Tis

Tis qurılımı.

Tis (dentes) — adamnıñ jäne omırtqalı janwarlardıñ awız qwısında (keýbir balıqtardıñ jutqınşağında) ornalasqan süýek. Tis azıqtı ustaw, tistep üzw, şaýnap, usaqtaw qızmetin atqaradı. Tistiñ sawıtı, moýını, tübiri boladı. Sawıt pen tübirdi qızıl ïyekke jalğasatın moýınşa (tüp) bölip turadı. Tis negizinen dentïnnen quraladı, onı sawıt jağınan tisti zaqımdanwdan qorğaýtın qattı jıltır émalʹ, al tübir jağınan – qurılısı süýekke uqsaýtın cement jawıp turadı. Tistiñ işi qwıs, onda tis ulpası ornalasqan. Ulpağa qan tamırları, lïmfa jäne jüýke talşıqtarı tis tübiriniñ uşındağı qwıs arqılı ötedi. Eresek adamnıñ turaqtı 32 tisi boladı. Olar joğarğı jäne tömengi jaq süýekke (ärqaýsısında 16 tisten) ornalasqan. Olar: 4 kürek, 2 ït tis, 4 kişkene jäne 6 ülken azw tister. Bulardıñ pişini men tamırlarınıñ sanı är türli boladı. Joğarğı jäne tömengi qatarlar tüýiskende tister belgili qatınasta säýkestenip birigedi, onı tistew dep ataýdı. Süt tisiniñ pişini de turaqtı tis sïyaqtı, biraq kölemi kişirek, tamırları edäwir qısqa, süt tisteri är qatarda onnan (4 kürek, 2 ït tis, 4 ülken azw tis) boladı.

• Süt tisteriniñ negizi urıqtıñ ana qursağında damwı satısında qalıptasa bastaýdı.
• Säbïdiñ süt tisi 6 – 8 aýlığında jarıp şığıp, 3 jasta tolıq jetiledi.
• Balanıñ turaqtı tisteri 6 – 7 jasta, negizinen 14 – 16 jasta tolıq şığıp boladı.
• Al aqıl tis 16 – 25 jas aralığında şığadı.

Janwarlardıñ, balıqtardıñ tisteri jumsaq tinderinde jäne awız qwısındağı süýekterde; qosmekendilerde awız qwısındağı süýekte; bawırımen jorğalawşılarda jağında ornalasadı. Qustarda tis bolmaýdı (qazbadan tabılğan qus – gesperornïsterde tis bolğan). Sütqorektilerdiñ tisi jağındağı qızıl ïyekte ornalasadı, olardıñ köpşiliginde eskirip müjilgen tis ornına jaña tis şığadı. Köpşiliginde bir ret almasadı, al kït tärizdilerde ömir boýı awıspaýdı. Janwarlarda tistiñ qurılısı, pişini, ornalaswı, sanı (18-den 250-ge deýin) är türli boladı.