فەمىينىيزم

رادىيكالدى فەمىينىيزم

ايەلدەر قوزعالىسى

فەمىينىيزم (لات. femina - ايەل) — ايەلدەردىڭ ەركەكتەرمەن ساياسىي، ەكونومىيكالىق، مادەنىي، جەكە جانە الەۋمەتتىك قۇقىقتىعى تەڭدىگى جولىنداعى جانە ايەلدەردىڭ كەمسىتۋشىلىگىنە قارسى قوعامدىق قوزعالىس. فەمىينىيزمنىڭ باستى ىيدەياسى — قوعامنىڭ بۇتكىل سالاسىندا ايەلدەرگە ەركەكتەرمەن تەڭ مۇمكىنشىلىكتەردى ورناتۋ.

قوزعالىس رەتىندە فەمىينىيزم XVIII عاسىردا پايدا بولدى. XIX عاسىردا باستالىپ، XX عاسىردىڭ ٴبىرىنشى جارتىسىنا دەيىن سوزىلعان فەمىينىيزمنىڭ ٴبىرىنشى تولقىنىنداعى كۇرەستىڭ باستى ماقساتى ايەل مەن ەركەكتىڭ اراسىنداعى قۇقىقتىق تەڭدىكتى ورناتۋ. كەيىننەن فەمىينىيزمنىڭ ەكىنشى تولقىنىندا كۇرەستىڭ باعىتى ەركەك پەن ايەلدىڭ تولىق تەڭدىككە جەتۋگە بەت بۇردى [۲]. اسىرەسە، فەمىينىيزمنىڭ بەلسەندىلىگى ۱۹۶۰- جىلدارى شىڭىنا جەتتى. كەيبىر فەمىينىيزم اعىمدارى ەكسترەمىيستىك باعىتتا ورىن تاپقان [۳] [۴] [۵].

فەمىينىيزم تەورىييا رەتىندە باتىستىڭ ىينتەللەكتۋالدىق اعىمدارىنان باستاۋ الادى: لىيبەرالدىق فىيلوسوفىييا جانە ادام قۇقىعى (لوكك، رۋسسو، مىيل جانە تاعى باسقا نەگىزىن قالاۋشىلارى)، الەۋمەتتىك تەورىييا، ادامنىڭ سەكسۋالدىق ٴتالىمىن الەۋمەتتىك جانە ساياسىي تۇرعىدا قارالۋى (زىيگمۋند فرەيد، ۆىيلگەلم رايح، مارگارەت مىيد، فرانكفۋرت مەكتەبىنىڭ فىيلوسوفتارى: گەربەرت ماركۋزە جانە تەودور ادورنو).

ودان باسقا، قارا تەرىلەردىڭ ازاماتتىق قۇقىقتارى ٴۇشىن كۇرەس، كونتركۋلتۋرانىڭ قىييالى، سەكسۋالدىق كوتەرىلىستىڭ ىيدەيالارى ۇلكەن ىقپال تىيگىزدى. ەڭ العاش فەمىينىيستىك ادەبىييەت اقش-تا، كەيىننەن ۇلىبرىيتانىييا مەن فرانتسىييا ەلدەرىندە كوسەمسوز جانە ساياسىي جانرلاردا پايدا بولدى. ۋاقىت وتە، «ايەل» ماسەلەسى ٴتۇرلى اكادەمىييالىق زەرتتەۋلەردىڭ تاقىرىبى بولىپ، انتروپولوگىييا، ەتنولوگىييا، الەۋمەتتانۋ،پسىيحولوگىييا، فىيلوسوفىييا جانە ساياساتتانۋ عىلىمدارىندا ورىن تابادى.

فەمىينىيزمنىڭ باستاپقى ٴۇش تولقىنى

فەمىينىيست ايەلدەرى جانە عالىمدار ايەل قوزعالىسى تارىيحتا باستاپقى ٴۇش «تولقىنعا» بولەدى. «ٴبىرىنشى تولقىن» XIX جانە XX عاسىردىڭ ٴبىرىنشى جارتىسىندا دامىعان سۋفراجىيست قوزعالىسىنا جاتادى. سۋفراجىيست قوزعالىسىنىڭ باستى ىيدەياسى ايەلدەرگە داۋىس بەرۋ بولىپ سانالادى. «ەكىنشى تولقىنعا» ايەلدەردىڭ بوستاندىعىنا ارنالعان ىيدەيالار مەن ٴىس-ارەكەتتەر جاتادى. ۱۹۶۰ جىلى باستالعان ايەلدەردىڭ بوستاندىعى ٴۇشىن قوزعالىس ايەلدەر مەن ەركەكتەردىڭ زاڭدى جانە الەۋمەتتىك تەڭدىگىن جاقتاعان. «ٴۇشىنشى تولقىن» ەكىنشى تولقىننىڭ جالعاسى جانە ەكىنشى تولقىننىڭ ساتسىزدىگىنە پايدا بولعان ساياسىي كەرتارتپالىق بولىپ سانالادى. ٴۇشىنشى تولقىننىڭ باستالۋى ۱۹۹۰-جىلدار بولىپ ەسەپتەلەدى [۶].

فەمىينىيزمنىڭ ٴۇشىنشى تولقىنىنىنا ٴتان ەرەكشەلىكتەر بولىپ كۆىير-تەورىييا، ناسىلشىلدىككە قارسى ٴىس-ارەكەتتەر، ىينتەرناتسىيونالىيزم جانە ايەلدىڭ سەكسۋالدىعى جايىنداعى ستىيماتىيزاتسىيياسىنا قارسىلىق تابىلادى. سونىمەن قاتار، ەگەر ەكىنشى تولقىندا پورنوگرافىييا ايەلدەردىڭ قاناۋى دەپ قاراستىرىلسا، ٴۇشىنشى تولقىندا پورنوگرافىييانى نەيترالدى كوزقاراسپەن قاراستىرادى. بۇگىنگى تاڭدا رەبەككا ۋوكەر، لىيلىي تەيلور، ناومىي ۆۋلف فەمىينىيزم قوزعالىسىنىڭ ەڭ كورنەكتى وكىلدەرى بولىپ تابىلادى.

فەمىينىيزم ۇعىمىنىڭ پايدا بولۋى

ايەلدەر مەن ەركەكتەردىڭ قۇقىق تەڭدىگى جايلى ەڭ العاش ايتىلعان ماتىندەر بۋددىيزم قاعىيداسىنىڭ بولىگى، تحەرىيگاتحادا، ٴدىنىي تۇرعىدا تابىلادى. ەۆروپاداعى فەمىينىيزم XVIII عاسىردىڭ سوڭى مەن XIX عاسىردىڭ باسى اراسىندا دامىعان. سول كەزدە ايەلدىڭ قوعامداعى قانالعان ورنى جايىندا پىكىر كوپشىلىككە تاراي باستادى. سول ۋاقىتتىڭ بەلسەندى قايراتكەرلەرىنىڭ ٴبىرى سوفىييا دە كوندورسە بولىپ تابىلادى.

اقش تاۋەلسىزدىك شايقاس (۱۷۷۵-۱۷۸۳) كەزەڭىندە ايەلدەر وزدەرىنىڭ قۇقىقتارىن العاش رەت تالاپ ەتتى. امەرىيكا حالقىنىڭ ٴبىرىنشى فەمىينىيست ايەلى ابىيگەيل سمىيت ادام (۱۷۴۴-۱۸۱۸) بولىپ تابىلادى. ول تارىيحقا ٴوزىنىڭ تانىمال سوزدەرىمەن كىردى: «ٴبىز ماقۇلداۋىنا قاتىسپاعان زاڭعا جانە ٴبىزدىڭ مۇددەمىزدى وكىلدىك قىلمايتىن وكىمەتكە باعىنۋعا مىندەتتى ەمەسپىز» (۱۷۷۶).

