تەكست

تەكست - جازباشا نەمەسە باسپا جۇزىندە حاتقا تۇسكەن ٴتىل (سويلەۋ)تۋىندىسى.

جالپى انىقتاما

قاعاز بەتىنە (نەمەسە اعاش، تاس، ماتا، تەرى، تەمىر زاتىنا، نە سۇيەككە) تۇسكەن جازۋلى تەكستىڭ كولەمى ٴار ٴتۇرلى بولىپ كەلە بەرەدى. ونىڭ تەكست اتالۋى ۇلكەن، نە كىشىلىگىنە بايلانىستى ەمەس، مازمۇنىنىڭ تۇتاستىعىنا، تىيىسىنشە باستالىپ، لايىقتى اياقتالعاندىعىنا قاراي انىقتالادى. مازمۇن تۇتاستىعى بولماعان جاعدايدا تەكست اياقتالماعان، نە ٴۇزىندى، بولماسا ۇزىك (فراگمەنت) رەتىندە تانىلادى. تەكست اتاۋى جۇيەلى مازمۇندالعان بارلىق جانرلارعا ورتاق، ياعنىي، كوركەم ادەبىييەت تۋىندىلارىن دا، عىلىمىي-زەرتتەۋ جۇمىستاردى دا، سونداي-اق، رەسمىي ٴىس-قاعازدارى مەن ٴتۇرلى قۇجاتتاردى دا اتاۋعا بولادى. مىسالى ، اباي ولەڭدەرى ىشىڭدەگى: «كەڭجايلاۋ -جالعىز بەسىك جاس بالاعا، اللا اسىراعان بەندەسى اش بولا ما؟ ەرجەتكەن سوڭ سىيمايسىڭ كەڭ دۇنىييەگە، تىنىشتىق پەن زار بولارسىڭ باسپاناعا،» - دەگەن ٴبىر شۋماق ولەڭ باس-اياعى جۇمىر، اياقتالعان تەكست اپ، كولەمى ۱۰۸ شۋماق (۴۳۲ جول) «ٴازىم اڭگىمەسى» اتتى داستان - اياعى بىتپەي قالعان بولىپ ەسەپتەلەدى جانە ونىڭ سوڭعى ۱۲ جولى كەيىننەن - ۱۹۴۳-۴۴ جىلدارداعى ەكسپەدىيتسىييا كەزىندە تابىلعان.

ابايدىڭ اۋدارماسىندىعى تەكستتەردىڭ ەرەشەلىكتەرى

ابايدىڭ م. يۋ. لەرمونتوۆتان اۋدارعان «ۆادىيم»، «بورودىينو» ولەڭدەرى دە ٴۇزىندى تەكستتەر. ولاردى اباي تۇگەل اۋدارماي تاستاپ كەتكەن بە، بولماسا تەكستتەردىڭ تۇپنۇسقاسى جوعالىپ كەتكەندىكتەن، ساقتالعان ٴۇزىندىسى وسى عانا ما، ول جاعى عىلىمعا ايان ەمەس. جالپى، اباي ٴسوز قۋماي، ماعىنا قۋىپ اۋدارعان. مىسالى، تۇپنۇسقادا كولەمى ۹۸ جول «بورودىينو» ولەڭىنەن اباي اۋدارعان تەكست نەبارى ۲۰ جول، ياعنىي، تۇگەل اۋدارىلماعان. الايدا، ەكى نۇسقانى سالىستىرىپ قاراعاندا ابايدىڭ ورىسشا ولەڭدى كولەم جاعىنان ۇتىپ اۋدارعانى دا بايقالادى. تۇپنۇسقاداعى: «دا، بىلىي ليۋدىي ۆ ناشە ۆرەميا، نە تو، تشتو نىنەشنەيە پلەميا، بوگاتىرىي، - نە ۆى!...» - دەگەن ٴۇش جولدى اباي: - «ونداعى ٴبىزدىڭ ادامدار، - سەندەردەي ەمەس، بالاڭدار» - دەپ، ەكى جول ولەڭمەن تارجىمالاعان. دەمەك، تولىق اۋدارىلعان كۇندە دە قازاقشا تەكست ورىس تىلىندەگى تۇپنۇسقا تەكستپەن كولەم جاعىنان سايكەستەنۋى ابدەن مۇمكىن. تەكست كولەمىن ايقىنداۋ كەيدە اۆتوردىڭ ىقتىييارىنسىز دا بولادى. ابايدىڭ ٴوز قولىمەن جازىلعان تۇپنۇسقا تەكستتەردىڭ ساقتالىپ جارىماعانى ٴمالىم. اقىننىڭ كوپ تۋىندىسى مۇرسەيىت كوشىرمەلەرى ارقىلى جەتكەن.

ال، ونىڭ ەل اۋزىنان جازىپ العانىن، بولماسا ابايدىڭ قالامىنان شىققان تۇپنۇسقالاردان كوشىرگەنىن عىلىم ٴالى انىقتاعان جوق. زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا ابايدىڭ «قاراسوزدەرىنىڭ» جىلى كەيىن قويىلعان. مۇرسەيىت ولاردىڭ جازىلعان جىلىنا قاراماي، قولىنا تىيگەن ۋاقىتىندا كوشىرىپ الىپ، رەتتىك سانىن وزىنشە قويعان. كەيىنگى باستىرۋشىلار ول سانداردى وزگەرتىپ، باسقا جۇيەمەن رەتتەگەن. مىسالى، مۇرسەيىت قولجازباسىندا «جىيىرما بەسىنشى ٴسوز» بولىپ جازىلعان تەكست كەيىننەن اكادەمىييالىق باسىلىمداردا «جىيىرما ٴتورتىنشى ٴسوز» بولىپ بەرىلىپ ٴجۇر. سول سەكىلدى، اقىننىڭ ۱۰۰ جىلدىق مەرەيتويى قۇرمەتىنە ۱۹۴۸ جىلى جارىق كورگەن جىيناقتا ونىڭ «قىرىق بەسىنشى ٴسوزى» ٴوز الدىنا جەكە تەكست رەتىندە جارىييالاندى. وعان دەيىن بۇل ٴسوز «وتىز جەتىنشى قاراسوزدىڭ» جالعاسى دەپ قارالىپ كەلدى. «قىرىق بەسىنشى ٴسوزدىڭ» دەربەستىگىن بىيبلىيوگراف-عالىمدار ونىڭ مازمۇن جۇيەسىنە قاراپ انىقتاعان. ابايدىڭ ەز قولىنان شىققان «ٴبىراز ٴسوز قازاقتىڭ ٴتۇبى قايدان شىققانى تۋرالى» دەگەن جالعىز تۇپنۇسقا تەكستتى ۱۹۳۴-۳۵ ج. م. و. اۋەزوۆ باسقارعان ەكسپەدىيتسىييا تاپقان. تەكستتىڭ سوڭىنداعى ۳ جول قولجازبانىڭ توزىڭ قىلىعىنان ويىلماعاندىعى سەبەتتى ونى اۋەزوۆ باسقارعان كومىيسسىييا مازمۇنىنا قاراپ ٴوز تاراپىنان تولىقتىرعان. ٴسويتىپ تەكست اياقتالعان سىيپات العان.