdi böligi adam közinen tıs jer astında jasırınğan. Bundaý sw aýdındarı jer astı swları dep ataladı. Ğalımdardıñ zerttewinşe sw jer betinde eñ köp kezdesetin suýıqtıqqa jatadı. Swdıñ qazirgi kezde qawpi bar. Adamdardıñ swdı ünemdemeý qurtwınıñ äserinen tuşçı swdıñ joýılw tötenşe jağdaýlar qatarında. Al jer şarına qawiptiligi sw basw jağdaýı. Antraktïda muzınıñ erwi Sw

Jer astı swları

Jer astı swları öziniñ erekşeligi jäne qurılısı boýınşa jer üstinde ornalasqan swdan erekşelenedi. Jer astı swları jerge jawatın jawındardan tolıqtırıladı. Degenmen bundaý tolıqtırwlar birkelki emes, öýtkeni köp jağdaýda jergilikti jerdiñ relʹyefinen, jawın türinen, sondaý-aq jaqsı ötkizetin jäne swdı ustap tura alatın topıraqtan da baýlanıstı boladı, ol astıñğı qabatqa ötw üşin jol bermewi de mümkin.

Budan özge, jer astı swları öz qorın jer üsti sw aýdındarı esebinen de tolıqtıradı. Öz kezeginde jer astı swları osındaý sw aýdındarın özderi qorektendiredi. Jer astına tüsip sw, ädette, bir jerde jïnaqtalmaýdı, öziniñ ornalasw zañdılığı boladı. Solaý sw erekşe joğarğı jäne tömengi qabattı uýımdastıradı.

Tömengi qabatta swdıñ eñ kişi kölemi boladı. Ülken kölemdi sw joğarğı qabat boýınşa üýlestiriledi. Bul jerdiñ tömengi deñgeýine swdıñ ötwi öte qïın, al joğarğısında — sw jïnaqtala alatındığmen tüsindiriledi. Joğarğı qabat äli de üş deñgeýden qalıptasadı — joğarğı, ortañğı jäne tömengi, ärqaýsısı öziniñ swdı ötkizw erekşeligimen sïpattaladı. Joğarğı aýmaqta adam şarwaşılıqta qoldanatın sw jïnaqtaladı. Ortañğı aýmaqta, ädettegideý mïneraldıq swlar ornalasadı. Al tömengi, is jüzinde sw almasw bolmaýtın aýmaqta jer üsti tuzdığı dep atalatın köptegen qurawıştar men élementter eritilgen sw boladı.

Jer astı swları qandaý qabatta jatqanına baýlanıstı öz sïpattamasın özgerte aladı. Osığan baýlanıstı jer astı swlarınıñ üş türi belgili.

• Birinşi türi jetekşi dep ataladı.
  • Bul — jer üstine eñ jaqın ornalasqan swlar. Degenmen jetekşi jetkilikti turaqtı emes. Bul qabattan qurğaq awa-raýı kezinde sw tolıq ketip qalwı mümkin, al üzdiksiz jawı-şaşın nätïjesinde qaýta paýda bola aladı.
• Ekinşi atawı — artezïandıq swlar. Bul jer astınıñ sw qabatı awmaq relʹyefine baýlanıstı.
• Jetekşi swlardan tömen topıraq swları ornalasadı. Ädettegideý, topıraq swları şetki, swğa berik qabatta boladı. Odan tömen ağındı swlar ornalasadı.

Tabïğattağı sw aýnalımı

Atmosfera ünemi sw bwımen baýıp otıradı, sebebi jer betindegi özender men kölder, muxïttar men teñizder, muzdaqtar ünemi bwlanadı. Biraq atmosferadağı sw bwınıñ mölşeri tım köbeýip ketkende, ol asqın qanığwğa jetip kondensacïyalanıp, qaýtadan jerge jañbır men qar küýinde qaýtıp otıradı.

Tabïğattağı sw aýnalımınıñ özgerwi jer betinin, är jerinde är türli tabïğï apattarğa äkelip soğadı.

Swdı tazartw joldarı

Swdı tazartw joldarı onıñ qandaý zattarmen jäne qanşalıqtı lastanwına qaraý jürgiziledi. Erimeýtin qospalardan tundırw nemese süzw arqılı tazartwğa bolatını senderge belgili. Erigen qospalardan swdı aýdaw arqılı tazartadı.

