سۋ ەلەكتر ستانتسىيياسى

رەسەيدىڭ سۋ اعىنىنىڭ ەنەرگىيياسىن ەلەكتر ەنەرگىيياسىنا اينالدىراتىن ستانتسىييالارىنىڭ ٴبىرى

سۋ ەلەكتر ستانتسىيياسى - ەلەكتر گەنەراتورىن اينالدىراتىن گىيدراۆلىيكالىق تۋربىينامەن سۋ اعىنىنىڭ مەحانىيكالىق ەنەرگىيياسىن ەلەكتر ەنەرگىيياسىنا تۇرلەندىرەتىن ەلەكتر ستانتسىيياسى.

قازاقستانداعى ەڭ العاشقى سەس ۱۹۰۲ جىلى زىريان كەنىشىن ەنەرگىييامەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا تۇرعىسىن وزەنىندە سالىندى. ونىڭ قۋاتى ۱ مىڭ كۆت بولدى. ۱۹۲۷ جىلى جوعارى حارىيۋزوۆسك سەس-ٴى (قۋاتى ۳،۲ مىڭ كۆت)، ۱۹۳۴ جىلى ٴۇلبى سەس-ٴى (قۋاتى ۲۷،۶ مىڭ كۆت) سالىندى. ۇلكەن الماتى وزەنىندە ۱۰ كاسكادتان تۇراتىن سەس (جالپى قۋاتى ۴۷ مىڭ كۆت) ۱۹۵۹ جىلى سالىنىپ ٴبىتتى. سوڭعى جىلدارى كەشەندى ماقساتتا پايدالانىلاتىن بىرنەشە ٴىرى سۋ-ەنەرگەتىيكالىق توراپتار ىسكە قوسىلدى: ەرتىس وزەنىندە وسكەمەن سەس-ٴى (كۋاتى ۳۳۱،۲ مىڭ كۆت) جانە بۇقتىرما سەس-ٴى (قۋاتى ۶۷۵ مىڭ كۆت)، ىلە وزەنىندە قاپشاعاي سەس-ٴى (قۋاتى ۴۳۴ مىڭ كۆت) جانە ت.ب. ەلىمىزدە سۋ-ەنەرگەتىيكا قۇرىلىس وبيەكتىلەرىنەن باسقا ۲۰۰-دەن استام شاعىن جانە ورتاشا سۋ ەلەكتر ستانتسىيياسى سالىنعان. قازاقستانداعى ٴىرى سەس-تەردىڭ بارلىعى ەنەرگىييا جۇيەسى قۇرامىنداعى جىلۋ ستانتسىييالارىمەن ۇيلەستىرىلە پايدالانىلادى. بۇل جاعدايدا ولاردىڭ جوعارى دارەجەدەگى كەشەندى ۇنەمدىلىگى، پايدالانۋداعى سەنىمدىلىگى ارتادى. سوندىقتان سەس سالۋ وزەننىڭ اعىن سۋىن سۋ كولىگى، ىيررىيگاتسىييا جانە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ت.ب. ماقساتتاردا كەشەندى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سۋ ەنەرگەتىيكا قورلارى

سۋ ەنەرگەتىيكا قورلارى — وزەندەر مەن سارقىرامالاردىڭ قۇلاما سۋىنان الۋعا بولاتىن ەنەرگىييا قورى. ەنەرگىييانىڭ بۇل كوزىنىڭ ارتىقشىلىعى — ونىڭ قورى سارقىلمايدى، ۇنەمى قالپىنا كەلىپ وتىرادى. بۇل ەنەرگىييانىڭ ارزان، ٴارى گىيگىييەنالىق تۇرعىدان تازا ٴتۇرى بولىپ تابىلادى. سۋ ەنەرگىيياسىنىڭ قورى جونىنەن قىتاي، اقش، كانادا دۇنىييە جۇزىندەگى العاشقى ورىنداردى ىييەلەنەدى.