فرانتسىييادا ۱۷۸۹ جىلى وتكەن ۇلى فرانتسىييا كوتەرىلىسىنە قاراي ايەلدەردىڭ تەڭدىگى ٴۇشىن كۇرەسكە ارنالعان العاش جۋرنال شىقتى. سودان سوڭ ساياسىي كۇرەسكە قاتىسۋشى ايەلدەردىڭ العاشقى كلۋبتارى پايدا بولدى. الايدا ۱۷۹۱ جىلعى فرانتسۋز كونستىيتۋتسىيياسى ايەلدەرگە داۋىس بەرۋ قۇقىعىن بەرۋدەن باس تارتتى. سول جىلى ولىيمپىييا گۋك ۱۷۸۹ جىلعى ادام قۇقىقتارى ماعلۋمداماسىن ۇلگى قىلىپ، ۇلتتىق جىينالىستا ايەلدىڭ قۇقىقتارى ماعلۇمداماسىن ۇسىندى. ول ماعلۇمدامادا ايەلدەردىڭ الەۋمەتتىك جانە ساياسىي تەڭدىگىن تولىعىمەن مويىنداۋىن تالاپ ەتتى.

سول جىلى ايەلدەردىڭ «رەسپۋبلىيكالىق كوتەرىلىس ايەلدەرىنىڭ قوعامى» اتتى العاشقى ساياسىي ۇيىمى پايدا بولسا، ۱۷۹۳ جىلى كونۆەنت ول ۇيىمعا تىيىم سالىپ، ارتىنان ماعلۇمداما اۆتورى ولىيمپىييا دە گۋك ٴولىم جازاسىنا كەسىلدى. ولىيۆىييانىڭ ايتىپ كەتكەن سوزدەرى: «ەگەر ايەل ەشافوتكا كوتەرىلۋگە لايىقتى بولسا، وندا ول پارلامەنتكە دە كىرۋگە لايىقتى». ناتىيجەسىندە، ۱۷۹۵ جىلى فرانتسىييادا ايەلدەرگە قوعامدىق ورىنداردا جانە ساياسىي جىينالىستاردا كورىنۋگە تىيىم سالىنادى. ۱۸۰۴ جىلى ناپولەون ىيمپەراتورى ايەلدىڭ بۇتكىل قۇقىعى جويىلعانى جايلى جانە ايەلدىڭ ەركەكتىڭ باقىلاۋىندا دەگەن جارلىقتى جارىييالادى.

انگلىييا ەلىندە ايەلدەردىڭ تەڭدىگى جايلى مەرىي ۋولستونكرافت (۱۷۵۹-۱۷۹۷) «ايەل قۇقىعىنىڭ قورعاۋى» (۱۷۹۲) اتتى كىتابىندا تالاپ ەتتى. وسى كىتاپ XIX عاسىرعا دەيىن پايدا بولعان العاش فەمىينىيستىك جۇمىستارىنىڭ ٴبىرى بولىپ سانالادى.

فەمىينىيزمنىڭ «ٴبىرىنشى تولقىنى»

ايەلدەردىڭ بىرىككەن قوزعالىسىنىڭ باستاۋى ۱۸۴۸ جىلى بولىپ سانالادى. سول جىلى سەنەكا-فوللز قالاسىندا (نيۋ-يورك شتاتى، اقش) ايەلدەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا ارنالعان «ايەلدەر مەن ەركەكتەر تەڭ بولىپ جارالعان» اتتى قۇرىلتايى ٴوتتى. قۇرىلتايدا «سەزىم ماعلۇمداماسى» قابىلداندى. ماعلۇمدامانىڭ كوتەرگەن باستى سۇراقتارى ايەلدەردىڭ مۇلىككە، نەكەگە، ماماندىقتى تاڭداۋعا، تولىق ٴبىلىم الۋعا ەركەرمەن تەڭ قۇقىقتارىمەن بايلانىستى بولدى. ماعلۇمدامانىڭ اۆتورلارى ەلىيزابەت كەيدىي ستەنتون جانە لۋكرەتسىييا موتت بولدى. فەمىينىيزمگە قارسى بولعان دجون ستيۋارت مىيلل، اعىلشىننىڭ لىيبەرالدى فىيلوسوفى، ۱۸۶۹ جىلى ٴوزىنىڭ «ايەلدىڭ باعىنۋى» اتتى جۇمىسىندا «ٴبىر جىنىستىڭ ەكىنشى جىنىستى زاڭنامالىق تۇردە قولداۋى زىييان، جانە جالپى ادامزاتتىڭ دامۋىنا كەدەرگى جاسايدى» دەپ ايتىپ كەتكەن.

ايەل قوزعالىسىنىڭ باستى جانە ماڭىزدى سۇراقتارىنىڭ ٴبىرى ايەلدىڭ مۇلىكتى ىييەلەنۋگە قاتىستى بولدى. سولاي، ۱۸۶۰ جىلى ەلىيزابەت ستەنتوننىڭ ۇندەۋىنىڭ ناتىيجەسىندە، نيۋ-يورك شتاتىنىڭ زاڭنامالىق جىينالىسى كۇيەۋگە شىققان ايەلدەردىڭ مۇلىگى جايىندا اكتىن قابىلدادى. بۇل اكت ايەلدىڭ ٴوزى تاپقان مۇلىگىن ەركەكپەن بىردەي جاعدايلاردا وزىندە قالدىرۋعا كەپىل بەردى. ودان باسقا، اكت ايەلدىڭ ەركەكپەن بىردەي بالا-شاعاسىنا قامقورلىق قىلۋىن، جانە جەسىر ايەلدىڭ قۇقىقتارىن دا قاراستىردى [۷].

XIX عاسىردىڭ ەكىنشى بولىگىنىڭ باستى كەيىپكەرلەرىنىڭ ٴبىرى ەممەرىين پانكحەرىيست (Emmeline Pankhurst) بولدى. ول ايەلدىڭ داۋىس بەرۋ قۇقىعىن الۋعا ارنالعان قوزعالىستىڭ، باسقا سوزبەن ايتقاندا ٴسۋفراجىيزمنىڭ (اعىل. suffrage – «داۋىس بەرۋ قۇقىعى ) نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ٴبىرى بولدى. ەممەرىيننىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ٴبىرى برىيتانىييا قوعامىندا دامىعان، ايەلدەرگە قارسى سەكسىيزمدى جويۋ بولدى. ٴسويتىپ، ول ۱۹۰۳ جىلى ايەلدەردىڭ الەۋمەتتىك جانە ساياسىي قۇقىعىن قورعاۋعا ارنالعان (Women’s Social and Political Union، WSPU) ۇيىمىن قالادى. بەس جىلدىڭ ىشىندە ۇيىم مۇشەسىنىڭ سانى ۵ مىڭعا جەتتى. الايدا بۇل ۇيىمنىڭ مۇشەلەرى قايتا-قايتا تۇتقىنعا الىنىپ، كەيبىر مۇشەلەرى قاماۋعا بەرىلگەن سوڭ ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ كوبىسى ۇكىمەتتىڭ سونداي ارەكەتتەرىنە قارسىلىپ ٴبىلدىرىپ، اشتىق جارىييالادى. اشتىقتىڭ ناتىيجەسىندە، اشتىق قاتىسۋشىلارى وزدەرىنىڭ دەنساۋلىعىنا زىييان كەلتىرىپ، زاڭ شىعارۋشى جۇيەسىن قايىرىمسىز كورسەتىپ، كوپشىلىكتىڭ نازارىن فەمىينىيزم ىيدەيالارىنا اۋدارا ٴبىلدى.وسىلايشا، انگلىييا پارلامەنتى ايەلدەردىڭ قوعامداعى جاعدايىن جاقسارتۋعا ارنالعان بىرنەشە زاڭ قابىلدادى، سونىڭ ىشىندە ايەلدەرگە داۋىس بەرۋ قۇقىعى بەرىلدى (۱۸۹۴).

