Tekst

Tekst - jazbaşa nemese baspa jüzinde xatqa tüsken til (söýlew)twındısı.

Jalpı anıqtama

Qağaz betine (nemese ağaş, tas, mata, teri, temir zatına, ne süýekke) tüsken jazwlı tekstiñ kölemi är türli bolıp kele beredi. Onıñ tekst atalwı ülken, ne kişiligine baýlanıstı emes, mazmunınıñ tutastığına, tïisinşe bastalıp, laýıqtı ayaqtalğandığına qaraý anıqtaladı. Mazmun tutastığı bolmağan jağdaýda tekst ayaqtalmağan, ne üzindi, bolmasa üzik (fragment) retinde tanıladı. tekst atawı jüýeli mazmundalğan barlıq janrlarğa ortaq, yağnï, körkem ädebïyet twındıların da, ğılımï-zerttew jumıstardı da, sondaý-aq, resmï is-qağazdarı men türli qujattardı da atawğa boladı. Mısalı , Abaý öleñderi işiñdegi: «Keñjaýlaw -jalğız besik jas balağa, Alla asırağan bendesi aş bola ma? Erjetken soñ sıýmaýsıñ keñ dünïyege, Tınıştıq pen zar bolarsıñ baspanağa,» - degen bir şwmaq öleñ bas-ayağı jumır, ayaqtalğan tekst Ap, kölemi 108 şwmaq (432 jol) «Äzim äñgimesi» attı dastan - ayağı bitpeý qalğan bolıp esepteledi jäne onıñ soñğı 12 jolı keýinnen - 1943-44 jıldardağı ékspedïcïya kezinde tabılğan.

Abaýdıñ awdarmasındığı tekstterdiñ ereşelikteri

Abaýdıñ M. YU. Lermontovtan awdarğan «Vadïm», «Borodïno» öleñderi de üzindi tekstter. Olardı Abaý tügel awdarmaý tastap ketken be, bolmasa tekstterdiñ tüpnusqası joğalıp ketkendikten, saqtalğan üzindisi osı ğana ma, ol jağı ğılımğa ayan emes. Jalpı, Abaý söz qwmaý, mağına qwıp awdarğan. Mısalı, tüpnusqada kölemi 98 jol «Borodïno» öleñinen Abaý awdarğan tekst nebarı 20 jol, yağnï, tügel awdarılmağan. Alaýda, eki nusqanı salıstırıp qarağanda Abaýdıñ orısşa öleñdi kölem jağınan utıp awdarğanı da baýqaladı. Tupnusqadağı: «Da, bılï lyudï v naşe vremya, Ne to, çto nıneşneye plemya, Bogatırï, - ne vı!...» - degen üş joldı Abaý: - «Ondağı bizdiñ adamdar, - Senderdeý emes, balañdar» - dep, eki jol öleñmen tärjimalağan. Demek, tolıq awdarılğan künde de qazaqşa tekst orıs tilindegi tüpnusqa tekstpen kölem jağınan säýkestenwi äbden mümkin. Tekst kölemin aýqındaw keýde avtordıñ ıqtïyarınsız da boladı. Abaýdıñ öz qolımen jazılğan tüpnusqa tekstterdiñ saqtalıp jarımağanı mälim. Aqınnıñ köp twındısı Mürseýit köşirmeleri arqılı jetken.

Al, onıñ el awzınan jazıp alğanın, bolmasa Abaýdıñ qalamınan şıqqan tüpnusqalardan köşirgenin ğılım äli anıqtağan joq. Zerttewşilerdiñ pikirine qarağanda Abaýdıñ «Qarasözderiniñ» jılı keýin qoýılğan. Mürseýit olardıñ jazılğan jılına qaramaý, qolına tïgen waqıtında köşirip alıp, rettik sanın özinşe qoýğan. Keýingi bastırwşılar ol sandardı özgertip, basqa jüýemen rettegen. Mısalı, Mürseýit qoljazbasında «Jïırma besinşi söz» bolıp jazılğan tekst keýinnen akademïyalıq basılımdarda «Jïırma törtinşi söz» bolıp berilip jür. Sol sekildi, aqınnıñ 100 jıldıq mereýtoýı qurmetine 1948 jılı jarıq körgen jïnaqta onıñ «Qırıq besinşi sözi» öz aldına jeke tekst retinde jarïyalandı. Oğan deýin bul söz «Otız jetinşi qarasözdiñ» jalğası dep qaralıp keldi. «Qırıq besinşi sözdiñ» derbestigin bïblïograf-ğalımdar onıñ mazmun jüýesine qarap anıqtağan. Abaýdıñ ez qolınan şıqqan «Biraz söz qazaqtıñ tübi qaýdan şıqqanı twralı» degen jalğız tüpnusqa tekstti 1934-35 j. M. O. Äwezov basqarğan ékspedïcïya tapqan. Teksttiñ soñındağı 3 jol qoljazbanıñ tozıñ qılığınan oýılmağandığı sebetti onı Äwezov basqarğan komïssïya mazmunına qarap öz tarapınan tolıqtırğan. Söýtip tekst ayaqtalğan sïpat alğan.