Awız swın tabïğï swlardı tazartw arqılı aladı, ol ülken qalalardı swmen qamtwdıñ eñ bastı mäselesi. Ol üşin tabïğï swdı aldımen tundırıp, sodan keýin süzgiden ötkizip alıp, zïyandı bakterïyalardan tazartw üşin xlorlaw jäne ozondaw ödisteri koldanıladı. Osı ürdisterdiñ barlığı swmen jabdıqtaw stansalarında arnaýı qondırğılarda jürgiziledi.

Munan basqa iri öndiris orındarınıñ öndiriste qoldanğan swların da tazartpaý ağın swğa jiberwge bolmaýdı, sol üşin qatañ ékologïyalıq şektew qoýılıp, ünemi tekserw jürgiziledi. Soñğı kezderi swdı tazartw üşin ïon almastırğış şaýırlar da keñinen qoldanıla bastadı.

Dïstïlʹdengen sw — aýdaw arqılı tazartılğan sw, ol kuramı boýınşa jañbır swına jaqın boladı. Dïstïlʹdengen sw arnaýı zerttew jumıstarında, däri-därmek öndirisinde jäne avtokölikterdiñ akkwmwlyatorlarına élektrolïtter daýındawda qoldanıladı.

Ömir boýına lastanğan swğa tap bolğan adam onı işw üşin swdı qandaý täsilmen süzw kerek ekendigin oýlastıra bastadı. Budan şığw jolın swdıñ özi körsetti. Swdıñ joğarı temperatwra kezinde bwğa aýnalw qasïyeti bar. Osındaý täsilmen swdıñ quramında bar köptegen özge bölşekterden bölw şeşildi. Bundaý swdı tazalaw ürdisi dïstïlyacïya, al quraldıñ özi dïstïlyator dep ataldı.

Tazartılğan sw tolıq süzilgen suýıqtıq bolıp sanaladı. Bunda qospalardıñ, tuzdar men qattı bölşekterdiñ eñ az mölşeri ğana bar. Degenmen tazartılğan swda qosımşa qurawıştar tolıq joq dep aýtwğa bolmaýdı.

Swdıñ özge qurawıştarmen tez özara qarım-qatınasqa tüsw qasïyeti bar. Al bul swdı dïstïllyator arqılı aýdağanda, osı metaldar atomı eñ kişkentaý mölşerde swğa tüswi mümkin. Degenmen bul swdıñ taza bolwına kedergi keltirmeýdi. Sw jüz paýız eşqandaý qospasız bolwı üşin swdı deïondaýtın arnaýı qondırğılar paýdalanıladı. Sondaý-aq öte taza swdı dïstïllyatordan birneşe ret ötkizw arqılı da alwğa boladı. Solaýşa bïdïstïllyat alınadı.

Ädettegideý, önerkäsipke nemese medïcïnağa aladı. Osılaý tazartılğan sw negizinde keýbir däriler jasaladı. Al kişkentaý élektr ötkizw qabiletiniñ arqasında dïstïldengen sw öndiriste taptırmaýtın zat. Dïsteldengen swdı adam üşin turaqtı türde qoldanwğa qatıstı är jaqtı pikirler bar.

Köptegen adamdar dïstïldengen sw adam ağzası üşin paýdalı emes, öýtkeni ol paýdalı qurawıştardan tolıq tazartılğan degen pikirde. Dïstïldengen sw ağzadan mïneraldıq qurawıştar men vïtamïnderdi alıp şıqqandıqtan densawlıqqa zïyan keltiretindigin kwälandırw da jürgizilgen.

Degenmen bul uýğarımdarı dawlawğa jäne dïstïldengen swdı qorğawğa daýın adamdar da bar. Öýtkeni dïstïldengen swdıñ zïyandılığı twralı eş jerde ğılımï däleldengen joq. Şındığında da ol öz quramı boýınşa erekşelenedi, biraq qarapaýım swmen de mïneral tapşılığın tolıqtırw qïın. Al dïstïldengen sw eñ bolmağanda awrw qozdırğış bakterïyalardan saqtaý aladı.

Swdıñ fïzïkalıq qasïyeti

Taza sw — tüssiz, ïissiz, dämsiz suýıqtıq. Swdıñ qabatı 5 m asqanda kögildir tüsti bolıp körinedi.