سول سەكىلدى، اقش-تا ۱۸۶۹ جىلى ۇقساس ەكى ۇيىم پايدا بولىپ، ۱۸۹۰ جىلى بىرىگىپ، ايەلدەرگە داۋىس بەرۋ ماقساتىمەن ۇلتتىق امەرىيكا اسسوتسىياتسىيياسىن قۇرادى. وسى اسسوتسىياتسىييا مۇشەلەرىنىڭ بەلسەندىلىگى ارقاسىندا امەرىيكا شتاتتارىنىڭ ايەلدەرىنە داۋىس بەرۋ قۇقىعى بەرىلدى. ۱۹۲۰-جىلداردىڭ باسىندا ۆاشىينگتون قالاسىندا انتىي-فلىيرت اتتى كلۋب قىزمەت جاسادى جانە وسى كلۋبتىڭ ماقساتى ايەلدەردى ەركەكتەردىڭ جاعىمسىز نىييەتىنەن قورعاۋ بولدى.

رەسەيدە «ايەل ماسەلەسىنىڭ» كوتەرىلۋى كرىم شايقاسىنىڭ جەڭىلۋ كەزەڭىنە جاتقىزادى. ۱۸۵۷ جىلى ن.ىي. پىيروگوۆانىڭ «ٴومىر سۇراقتارى» اتتى ماقالاسى شىعىپ، ايەلدەردى جاڭادان تاربىييەلەۋ ماسەلەسى قاراستىرىلادى. سول ماقالادان كەيىن ٴبىراز پىكىرتالاستار پايدا بولىپ، رەسىمدەلگەن ايەل قوزعالىسى تۋىندايدى. سول ۋاقىتتا د.ىي. پىيسارەۆتىڭ ايگىلى سوزدەرى شىعادى: «ايەلدىڭ ەشقانداي كۇناسى جوق». پىيسارەۆ، اسىرەسە، «ەركەكتىڭ ايەلدى ەزۋىن جانە جالا جابۋىن» بەلگىلەپ كەتكەن. پىيسارەۆتىڭ ويى بويىنشا «ەركەك ايەلدى ٴاردايىم كەمىتىپ، اقىل-ويى جەتىلمەگەن، ادامگەرشىلىگى جوق جانە قىلمىستى قۇشتارلىقتارعا بەيىم دەپ قاراستىرعان» [۸]. الايدا وكتيابر كوتەرىلىسىنە دەيىن ايەلدەردىڭ قوعامداعى جاعدايى وزگەرە قويعان جوق. رەسەيدەگى ايەلدەر قوزعالىسىنىڭ بەلسەندى قايراتكەرلەرىنىڭ ٴبىرى الەكساندرا كالماكوۆا بولعان.

فەمىينىيزمنىڭ «ەكىنشى تولقىنى»

فەمىينىيزمنىڭ «ەكىنشى تولقىنى» ۱۹۶۰-جىلداردىڭ باسى مەن ۱۹۸۰-جىلداردىڭ سوڭىنا دەيىن جالعاستى. فەمىينىيزمنىڭ «ەكىنشى تولقىنى» قازىر دە جالعاسىن تاۋىپ جاتىر دەپ ەسەپتەلەدى جانە ونى كەيدە «ٴۇشىنشى تولقىن» دەپ اتايدى. زەرتتەۋشى ەستەللا فرىيدمان ٴبىرىنشى جانە ەكىنشى «تولقىنداردى» سالىستىرا وتىرىپ، بىرنەشە قورىتىندىلار جاسادى. فرىيدماننىڭ تۇجىرىمى بويىنشا «ٴبىرىنشى تولقىننىڭ» شوعىرلاۋى ايەلدەردىڭ داۋىس بەرۋى بولعان، ال «ەكىنشى تولقىننىڭ» شوعىرلاۋى ايەلدەردىڭ كەمسىتۋشىلىگىنە قارسى بولعان [۹]. فەمىينىيزمنىڭ بەلسەندى ايەلدەرىنىڭ ٴبىرى، پۋبلىيتسىيست كەرول ٴحانىيشتىڭ «جەكە ٴومىر - ساياسات» (The Personal is Political) اتتى ۇرانى «ەكىنشى تولقىنمەن» بايلانىساتىن بولدى [۱۰][۱۱]. «ەكىنشى تولقىننىڭ» فەمىينىيست ايەلدەرى مادەنىي جانە ساياسىي تەڭسىزدىكتىڭ تۇرلەرى ٴبىر-بىرىمەن بايلانىستى ەكەنىن جاقسى تۇسىنگەن. ٴسويتىپ، ولار باسقا ايەلدەردى جەكە ومىرلەرىنىڭ ساياساتتانىپ كەتكەنىن جانە ۇكىمەتتىڭ ايەلدەردىڭ قۇقىقتارىن قورعامايتىنىن ۇعىنۋعا شاقىردى.

اقش-تاعى «ايەلدەردىڭ بوساتىلۋى»

«ايەلدەردىڭ بوساتىلۋى» (Women’s Liberation) ۇعىمى امەرىيكا قۇرالما شتاتتارىندا ۱۹۶۴ جىلدان باستاپ قولدانىلسا، ۱۹۶۶ جىلى باسپادا پايدا بولدى. ۱۹۶۸ جىلدان باستاپ ۇعىم تىكەلەي ايەلدەردىڭ قوزعالىسىندا قولدانىلا باستادى [۱۲].

«ايەلگە ٴتان قۇپىييالىق»

بەتتىي فرىيدان ٴوزىنىڭ «ايەلگە ٴتان قۇپىييالىق» (The Feminine Mystique، ۱۹۶۳) اتتى كىتابىندا ايەلدىڭ ٴومىرىنىڭ ٴمانى تەك ٴۇي شارۋاشىلىعى مەن بالا تاربىييەلەۋدە دەپ قالىپتاسقان ويعا قارسى بولىپ، سىنعا ۇشىرادى [۱۳].

فرىيداننىڭ ويى بويىنشا ايەلدىڭ قوعامداعى ٴۇي ىييەسى جانە بالا تاربىييەشىسى ٴرولى «ايەلگە ٴتان قۇپىييالىق» دەگەن ۇعىم ارقىلى تانىلعان. جالعان عىلىمىي تەورىييالار، ايەل جۋرنالدارى جانە جارناما ىيندۋسترىيياسى «ناعىز ايەلگە» ٴبىلىمنىڭ، مانساپتىڭ جانە ساياسىي قۇقىقتاردىڭ كەرەگى جوق ەكەنىن ۇيرەتكەن. ٴبىر سوزبەن ايتقاندا، ٴتۇرلى اقپارات قۇرالدارى جانە قوعامدا قالىپتاسقان پىكىرلەر ارقىلى ايەلگە كىشكەنتايىنان بولاشاق كۇيەۋىنە جانە بالا-شاعاسىنا قىزمەت ەتۋ ىيدەياسى ٴسىڭىپ، فەمىينىيزمنىڭ كۇرەسىپ كەلە جاتقان تاۋەلسىزدىك پەن مۇمكىنشىلىكتەرگە قاتىستى ويلارىن جوققا شىعارادى [۱۴].

