ٴتىس

ٴتىس قۇرىلىمى.

ٴتىس (dentes) — ادامنىڭ جانە ومىرتقالى جانۋارلاردىڭ اۋىز قۋىسىندا (كەيبىر بالىقتاردىڭ جۇتقىنشاعىندا) ورنالاسقان سۇيەك. ٴتىس ازىقتى ۇستاۋ، تىستەپ ٴۇزۋ، شايناپ، ۇساقتاۋ قىزمەتىن اتقارادى. ٴتىستىڭ ساۋىتى، مويىنى، ٴتۇبىرى بولادى. ساۋىت پەن ٴتۇبىردى قىزىل ىييەككە جالعاساتىن مويىنشا (ٴتۇپ) ٴبولىپ تۇرادى. ٴتىس نەگىزىنەن دەنتىيننەن قۇرالادى، ونى ساۋىت جاعىنان ٴتىستى زاقىمدانۋدان قورعايتىن قاتتى جىلتىر ەمال، ال ٴتۇبىر جاعىنان – قۇرىلىسى سۇيەككە ۇقسايتىن تسەمەنت جاۋىپ تۇرادى. ٴتىستىڭ ٴىشى قۋىس، وندا ٴتىس ۇلپاسى ورنالاسقان. ۇلپاعا قان تامىرلارى، لىيمفا جانە جۇيكە تالشىقتارى ٴتىس ٴتۇبىرىنىڭ ۇشىنداعى قۋىس ارقىلى وتەدى. ەرەسەك ادامنىڭ تۇراقتى ۳۲ ٴتىسى بولادى. ولار جوعارعى جانە تومەنگى جاق سۇيەككە (ارقايسىسىندا ۱۶ تىستەن) ورنالاسقان. ولار: ۴ كۇرەك، ۲ ىيت ٴتىس، ۴ كىشكەنە جانە ۶ ۇلكەن ازۋ تىستەر. بۇلاردىڭ ٴپىشىنى مەن تامىرلارىنىڭ سانى ٴار ٴتۇرلى بولادى. جوعارعى جانە تومەنگى قاتارلار تۇيىسكەندە تىستەر بەلگىلى قاتىناستا سايكەستەنىپ بىرىگەدى، ونى تىستەۋ دەپ اتايدى. ٴسۇت ٴتىسىنىڭ ٴپىشىنى دە تۇراقتى ٴتىس سىيياقتى، بىراق كولەمى كىشىرەك، تامىرلارى ەداۋىر قىسقا، ٴسۇت تىستەرى ٴار قاتاردا وننان (۴ كۇرەك، ۲ ىيت ٴتىس، ۴ ۇلكەن ازۋ ٴتىس) بولادى.

• ٴسۇت تىستەرىنىڭ نەگىزى ۇرىقتىڭ انا قۇرساعىندا دامۋى ساتىسىندا قالىپتاسا باستايدى.
• ٴسابىيدىڭ ٴسۇت ٴتىسى ۶ – ۸ ايلىعىندا جارىپ شىعىپ، ۳ جاستا تولىق جەتىلەدى.
• بالانىڭ تۇراقتى تىستەرى ۶ – ۷ جاستا، نەگىزىنەن ۱۴ – ۱۶ جاستا تولىق شىعىپ بولادى.
• ال اقىل ٴتىس ۱۶ – ۲۵ جاس ارالىعىندا شىعادى.

جانۋارلاردىڭ، بالىقتاردىڭ تىستەرى جۇمساق تىندەرىندە جانە اۋىز قۋىسىنداعى سۇيەكتەردە؛ قوسمەكەندىلەردە اۋىز قۋىسىنداعى سۇيەكتە؛ باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردا جاعىندا ورنالاسادى. قۇستاردا ٴتىس بولمايدى (قازبادان تابىلعان قۇس – گەسپەرورنىيستەردە ٴتىس بولعان). سۇتقورەكتىلەردىڭ ٴتىسى جاعىنداعى قىزىل ىييەكتە ورنالاسادى، ولاردىڭ كوپشىلىگىندە ەسكىرىپ مۇجىلگەن ٴتىس ورنىنا جاڭا ٴتىس شىعادى. كوپشىلىگىندە ٴبىر رەت الماسادى، ال كىيت تارىزدىلەردە ٴومىر بويى اۋىسپايدى. جانۋارلاردا ٴتىستىڭ قۇرىلىسى، ٴپىشىنى، ورنالاسۋى، سانى (۱۸-دەن ۲۵۰-گە دەيىن) ٴار ٴتۇرلى بولادى.