Qalıptı qısımda 100°S-ta qaýnaýdı da, 0°S-da muzğa (r=0,92 g/sm³) aýnaladı, sondıqtan muz sw betinde qalqıp jüredi. Sonda onıñ kölemi 9 %-ğa artadı. Swdıñ betki qabatınıñ muzben qaptalıp jatwı ondağı tirşilik ïyeleriniñ qıs mezgilinde de ömir sürwine jağdaý jasaýdı.

Temperatwrası 4°S bolğanda, tığızdığı 1g/sm³ (swdıñ erekşeligi). Swdıñ jılw sıýımdılığı öte joğarı, onı mına mısalmen tüsindireýik. Jazdıñ aptap ıstıq künderinde sw jılwdı siñirip, özenniñ mañaýın salqındatıp turadı, sondıqtan adamdar onıñ jağalawına dem alwğa köptep baradı.

Osılaýşa jïnalğan jılwdı sw qıs mezgilinde birtindep awağa beredi, sondıqtan qattı ayazdı künderde özenniñ beti tumandanıp turatının sender san dürkin kerdiñder. Sw jer betinen tarağan jılwdıñ 60%-ın ustap qalıp, onı swınwdan saqtap turadı. Tabïğï swlar ädette taza bolmaýdı, onda erïtin jäne erimeýtin zattardıñ qospaları boladı. Teñiz swında erigen tuzdar keptep kezdesse, (3,5 %) ağın jäne jer astı swlarında kalʹcïý men magnïý tuzdarı boladı, al jawın men erigen qar swlarında köbinese şañ men erigen küýdegi gazdar (0₂, N₂, S0₂, S0₂, t. b) kezdesedi.

Sw — swtek oksïdi, N₂O — qalıptı jağdaýda swtek pen ottek 1:8 kölemdik qatınasta bolatın turaqtı qarapaýım xïmïya qosılıs. Tabïğatta eñ köp taralğan, bükil gïdrosfera Swdan turadı, Swdıñ tirşilik üşin mañızı öte zor. Arïstotelʹ öz eñbekterinde (bizdiñ zamanımızdan IV ğasır) Swdı tört qubılıstıñ (ot, awa, topıraq, sw) birine jatqızsa, ğalımdar XVIII ğasırdıñ ayağına deýin Swdı jeke élement retinde qarastırdı.

Swdı alğaş ağılşın ğalımı G.Kavendïş (1731—1810) zerttedi (1781—1782), al francwz ğalımı A.Lavwazʹye (1743—1794) swtek janğanda Sw tüziletinin däleldep (1783), J.Mlnʹyemen birge sandıq quramın anıqtadı (1785).

Swdıñ quramında massası boýınşa 11,19 % swtek, 88,81 % ottek boladı; molekwlası 2 atom swtek pen 1 atom ottekten turadı, molek. m. 18,0160, ïissiz, dämsiz, tüssiz (tereñ jeri kögildir) suýıqtıq. Quramında 2N (deýtrïý) bar Sw — awır sw (D₂O) dep ataladı. awır swdıñ fïzïqalıq qasïyetteri özgeşelew boladı. Sw 0S-ta qatıp, 100S-ta qaýnaýdı.

• 20 °S-tağı tığızdığı 0,99823 g/sm³,
• 0 °S-tağı tığızdığı 0,9168 g/sm₃ (muzda).

Swdıñ fïzïqalıq qasïyetterinde, balqw jılwında, menşikti jılw sıýımdılığında, tutqırlığında, jılw ötkizgiştiginde erekşelikter bar. Mısalı:, muz jeñil bolğandıqtan Swda qalqıp özender men kölderdiñ tübindegi tirşilik saqtaladı. Sw qalıptı temperatwrada köptegen zattarmen ärekettesedi. Siltilik jäne siltilik-jer metaldarmen äreketteskende gïdroksïd pen swtek tüzedi (2Na+2H₂O=2NaOH+H₂↑). Sw är türli jağdaýda beýmetaldarmen (ftor, xlor, brom, fosfor, kömirtek) ärekettesip, qışqıldar (HCl, HClO, HPO3, HF, HBr) jäne oksïd (SO) tüzedi.