فەمىينىيزمنىڭ تۇرلەرى

نەگىزىنەن، «فەمىينىيزم» ۇعىمى تەك ٴبىر عانا ىيدەولوگىييانى وزىمەن بىرگە الىپ جۇرمەيدى. فەمىينىيزم قوزعالىسىنىڭ ىشىندە كوپتەگەن اعىمدار مەن توپتار بار. فەمىينىيزمنىڭ سولاي بولشەكتەنۋى ٴتۇرلى تارىيحىي جاعدايلارعا، حالىقتاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە جانە تاعى باسقا ٴتۇرلى فاكتورلارعا بايلانىستى. فەمىينىيزمنىڭ كوپ اعىمدارى ٴبىر-بىرىنە ۇقساس جانە فەمىينىيزمنىڭ ەرۋشىلەرى بىرنەشە اعىمداردىڭ مۇشەسى بولا الادى.

سوتسىيالىيستىك جانە ماركسىيستىك فەمىينىيزم

سوتسىيالىيستىك فەمىينىيزم قاناۋ جانە ەڭبەك جايلى ماركسىيستىك ىيدەيالارىن قولدايتىن، قانالعان ايەلدەردى بىرىكتىردى. سوتسىيالىيستىك فەمىينىيزمنىڭ باستى ماسەلەسى ايەلدىڭ جۇمىس ورنى مەن ٴۇي تۇرمىسىنداعى تەڭسىزدىكپەن بايلانىستى [۱۵]. سوتسىيالىيستىك فەمىينىيزمنىڭ جاقتاۋشىلارى جەزوكشەلىكتى، ۇيە شارۋاسىمەن اينالىسۋدى جانە نەكە قۇرۋدى اقساقالدىق داۋىردە قالىپتاسقان ايەلدى پايدالانۋ ماقساتىندا قولداناتىن ٴتاسىل دەپ قاراستىرعان. سونىمەن قاتار، سوتسىيالىيستىك فەمىينىيزمنىڭ جاقتاۋشىلارى تەك ەركەكتەرمەن عانا شەكتەلمەي، كاپىيتالىيستىك جۇيەدەن قانالعان باسقا دا قاۋىمدارمەن بىرىككەندى ٴجون كوردى [۱۶].

كارل ماركس جانە فرىيدرىيح ەنگەلس جۇمىسشىلار تابىنىڭ ەزىلۋى جويىلسا، سول كەزدە جىنىستىق تەڭسىزدىك جويىلادى دەپ ويلاعان. ەنگەلس ايەلدىڭ ەركەككە باعىنۋى جەكە مۇلىكتىڭ جانە تاپتىق قوعامنىڭ پايدا بولۋىمەن جانە وتباسىندا ەڭبەكتىڭ بولىسۋىمەن بايلانىستىرعان [۱۷]. ماركسىيستەردىڭ ويى بويىنشا، ايەلدەردى قاناۋ ەڭبەك ٴبولىسۋىنىڭ ٴبىرجولا جويىلۋىنىڭ ارقاسىندا اياقتالادى.

كەيبىر سوتسىيالىيستىك فەمىينىيستەر جىنىستىق قاناۋدى تاپتىڭ قاناۋىمەن بايلانىستى ەكەنىن اڭعىرت دەپ قاراستىرادى، سول سەبەپتەن جاقتاۋشىلاردىڭ ۇلكەن بولىگى جىنىس پەن تاپ ۇعىمدارىن بولۋگە تىرىستى [۱۸]. الايدا اقش-تاعى «رادىيكال ايەلدەر» (Radical women) جانە «ازات سوتسىيالىيستىك پارتىيياسى» (Freedom Socialist Party) اتتى سوتسىيالىيستىك فەمىينىيستىك ۇيىمداردىڭ جۇمىس ىستەۋى جانە فرىيدرىيح ەنگەلس پەن اۆگۋست بابەلدىڭ ماركسىيستىك جۇمىستارى ايەل قاناۋى مەن تاپتىق قىسىمنىڭ بايلانىسى بار بولعانىنا دالەل بولدى.

رادىيكالدىق فەمىينىيزم

ۋاقىت وتە كەلە رادىيكالدىق فەمىينىيزمنىڭ ىشىندە ٴتۇرلى اعىمدار پايدا بولدى، سونىڭ ىشىندە مادەنىي فەمىينىيزم، سەپاراتتى (بولەك) فەمىينىيزم جانە انتىيپورنوگرافىييالىق فەمىينىيزم. مادەنىي فەمىينىيزم دەگەنىمىز «ايەل تابىيعاتىنا» نەمەسە «ايەلدىك جاراتىلىسقا» قاتىستى جەتە باعالانباعان ەرەكشەلىكتەردى قۇندىلىق قىلىپ، ايەلدەردىڭ قوعامداعى ورنىن جەكە قاراستىرۋ [۱۹].

كەيبىر رادىيكالدىق فەمىينىيستەردىڭ ويىنشا، ايەلدەردى قاناۋ جانە ولاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ جوقتىعى كەزىندە قوعامدا قالىپتاسقان ەركەك بىيلىگىنىڭ قۇرىلىمىنا بايلانىستى جانە سول قۇرىلىمدى تولىق بۇزۋدان باسقا ەشقانداي رەفورما جاعدايدى وزگەرتە المايدى [۱۰]. مەرىي دەيل ەركەكتەرسىز ٴومىردىڭ جاقسىراق بولادى دەگەن پىكىر بىلدىرگەن.

سەپاراتتىق (بولەك) فەمىينىيزم دەگەنىمىز وزگە جىنىستىق قارام-قاتىناستاردى قولدامايتىن رادىيكالدىق فەمىينىيزمنىڭ ٴبىر ٴتۇرى. بۇل فەمىينىيزمنىڭ جاقتاۋشىلارى ايەل مەن ەركەكتىڭ ايىرماشىلىعى وتە ۇلكەن، سول سەبەپتەن، ەركەكتەردىڭ فەمىينىيستىك قوزعالىسقا ۇلەس قوسا الاتىنىنا سەنبەيدى. ولار ەركەكتەردىڭ كەسىرىنەن فەمىينىيزمدى پاترىيارحالدىك جۇيەگە بۇرىپ كەتەدى دەپ ويلايدى [۲۰]. مەرىيلىين فراي سەپاراتتىق فەمىينىيزمدى «ەركەكتەردەن، ەركەكتەردى قولدايتىن جانە ەركەكتەردىڭ مۇددەلەرىن قولدايتىن مەكەمەلەردەن، قارىم-قاتىناستاردان، رولدەر مەن ارەكەتتەردەن قورعايتىن جانە ايەلدەر قولدايتىن ەرەكشە ٴبولىم» دەپ سىيپاتتاعان [۲۱].

لىيبەرالدى فەمىينىيزم

لىيبەرالدى فەمىينىيزم ايەل مەن ەركەكتىڭ ساياسىي جانە زاڭدى تۇردە تەڭدىگىن تالاپ ەتەدى. بۇل فەمىينىيزمنىڭ ٴتۇرى ەرەكشە بولىپ ەسەپتەلەدى، سەبەبى ايەلدىڭ ەركەكپەن بىردەي جاعدايدا ٴوزىنىڭ تەڭ قۇقىقتارىنا جەتە الاتىنىنا سەنەدى. لىيبەرالدى فەمىينىيزم ايەل مەن ەركەكتىڭ جەكە قارىم-قاتىنىستارىن قارىستىرىپ، قوعامداعى وزگەرىستەردى سول قارىم-قاتىناستاردان باستالادى دەپ سەنەدى. لىيبەرالدى فەمىينىيستتەردىڭ پىكىرى بويىنشا، ايەلدىڭ بارلىعى ەركەكپەن تەڭ بولۋدى تالاپ ەتۋگە قابىلەتى بار [۲۲].