سۋ ەنەرگەتىيكاسى

سۋ ەنەرگەتىيكاسى (گىيدروەنەرگەتىيكا؛ گرەك، "حydor" — سۋ، ىلعال، energia — قىزمەت، ارەكەت) — ۱) بوگەت سالۋ ارقىلى نەمەسە بوگەتسىز اعىن سۋدان ەنەرگىييا الۋ. دۇنىييە جۇزىندەگى ەڭ ۇلكەن سەس ۆەنەسۋەلادا (گۋرىي بوگەتى، ۱۰ ملن كۆت) جانە برازىيلىييادا پارانا وزەنىندە (ىيتايپۋ گەس-ٴى، ۱۲،۶ ملن كۆت) سالىنعان. قازاقستاندا بۇقتىرما سەس-ٴى، قاپشاعاي سەس-ٴى، شاردارا سەس-ٴى، ت.ب. بار. سۋ ەنەرگەتىيكاسىنىڭ ەنەرگىييا كوزدەرى سارقىلمايتىن (ترۋبىينا ارقىلى وتەتىن سۋ اعىنىنىڭ ورنى وزەنگە نەمەسە كولگە قۇياتىن وزەن جانە بۇلاق سۋىمەن تولتىرىلادى) بولۋى مۇمكىن. سەس-تەردىڭ ەكولوگىيياعا نۇقسان كەلتىرەتىن فاكتورلارى دا ٴبىرتالاي. مىسالى، جازىق جەرلەردە سەس سالۋ قۇنارلى جەرلەردى پايدالانۋعا جارامسىز ەتىپ قانا قويماي، وزەننىڭ ەكوجۇيەسىن تولىق بۇزادى. سۋ قويما تۇبىندە مىڭداعان توننا شوگىندىلەر (ونەركاسىپ جانە تۇرمىستىق اقابا سۋىمەن بىرگە وزەنگە تۇسەتىن ۋلى زاتتەكتەر) جىينالادى. بۇل سۋ قويمانى جويعاننىڭ وزىندە اۋماقتى پايدالانۋعا جارامسىز ەتەدى. تاۋلى جەردەگى وزەندەر سەس-تەر سالۋعا قولايلى. بىراق سەيسمىيكالىق قاۋىپتى اۋدانداردا الاپات ىقتىيمالدىعى جوعارى بولۋى مۇمكىن. جەر سىلكىنىستەرى وراسان زور زىييان كەلتىرەدى. مىسالى، ىيتالىيياداعى ۆايوندا ۱۹۹۳ جىلى بوگەتتى سۋ جارىپ وتكەندە ۲۱۱۸ ادام، ال ىيندىييادا گۋدجەرات بوگەتىن سۋ جارىپ وتكەندە ۱۶ مىڭ ادام قازا بولدى. قازىرگى ۋاقىتگا ۇلكەن سەس-تەر سالۋدىڭ كەلەشەگى جوق، ولاردى بوگەت سالۋدى قاجەت ەتپەيتىن اعىنى جىلدام شاعىن نەمەسە ۇلكەن وزەندەردە سالۋ ىڭعايلى دەپ ەسەپتەلەدى. كىشى سۋ ەنەرگەتىيكاسى ٴداستۇرلى ەمەس ەنەرگەتىيكاعا جاتادى؛ ۲) بوگەت سالۋ ارقىلى نە سالماي، اققان سۋدان ەنەرگىييا الۋ. سۋ ەنەرگىيياسىنىڭ ٴبىرشاما ارزاندىعىنا قاراماستان، رەسۋرستاردىڭ شەكتەۋلىلىگىنە جانە ەنەرگىييا قوندىرعىلارىنىڭ كوپ اۋماقتى الاتىنىنا بايلانىستى بولاشاقتا ول دۇنىييە جۇزىندەگى ەنەرگەتىيكانىڭ ۵٪-ىنان اسپايتىن بولادى.