Atmosferada Sw bw, tuman, bult, tamşı jäne qar krïstaldarı türinde kezdesedi. Sw ottek, swtek, azot qışqılın, spïrt, alʹdegïdter, siltiler, t.b. asa mañızdı xïmïyalıq önimderdi öndirwde qoldanılatın xïmïyalıq reagenter. Onıñ katalïzator retinde mañızı zor.

Xïmïyalıq qasïyeti

Swtek pen ottektiñ xïmïyalıq qosılısı.

• Massalıq quramı: N —11,19 %, O — 88,81 %.
• Molekwlalıq massası 18,0153. Sw planetamızdağı eñ köp tarağan zattardıñ biri; ol üş türde — bw, sw jäne muz küýinde uşırasadı; küşti eritkiş.
• Sw aýdawış munara- eldi mekenderdi swmen qamtamasız etw jüýesindegi sw ötimi (şığını) men qısımın rettep otırwğa arnalğan qurılıs. Ol cïlïndr tärizdi etip arnaýı bolattan nemese temir-betonnan jasalğan şannan jäne onı köterip turatın tirewiş qurılımnan turadı. Munaranıñ bïiktigi 25—30 m-ge, şanınıñ sıýımdılığı ondağan tekşelerge jetedi. Tirewiş kirpiş ne ağaştan jasaladı. Şan işindegi swdıñ qısta katıp qalmawı jäne lastanbawı üşin ol jılw ötkizgiştigi tömen jeñil materïaldarmen qaptalıp, üsti şatırmen jabıladı.

Sw

Swdıñ sapalıq quramı swtek pen ottekten turatını, al sandıq quramı eki swtek atomı men bir ottek atomınan turatındığı mälim.

Swdıñ aýırılwı élektr togınıñ äserinen jüredi, bul reakcïyamen sender swtekti alw ädisi boýınşa tanıssıñdar:

2H₂O→2H₂↑+O₂↑

Kürdeli zattıñ quramdas bölikterine aýırılwı — analïz dep ataladı.

Jaý zattarmen äreketteswi:

I. Swdıñ metaldarmen ärekettesw reakcïyaların swtegin al ädisterinde qarastırğan bolatınbız:

2Na + 2NON = 2NaOH + N₂↑

Sa + 2NON = Sa(ON)₂+ N₂↑

Belsendiligi tım joğarı emes metall swmen äreketteskende onıñ oksïdi tüziledi:

Mg + NON = MgO + H₂

Belsendiligi tömen metaldar swmen ärekettespeýdi.

II. Beýmetaldarmen äreketteswi: Sw keýbir beýmetaldarmen de ärekettese aladı. Qızdırğa kömirge sw qossaq eki türli gaz qospası tüziledi — ol «sw gazı» dep ataladı:

S + NON=SO↑+N₂↑

Kömirdi jağarda oğan sw qosıp şılaýtının bilesiñder, sonda tüzilgen eki gaz da janğış eken. Xlordı swğa jibergende eki qışqıldıñ qospası tüziledi.

Sl₂ + NON = NSlO + HCl

Kürdeli zattarmen äreketteswi:

I. Aktïvti metaldardıñ oksïdterimen ärekettesip gïdroksïdter (negizder) tüzedi.

Na₂0 + N₂0 = 2NaOH

Äktasqa sw qosqanda onıñ qaýnaý bastağanın köremiz, reakcïya jılw böle jüredi: SaO + N₂0 Sa (ON)₂ + Q

Metall oksïdteri + sw = negiz

II. Keýbir beýmetaldardıñ oksïdteri swmen äreketteskende qışqıl tüzedi. Kükirttiñ bir tüýirin alıp jaqsak onıñ oksïdi tüziledi:

S + O₂ =SO₂

Janw önimin swğa jibersek: S0² + N₂0 = H₂S0₃ kükirtti qışqıl tüziledi, kök lakmws qızaradı. Däl osındaý reakcïyalar basqa beýmetaldardıñ da oksïdterimen jüredi. Sl₂0 + H₂0 = 2HCl0 N₂O₃ + H₂0 = 2HN0₂

Beýmetall oksïdteri + sw = qışqıl

III. Belsendiligi joğarı metaldardıñ gïdrïdteri de swmen ärekettesip gïdroksïdter beredi.

NaH + NON = NaOH + N₂↑

IV. Keýbir tuzdar swmen xïmïyalıq ärekettesip krïstallogïdrattar tüzedi:

CuS0₄ + 5H₂0 = CuS0₄ * 5H₂0 mıs kwporosı;

FeS0₄ * 7H₂0 temir kwporosı;

Na₂S0₄ * 10H₂0 glawber tuzı.