لىيبەرالدى فەمىينىيزمنىڭ ٴتۇبى اعارتۋشىلىقتىق تۇجىرىمداماسىنان الىنعان اقىل مەن تەڭ مۇمكىنشىلىك قاعىيدالارىن نەگىزگە الىپ، قوعامنىڭ جاڭادان قۇرۋىندا جاتادى. سول قاعىيدالاردى ايەلدەر قاۋىمىنا قولدانۋ - لىيبەرالدى فەمىينىيزمنىڭ نەگىزى بولىپ، دجون ستيۋارت مىيل، ەلىيزابەت كەيدىي ستەنتون جانە تاعى باسقا تەورەتىيكتاردىڭ ارقاسىدا XIX عاسىردا دامىدى. سول سەبەپتەن، ايەلدىڭ جەكە مۇلىككە دەگەن قۇقىعى ەركەكتەردىڭ تاۋەلدەگىنەن بوساتاتىن ەڭ باستى قۇقىقتىرىنىڭ ٴبىرى بولىپ ەسەپتەلىپ، قوزعالىستىڭ باستى كوتەرگەن ماسەلەسى بولعان [۲۳].

بۇل فەمىينىيزمنىڭ ٴتۇرى باسقا اعىمدارعا قاراعاندا ايەلدىڭ قۇقىقتارىن قوعامنىڭ قۇرىلىمىن تولىعىمەن وزگەرتۋ ارقىلى تالاپ ەتپەيدى. لىيبەرالدى فەمىينىيستتەر ٴۇشىن ايەلدىڭ ابورتقا دەگەن قۇقىعى، سەكسۋالدى الىمساقتىق جايلى سۇراقتارى، داۋىس بەرۋ قۇقىعى، ٴبىلىم الۋ سالاسىندا تەڭ مۇمكىنشىلىكتەرى، «بىردەي جۇمىسقا بىردەي ەڭبەكاقىسى» («Equal pay for equal work» ۇرانى)، مەدىيتسىينالىق قىزمەتكە قول جەتەرلىگى جانە ايەلدەردىڭ تۇرمىستىق جاعدايلاردا زورلى-زومبىلىقتان ازاپ شەگۋى ماسەلەلەرى ماڭىزدى بولدى [۲۲].

«قارا» فەمىينىيزم

«قارا» فەمىينىيزم اعىمى بويىنشا، سەكسىيزم، تاپتىڭ قاناۋى، ناسىلشىلدىك ٴبارى بايلانىستى [۲۴]. ەگەر فەمىينىيزمنىڭ اعىمدارى سەكسىيزم مەن تاپتىڭ قاناۋىمەن كۇرەسىپ، الايدا ناسىلشىلدىكتى ەلەمەيتىن بولسا، وندا ول ادامدار ناسىلگە قاتىستى كەمسىتۋشىلىككە تاپ بولادى دەگەن پىكىر بولعان. «كومبىي وزەنىنىڭ ۇجىمى» (The Combahee River Collective) اتتى «قارا» فەمىينىيستىك لەسبىيي ۇيىمىنىڭ ۱۹۷۴ جىلى شىعارعان «قارا» فەمىينىيستتەردىڭ سۇرانىسىندا ەگەر قارا تەرىلى ايەلدەردىڭ بوساتىلسا، ول بۇكىل قانالعان قاۋىمداردىڭ بوساتىلۋىنا الىپ كەلەدى دەپ ايتىلعان [۲۳].

وسى قوزعالىستىڭ ىشىندە پايدا بولعان تەورىييالاردىڭ ٴبىرى - ەلىيس ۋوكەردىڭ ٴۆۋمانىيزمى. نەگىزىندە، ۆۋمانىيزم فەمىينىيستىك قوزعالىسقا سىن تۇردە پايدا بولدى. فەمىينىيستىك قوزعالىستا اق تەرىلى ايەلدەردىڭ باسىمدى بولعانىنا جانە تاپ جانە ٴناسىل قاناۋىنا قارسى جۇرمەيدى دەگەن كۇنا قويدى. ەلىيس ۋوكەر جانە ونىڭ سەرىكتەستەرى قارا ايەلدەردىڭ، اق ايەلدەرگە قاراعاندا، قاناۋعا قاتتى جانە قارقىندى تۇردە دۋشار بولاتىنىن ەسكەرە ٴوتتى [۲۵].

«ايەلدەر، ٴناسىل جانە تاپ» (Women، Race، and Class) اتتى كىتابىنىڭ اۆتورى، اندجەلا دەۆىيس، ٴناسىل، گەندەر جانە تاپتىڭ تىكەلەي بايلاناسى بار دەپ دالەلدەگەن العاش فەمىينىيستتەردىڭ ٴبىرى.

پوستوتارلىق فەمىينىيزم

پوستوتارلىق فەمىينىيستتەردىڭ ويىنشا، وتارشىلدىق ساياساتىنىڭ ناتىيجەسىندە پايدا بولعان ٴناسىلدىڭ، تاپتىڭ جانە ۇلىستىڭ قاناۋى پوستوتارلىق قوعامدارداعى ايەلدەرگە مارگىينالدىق اسەر الىپ كەلدى. ولار گەندەردىڭ قاناۋى پاترىيارحاتتىڭ ەڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى دەگەن پىكىرگە ٴشۇبا كەلتىردى. پوستوتارلىق فەمىينىيزمنىڭ جاقتاۋشىلارى باتىس قوعامىنىڭ ايەلدەرىن ٴبىلىمدى، زامانعا ساي جانە قۇقىقتارى مول، ال باتىستان تىس قوعامداردىڭ ايەلدەرىن بويكۇيەز جانە ٴۇنسىز قازا تاپقاندار دەپ سۋرەتتەگەنگە قارسى بولعان [۲۶].

پوستوتارلىق فەمىينىيزمنىڭ پايدا بولۋى وتارشىلىق گەندەر تەورىيياسىمەن بايلانىستى. ٴىرى مەملەكەتتەر وتارشى مەملەكەتتەرىنە وزدەرىنىڭ قاعىيدالارىن تاڭعان. تشىيللا بالبەكتىڭ سوزدەرى بويىنشا، قازىرگى تاڭدا پوستوتارلىق فەمىينىيزمنىڭ باستى ماقساتى وتارلاۋشى ەلدەردىڭ ۇلگىسى بويىنشا ەمەس، پوستوتارلىق قوعامدارعا ٴتان تاسىلدەر ارقىلى گەندەر قاناۋىن جويۋ [۲۷]. پوستوتارلىق فەمىينىيزم باتىس ەلدەرىنىڭ فەمىينىيستىك قوزعالىستارعا كۇمانمەن قارايدى، اسىرەسە، فەمىينىيزمنىڭ رادىيكالدى جانە لىيبەرالدى تۇرلەرىنە [۲۸].

«ٴۇشىنشى الەمنىڭ» فەمىينىيزمى - ٴۇشىنشى الەمنىڭ ەلدەرىندە دامىعان فەمىينىيزمگە بايلانىستى ويلار مەن پىكىرلەردىڭ جىيناعى [۲۹]. «ٴۇشىنشى ەلدەردىڭ» بەلسەندى فەمىينىيستتەرى تشاندرا تالپاد موحانتىي (Chandra Talpade Mohanty) جانە ساروددجىينىي ساحۋ (Sarojini Sahoo) باتىس فەمىينىيزمدى ەتنوتسەنترىيكالىق جانە «ٴۇشىنشى ەلدەردىڭ» ايەلدەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرمەيدى دەپ سىنعا بەرەدى. تشاندرا تالپاد ٴموحانتىيدىڭ سوزدەرى بويىنشا، «ٴۇشىنشى ەلدەردىڭ» ايەلدەرى باتىس فەمىينىيزمدى «ناسىلشىلدىك، تاپتىق جانە گوموفوبىييا» نەگىزدەرىندە قۇرالعان [۳۰].

ونەردەگى فەمىينىيزم

۱۹۷۰-ىنشى جىلداردان باستاپ، بەينەلەۋ ونەرىندە گەندەر ماسەلەسى قاراستىرىلىپ، بىرنەشە وزگەرىستەر پايدا بولدى.

نيۋ-يورك. «ايەردەردىڭ بۇلىگى»

نيۋ-يورك قالاسىنداعى ايەلدەر توپتارى وزدەرىن بەلسەندى كورسەتتى. ناتىيجەسىندە، ونەر جۇمىسشىلارىنىڭ وداعى مۇراجاي تورەلىگىنىڭ الدىنا قويعان باستىپقى «۱۳ تالاپتان» باسقا، سۋرەتشى ايەلدەرگە عاسىرلار بويى كورسەتىلگەن ادىلەتسىزدىكتى جويۋدى جانە ايەلدەر مەن ەركەتەرگە كورمەلەر ۇيىمداستىرۋعا، جاڭا جادىگەرلەردى ىييەلەنۋگە جانە ىرىكتەۋ كومىيتەتتەرىن قۇراۋعا تەڭ مۇمكىنشىلىكتەردى بەرۋدى ۇسىندى. كەيىننەن «سۋرەتشى ايەلدەردىڭ بۇلىگى» (Women Artists in Revolution، قىسقاشا WAR) اتتى ايەلدەردىڭ اراسىنان جىلدا وتەتىن ۋىيتنىي مۇراجايىنداعى كورمەلەردە بايقالاتىن كەمسىتۋشىلىككە قارسى «اسەرەتكىش توبى» پايدا بولدى. ناتىيجەسىندە، سول كورمەگە قاتىسقىسى كەلگەن سۋرەتشى ايەلدەردىڭ پايىزى ۵تەن ۷۰ پايىزعا دەيىن كوتەرىلدى.

وسىنداي ايەل شىعارماشىلىعىنا بايلانىستى پىكىرتالاستىڭ ىشىندە بىرنەشە نەگىزگى ويلار پايدا بولدى. سول ويلاردى لىيندا نوحلىين ٴوزىنىڭ ۱۹۷۱ جىلى «ارت نيۋزدە» جانە «قازىرگى زاماننىڭ ۲۵ سۋرەتشى ايەلدەرى» كاتالوگىندا شىققان «نەگە ايگىلى سۋرەتشى ايەلدەر جوق؟» اتتى ەسسەسىندە ناقتى جەتكىزە العان. ٴنوحلىيننىڭ پىكىرى بويىنشا، ايەلدەردىڭ قاتارىنان مىيكەلاندجەلو سەكىلدى سۋرەتشىلەردىڭ شىقپاۋى قوعامداعى ىينستىيتۋت جۇيەلەرىمەن، اسىرەسە، ٴبىلىم بەرۋ جۇيەسىمەن بايلانىستى.

لەندا بەنگلىيس سۋرەتشىسى ۱۹۷۴ جىلى نارازىلىق كورسەتىپ، ەركەكتەر قاۋىمىنا قارسى شىقتى. ول ەركەكتىڭ كوزقاراسىن كۇلكىگە اينالدىرىپ، بوي تۇزەپ، بىرنەشە رەت سۋرەتكە ٴتۇستى. ەڭ سوڭعى سۋرەتىندە قولىنا فالوىيمىيتاتوردى الىپ، جالاڭاش ٴتۇستى.

باتىس قوعامىنا اسەرى

فەمىينىيستىك قوزعالىستىڭ ناتىيجەسىندە باتىس قوعامىندا كوپتەگەن وزگەرىستەر پايدا بولدى. سونىن ىشىندە، ايەلدەرگە داۋىس بەرۋ قۇقىعى، اجىراسۋ سۇرانىسىن جاساۋ قۇقىعى، جەكە مۇلىك قۇقىعى، ايەلدەردىڭ ٴوز دەنەسىنە ىييە بولۋ جانە ٴوز ەركىمەن قالاعان مەدىيتسىينالىق ارالاسۋدى، سونىڭ ىشىندە ابورت جانە بالا كوتەرتپەيتىن دارىلەردى قولدانۋ قۇقىعى بەرىلدى [۳۱].

ازاماتتىق قۇقىقتار

۱۹۶۰-جىلداردان باستاپ ايەلدەردىڭ بوساتۋ قوزعالىسىنىڭ باستى نازارى ايەلدەرگە ەركەكتەرمەن بىردەي جالاقى الۋ قۇقىعىنا جانە وتباسى قۇرۋ ەركىندىگىنە اۋىستى. سول ارەكەتتەردىڭ ٴبارى بىرنەشە ناتىيجەلەر بەردى [۳۲].

قوعاممەن بىرلەسۋ

قازىرگى تاڭدا ايەلدەرگە داۋىس بەرۋ قۇقىعىن، جەكە مۇلىك قۇقىعىن جانە جۇبىن ٴوز بەتىنشە تاڭداۋ قۇقىعىن بەرۋ سەكىلدى فەمىينىيزمنىڭ ىيدەيالارى باتىس قوعامىندا ەشكىمدى تاڭ قالدىرماي، وڭايلىقپەن قابىلدانادى. الايدا ٴجۇز جىل بۇرىن بۇل ىيدەيالاردى كوپشىلىكتىڭ سانا-سەزىمىنە جەتۋى قىيىنعا سوققان. سول ٴۇشىن قازىرگى تاڭدا فەمىينىيستىك كوزقاراستار ساياسىي ويدىڭ ٴبىرتۇتاس بولىگى بولىپ قاراستىرىلادى.

تىلگە اسەرى

باتىس ەلدەرىنىڭ تىلىندە (اسىرەسە، اعىلشىن تىلىندە) فەمىينىيستتەر گەندەرلىك نەيترالدى ٴتىلدى (اعىل. gender-neutral language) قولدانۋدى جاقتايدى. مىسالى، Ms. دەگەن ٴسوزدى تەك تۇرمىسقا شىققان ايەلدەرگە قولدانۋمەن شەكتەلمەي، بۇتكىل ايەلدەرگە قولدانۋدى ۇسىنعان. ونىڭ ۇستىنە، فەمىينىيستتەردىڭ ۇسىنۋى بويىنشا ەگەر ٴسوز ٴبىر ۇعىمنىڭ، زاتتىڭ نەمەسە قۇبىلىستىڭ ماعىناسىن بىلدىرسە، الايدا تەك ەركەكتەرگە بايلانىستى دەپ تىلدە قولدانىلسا، وندا ول سوزدەردى ورتاق، ەكى جىنىسقا بىردەي قولدانىلاتىن سوزدەرمەن اۋىستىرۋ قاجەت. مىسالى، «كۇيەۋگە شىعۋ» دەگەن ۇعىمنىڭ ورنىنا «زايىپتىلىق» دەگەن ٴسوزدى قولدانعاندى ٴجون دەپ قاراستىرعان.