Krïstallogïdrattardıñ molekwlalıq massasın — tuzdıñ molekwlalıq massasına sw molekwlalarınıñ massaların qosıp tabamız.

M_r(Na₂C0₃*10H₂0) =106+180=286.

Swtektik baýlanıs modeli (1) sw molekwlaları arasında

Sw — eritkiş

Sw — birşama ïnertti bïologïyalıq eritkiş süýıqtıq, onda keptegen organïkalıq jöne beýorganïkalıq zattar erïdi, biraq olardıñ erigiştikteri är türli. Qattı zattardıñ erwin biz qant pen tuzdı eritkende, al gaz küýindegi zattardıñ erwin gazdalğan sw işkende nemese swdı qaýnatqanda bölingen köpirşikterdi baýqaw arqılı körsek, suýıq küýindegi zattardıñ erwin sirke swın eritkende baýqaýmız. Sonımen swda erimeýtin zat bolmaýdı eken.

Zattardıñ swda erwi tek fïzïkalıq qubılıs qana emes, kürdeli fïzïko-xïmïyalıq üderis, erw barısında erigen zattıñ molekwlaları eritkiştiñ molekwlalarında birkelki taralıp qana qoýmaýdı, olarmen xïmïyalıq ärekettese de aladı. Onı kükirt qışqılın eritkende jılw bölinetindikten, sol sïyaqtı qurğatılğan mıs swlʹfatınıñ aq tüsti krïstaldarın eritkende kegildir tüsti eritindi tüzilgeninen baýqawğa boladı. Kez kelgen tabïğï sw eritindi bolıp teñiz swında — 260 g /l tuz bar, sondıqtan onda tirşilik joq, yağnï atına saý.

Erigiştik — berilgen temperatwrada eritkiştiñ (sw) 100 nemese 1000 gramında erï alatın zat massasımen jäne kölemimen anıqtalatın şama (g/100 g, g/1000 g N₂0, molʹ/l).

Erigiştik zattıñ tabïğatına täweldi, mısalı: qant erimtal bolsa, bor, äk naşar erïtin zattar. Gaz küýindegi zattar üşin erigiştik qısım men temperatwrağa baýlanıstı. Gazdardıñ erigiştigi qısım artqan saýın artadı, al temperatwranı arttırğanda kemïdi. Qattı zattardıñ köpşiligi üşin temperatwranı arttırğanda erigiştigi de artadı.

Suýıq küýindegi zattardıñ erigiştigi olardıñ tabïğatına baýlanıstı, mısalı, spïrt swda jaqsı erise, al benzïn naşar erïdi. tabıladı. Mısalı, Kaspïý tendzinde 13 g / l , Qara teñizde 19 g/l, Öli Eritindi dep eritkiş pen erigen zattan turatın birtekti (gomogendi) jüýeni aýtadı.

Berilgen zat eritkiştiñ belgili bir mölşerinde osı temperatwrada äli de erï alatın bolsa, eritindi qanıqpağan, al erï almasa — qanıqqan dep ataladı.

Tiri ağzalarda swdıñ bïologïyalıq roli

Sw almaswınıñ jalpı sïpattaması:

• Sw barlıq bïoxïmïyalıq procester jurip ötetin orta bolıp tabıladı.
• Sw gazdardıñ, mïneraldı tuzdardıñ, neýtraldı, polyarlı qosılıstardıñ wnïversaldı eritkişi bolıp tabıladı.
• Sw gïdrolïz, gïdratacïya, amïnsizdenw, totığw- totıqsızdanw reakcïyaları sïyaqtı köptegen bïoxïmïyalıq reakcïyalardıñ tikeleý qatıswşısı boladı.
• Joğarı jılw sıýımdılığınıñ arqasında sw termorettelwge qatısadı. Awanıñ 350 S-tan joğarı temperatwrası kezinde ter bölinw organïzmmen sırtqı ortağa jılw berwdiñ birden-bir qolaýlı ädisi boladı.
• Sw qızmettik aktïvtiligine äser etetin kletkalardıñ, swbkletkalıq qurılımdardıñ twrgorın qamtamasız etedi.
• Dïpolʹdi jağdaýmen ïyemdene otırıp, sw ïondardıñ, sonımen qatar beloktı kolloïdtı bölşekter aýmağına tusip, olardıñ aýnalasında solʹvattı (gïdrattı) qabıqşa tuzedi.