اعىلشىن تىلىندە كەيبىر سوزدەر تەك ەركەككە قاتىسى بار سەكىلدى كورىنەدى. مىسالى، humanity جانە mankind دەگەن سوزدەر ادامزات دەگەن ۇعىمدى بىلدىرسە، الايدا، ەكىنشى ٴسوزدىڭ ٴتۇبىرى «man» تىكەلەي اۋدارعاندا «ەركەك» دەگەندى بىلدىرەدى. سول ٴۇشىن humanity دەگەن ٴسوزىنىڭ قولدانىلۋى دۇرىس دەپ ەسەپتەلەدى، سەبەبى ول ەكى جىنىسقا دا ورتاق (نەيترالدى).

تىلدەگى سەكسىيزمدى جويۋ ٴۇشىن وسىنداي جانە تاعى باسقا وزگەرىستەردى ٴتىل قولدانۋىنا ەنگىزۋ قاجەت، سەبەبى فەمىينىيستەردىڭ ويى بويىنشا ادامنىڭ ٴومىردى اڭعارۋى جانە ٴوز ورنىن ومىردە ٴتۇسىنۋى ٴتىلدى قولداۋى ارقىلى كەلەدى.

ونەگەلى بىلىمگە اسەرى

فەمىينىيزمنىڭ قارسىلاستارىنىڭ ويى بويىنشا، ايەلدەر قوزعالىسىنىڭ «سىرتقى كۇشتەردى» باعىنۋ ماقساتى ادامگەرشىلىك پەن وسىييەتتى دامىتاتىن «ىشكى كۇشتەرگە» قارسى كەلەدى. سەبەبى، كەزىندە وسىييەت پەن تاربىييەگە ايەل قاۋىمى جاۋاپتى دەپ ەسەپتەگەن، ال ايەلدىڭ قوعامداعى وزگەرگەن ٴرولى سونداي قۇندىلىقتاردى دامىتۋ جولىندا كەدەرگى بولادى دەپ قاراعان. ال فەمىينىيستتەردىڭ ويىنشا، تاربىييە مەن ٴبىلىم بەرۋ سالاسى تەك ايەلدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى بولۋ مىندەتتى ەمەس.

وزگەجىنىستىق قۇشتارلىق قارىم-قاتىناستارعا اسەرى

نەگىزىندە، فەمىينىيستىك قوزعالىس تەك باتىستاعى ەمەس، باسقا دا فەمىينىيزم دامىعان ەلدەردەگى وزگەجىنىستىق قۇشتارلىق قارىم-قاتىناستارعا اسەرىن تىيگىزدى. كوبىنەسە، فەمىينىيزمنىڭ اسەرى جاقسى وزگەرىستەر الىپ كەلدى، الايدا جامان جاقتارىن دا جاسىرماۋعا ٴتىيىسپىز. ايەل مەن ەركەكتىڭ قارىم-قاتىناسىندا ٴبىرتالاي وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن سوڭ ەركەكتەر دە، ايەلدەر دە جاڭا جاعدايلارعا بەيىمدەلۋگە تۋرا كەلدى. بۇل ايەلدەردى دە، ەركەكتەردى دە ابىرجىتىپ جىبەردى، سەبەبى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان كوزقاراستى وزگەرتىپ، ٴداستۇرلى ەمەس جاعدايلارعا ۇيرەنۋ وڭايعا سوقپادى.

ايەلدەر ەندى ٴوز ەركىمەن الدىنا اشىلعان مۇمكىندىكتەردى قولدانا الادى، دەگەنمەن كەيبىر ايەلدەر جۇمىس پەن ٴۇيدىڭ اراسىندا تەڭگەرىم جاسايمىن دەپ، «الىپ ايەل» رولىنەن قىسىم الا باستادى. ٴسويتىپ، جاڭادان قۇرىلعان قوعامنىڭ ىشىندە جاقسى انا بولۋ ايەلگە قىيىنعا تۇسە باستادى. سونى كورگەن ەركەكتەر، بالا باعۋ جانە تاربىييەلەۋ جاۋاپكەرشىلىگىن تەك ايەلدەردىڭ موينىنا عانا اسپاي، وزدەرى سول ۇدەرىسكە قاتىسا باستادى. ەركەكتەر وزدەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن مويىنداي باستادى.

فەمىينىيزمنىڭ «ەكىنشى تولقىنىنان» باستاپ، سەكسۋالدى ٴتالىم مەن وسىييەتكە بايلانىستى وزگەرىستەر پايدا بولدى. ايەلدەر وزدەرىن جوسپارلاماعان جۇكتىلىكتەن ساقتانۋعا مۇمكىنشىلىكتەردى قولدانىپ، ٴوز-وزدەرىن سەكسۋالدى قارىم-قاتىناستاردا سەنىمدى ۇستاي باستادى. وعان قوسا، قوعامنىڭ ايەل جەڭسىكتىگىنە ويى وزگەردى.

بۇل جەتىستىكتەردىڭ بولۋىنا قاراماستان، فەمىينىيستتەردىڭ ويىنشا، سەكسۋالدى كوتەرىلىس ەركەكتەرگە عانا قولايلى بولدى. «زايىپتىلىقتىڭ باستى مىندەتى ايەلدەردى قىسىمدا ۇستاۋ ما جوق پا؟» دەگەن تاقىرىپ ٴالى وزەكتى بولىپ كەلەدى. زايىپتىلىقتى ايەلدەردىڭ قىسىمى دەپ ويلايتىن ادامدار، «قوناق نەكەسى» دەگەن قارىم-قاتىناستى تاڭدايدى، ياعنىي، بۇل قارىم-قاتىناستاردىڭ باستى ايىرماشىلىعى ەركەك پەن ايەل ٴبىر-بىرىنە دەگەن مىندەتتەردەن بوساتىلادى.

دىنگە اسەرى

فەمىينىيزمنىڭ اسەرى ٴدىننىڭ ٴبىراز جاقتارىنا ٴتىيدى. پروتەستانت حرەستىياندىعىنىڭ لىيبەرالدى اعىمدارىندا ايەلدەردىڭ ٴدىن باسىلارى بولۋعا قۇقىعى پايدا بولادى. حرەستىياندىق رەفورمىيزم ارقىلى ايەلدەر بىرتە-بىرتە ەركەكتەرمەن تەڭ بولىپ، باسقا جوعارى ٴدىنىي قىزمەتتەرگە جولى اشىلىپ، ەندى كەيبىر نانىمداردى جاڭادان، باسقا جاقتان، قاراستىرۋعا مۇمكىنشىلىكتەر پايدا بولدى.

الايدا بۇل تەك پروتەستانت حرەستىياندىعىندا عانا بايقالدى. ىيسلام، كاتولىيتسىيزم جانە پراۆوسلاۆىييادا بۇل دامۋ باعىت دامىمادى. اسىرەسە، ىيسلام دىنىندە، ايەلدەردىڭ قانداي بولسىن ٴدىن باسىلاردىڭ وكىلى بولۋعا تىيىم سالىنسا، ايتكەنمەن ىيسلام ىشىندەگى لىيبەرالدى قوزعالىستار فەمىينىيستىك وزگەرىستەر جاساۋعا ٴبىراز تالپىنىس جاساپ جاتىر.