Swdıñ organïzmdegi mölşeri men taralwı

Eresek adamnıñ organïzmindegi swdıñ jalpı mölşeri 60% quraýdı. Osı sebepten 70 kg salmağı bar adamda 42 l sw boladı. Bul ölşem turaqsız jäne jınısqa, jasqa, organïzmniñ fïzïologïyalıq jağdaýına, awrwlarğa jäne sırtqı jağdaýlarğa täweldi. Émbrïonda swdıñ mölşeri 97%-ke jetedi, jaña twğandarda – 77% dene salmağınıñ. Jas ulğaýğanda swdıñ kerektimölşeri azayadı jäne 80 jastan asqan qarttarda onıñ mölşeri 48%-ke deýin tömendeýdi. Erkekterde (64%) äýelderge (54%) qarağanda soñğılarda maýdıñ kerekti salmağınıñ joğarı bolwına baýlanıstı birşama köp. Jeke tkanderde swdıñ mölşeri olardağı almasw procesteriniñ jurwine baýlanıstı. Qanda, buýrekte, ökpede, jurekte, kök bawırda, bulşıq etterde, bas mïında 70-83% sw boladı. Bulardan erekşe maýlı, suýek tkanderi, tistiñ qattı tkanderi swğa kedeý (10-30%), al tistiñ émalinde barlığı 4-5% qana sw boladı. Bïologïyalıq suýıqtıqtar (silekeý,ter, köz jası) 95-98% swdan quraladı. Sw organïzmde 3 suýıqtıqtı fazada boladı. Onıñ negizgi mölşeri (77%) kletkalardıñ işinde boladı. Bul sw kletkaişilik nemese ïntracellyulyarlıq dep ataladı. Swdıñ qalğan böligi (29%) kletka sırtındağı keñistikte boladı. Ol kletkaaralıq (21%) jäne aýnalmalı nemese tamır işilik (~8%) swğa bölinedi. Organïzmniñ suýıqtığı bos jäne baýlanısqan swdan turadı. Bos sw – bul jaswşaaralıq keñistikte salıstırmalı bos orın awıstıra alatın, al kletkalarda beloktı molekwlalarmen baýlanıspağan sw. Baýlanısqan sw kletkaaralıq keñistiktiñ qurılımdarımen (kollagendi talşıqtar, mwkopolïsaxarïdter) nemese beloktarmen jäne kletka işindegi basqa zattarmen baýlanısqan. Soñğısı, bos swğa qarağanda, erekşe fïzïkalı-xïmïyalıq qasïyettermen ïyemdenedi. Onıñ qaýnaw temperatwrası joğarı jäne toñazw temperatwrası tömen. Onda bos swda erigen tuzdar erimeýdi.

Ağzadan swdıñ bölinip şığw joldarı

Organïzmnen sw buýrek arqılı neseppen, teri arqılı terbölinw nätïjesinde, ökpe arqılı tınıs şığarw awsımen, işek arqılı näjispen bölinedi. Swdıñ organïzmnen negizgi bölinip şığw jolı – buýrek. Ortaşa täwliktik dïwrez äýelderde 1200 ml, al erkekterde – 1500 ml quraýdı. Bul kölem edäwir awıtqıp otırwı mumkin jäne organïzmniñ fïzïkalıq jäne patologïyalıq qalpına jäne sırtqı jağdaýlarğa täweldi boladı. Ökpe arqılı 350-400 ml/täwl. joğaltıladı. Kuşeýgen jumıs kezinde, lïxoradka kezinde, kewdelik jasındağı balalarda ökpeniñ gïperventïlyacïyası kezinde ökpe arqılı swdıñ joğalwı köbeýedi. İşek arqılı (näjispen) 200 ml-den qalıptı jağdaýda 5 lïtrge deýin dïareya kezinde sw joğaltıladı. İş ötw jäne basılmaýtın loqsw kezinde swdıñ joğaltılwı organïzmniñ swsızdanwı men tuzsızdanwımen sïpattaladı.