سىلتەمە: ۱- ↑ تولكوۆانىييە تەرمىينا فەمىينىيزم ۲- ↑ Kenneth E. Maxwell. A Sexual Odyssey: From Forbidden Fruit to Cybersex. — New York: Plenum Press، ۱۹۹۶. — ISBN ۰۳۰۶۴۵۴۰۵X.«[…] they would like the elimination of men» ۳- ↑ ماسكۋلىينىيزم ىي فەمىينىيزم كاك رازنوۆىيدنوستىي گەندەرنوگو ەكسترەمىيزما ۴- ↑ Gayle Graham Yates. What Women Want: The Ideas of the Movement. — Cambridge: Harvard University Press، ۱۹۷۵. — ISBN ۹۷۸۰۶۷۴۹۵۰۷۹۵. «[…] man is anachronism and destroy him before he destroys the rest of humankinds (women). […] Otherwise، like the dinosaur، man is no longer suited to or needed in the balance of nature» ۵- ↑ Krolokke، Charlotte؛ Anne Scott Sorensen. Gender Communication Theories and Analyses: From Silence to Performance. — Sage Publications، ۲۰۰۵. — گل. ۱. Three Waves of Feminism: From Suffragettes to Grrls. — ISBN ۰-۷۶۱۹-۲۹۱۸-۵ ۶- ↑ فەمىينىيزم ۆ وبششەستۆەننوي مىسلىي ىي لىيتەراتۋرە. — م.: «گرىيفون»، ۲۰۰۶. — س. ۷۶ ۷- ↑ پسىيحولوگىيتشەسكويە زدوروۆيە جەنششىين، رەالىيزۋيۋششىيح رەنتنو-پرومىيسكۋىيتەتنويە پوۆەدەنىييە پسىيحولوگىيتشەسكايا پوموشش. سىيستەمنىە راسستانوۆكىي. ۸- ↑ Freedman، Estelle B. No Turning Back: The History of Feminism and the Future of Women. — Ballantine Books، ۲۰۰۳. — س. ۴۶۴. —ISBN ۰-۳۴۵-۴۵۰۵۳-۱ ۹- ↑ پەرەيتىي ك:۱ ۲ Echols، Alice. Daring to be bad: radical feminism in America، ۱۹۶۷—۱۹۷۵. — Minneapolis: University of Minnesota Press، ۱۹۸۹. — س. ۴۱۶. — ISBN ۰-۸۱۶۶-۱۷۸۷-۲ ۱۰- ↑ ك. حانىيش. لىيتشنويە — ەتو پولىيتىيتشەسكويە (۱۹۶۹) (رۋس.) ۱۱- ↑ Hinckle، Warren؛ Marianne Hinckle. «Women Powe». — Ramparts، ؀ ۸، فەۆرال ۱۹۶۸ ۱۲- ↑ Fox، Margalit. «Betty Friedan، Who Ignited Cause in 'Feminine Mystique'، Dies at ۸۵'». — جۋرنال «The New York Times»، ۵ اقپان ۲۰۰۶ ۱۳- ↑ فرىيدان ب. زاگادكا جەنستۆەننوستىي. — م.، ۱۹۹۴. — سس. ۴۴—۵۰ ۱۴- ↑ ف. ۆىيلدىينگ (Faith Wilding). تشۋدوۆىيششنايا سەمەينايا جىيزن (۲۰۰۷) (اعىلش.) ۱۶- ↑ ب. ەرەنرايح. تشتو تاكويە سوتسىيالىيستىيتشەسكىيي فەمىينىيزم؟ (WIN Magazine، ۱۹۷۶) (اعىلش.) ۱۷- ↑ ف. ەنگەلس. پروىيسحوجدەنىييە سەمىي، تشاستنوي سوبستۆەننوستىي ىي گوسۋدارستۆا. — گلاۆا ۹. ۆارۆارستۆو ىي تسىيۆىيلىيزاتسىييا. — ۆ كنىيگە: ك. ماركس ىي ف. ەنگەلس. ىيزبراننىە پروىيزۆەدەنىييا. ت. ۳. — م.:گوسپولىيتىيزدات، ۱۹۸۱. — س. ۳۵۴.

۱۸- ↑ Lynne Segal، Michele Barrett، Beatrix Campbell، Anne Phillips، Angela Weir، Elizabeth Wilson. «Feminism and Class Politics: A Round-Table Discussion». — «Feminist Review»، ؀ ۲۳ «Socialist-Feminism: Out of the Blue»، لەتو ۱۹۸۶. ۱۹- ↑ Alcoff، Linda. «Cultural Feminism Versus Post-Structuralism: the Identity Crisis in Feminist Theory». — Signs، ۆىپ. ۱۳، ؀ ۳، ۆەسنا ۱۹۸۸. ۲۰- ↑ Hoagland، Sarah. Lesbian Ethics. — Venice، CA: LE publications، ۱۹۹۷. ۲۱- ↑ Frye، Marilyn. «Some Reflections on Separatism and Power». — ۆ كنىيگە: Meyers، Diana T. Feminist social thought: a reader. — New York: Routledge، ۱۹۹۷. — ISBN ۰-۴۱۵-۹۱۵۳۷-۶. ۲۲- ↑ hooks، bell. «Feminist Theory: From Margin to Center». — Cambridge، MA: South End Press، ۱۹۸۴ ۲۳- ↑ ۆ. برايسون. پولىيتىيتشەسكايا تەورىييا فەمىينىيزما. ۆۆەدەنىييە. — م.: «ىيدەيا-پرەسس»، ۲۰۰۱. — گلاۆا ۲. لىيبەرالىيزم: ۆەدۋششەيە فەمىينىيستسكويە ناپراۆلەنىييە XIX ۆەكا، سس. ۴۲—۷۳. ۲۴. ↑ پ. حىيلل كوللىينس. زاششىيششايا «تشيورنۋيۋ» فەمىينىيستسكۋيۋ مىسل (اعىلش.) ۲۵. ↑ Walker، Alice. In search of our mothers' gardens: womanist prose. — San Diego: Harcourt Brace Jovanovich، ۱۹۸۳. — س. ۳۹۷. —ISBN ۰-۱۵-۱۴۴۵۲۵-۷. ۲۶. ↑ Mills، S. «Postcolonial Feminist Theory». — ۆ كنىيگە: Jackson، Stevi؛ Jones، Jackie. Contemporary feminist theories. — Edinburgh: Edinburgh University Press، ۱۹۹۸. — ISBN ۰-۷۴۸۶-۰۶۸۹-۰. ۲۷. ↑ Bulbeck، Chilla. Re-orienting western feminisms: women’s diversity in a postcolonial world. — Cambridge Cambridgeshire: Cambridge University Press، ۱۹۹۸. — س. ۲۸۲. — ISBN ۰-۵۲۱-۵۸۹۷۵-۴. ۲۸. ↑ Greenwald، Andy. Postcolonial Feminism in Anthills of the Savannah (۲۰۰۲) ۲۹. ↑ Narayan، Uma. Dislocating cultures: identities، traditions، and Third-World feminism. — New York: Routledge، ۱۹۹۷. — ISBN ۰-۴۱۵-۹۱۴۱۸-۳. ۳۰. ↑ Mohanty، Chandra Talpade. Introduction. — ۆ كنىيگە: Mohanty، Chandra Talpade؛ Russo، Ann؛ Torres، Lourdes. Third World women and the politics of feminism. — Bloomington: Indiana University Press، ۱۹۹۱. — س. ۴۹. — ISBN ۰-۲۵۳-۲۰۶۳۲-۴. ۳۱. ↑ Butler، Judith. Feminism in Any Other Name. — Differences، ۆىپ. ۶، ؀ ۲-۳، مارت ۱۹۹۲. ۳۲. ↑ Jo Freeman. From Suffrage to Women’s Liberation: Feminism in Twentieth Century America — ۆ كنىيگە: Women: A Feminist Perspective. — Mountain View، Calif: Mayfield، ۵th edition، ۱۹۹۵. — سس. ۵۰۹—۵۲۸.