Femïnïzm

Radïkaldı femïnïzm

Äýelder qozğalısı

Femïnïzm (lat. femina - äýel) — äýelderdiñ erkektermen sayasï, ékonomïkalıq, mädenï, jeke jäne älewmettik quqıqtığı teñdigi jolındağı jäne äýelderdiñ kemsitwşiligine qarsı qoğamdıq qozğalıs. Femïnïzmniñ bastı ïdeyası — qoğamnıñ bütkil salasında äýelderge erkektermen teñ mümkinşilikterdi ornatw.

Qozğalıs retinde femïnïzm XVIII ğasırda paýda boldı. XIX ğasırda bastalıp, XX ğasırdıñ birinşi jartısına deýin sozılğan femïnïzmniñ birinşi tolqınındağı kürestiñ bastı maqsatı äýel men erkektiñ arasındağı quqıqtıq teñdikti ornatw. Keýinnen femïnïzmniñ ekinşi tolqınında kürestiñ bağıtı erkek pen äýeldiñ tolıq teñdikke jetwge bet burdı [2]. Äsirese, femïnïzmniñ belsendiligi 1960- jıldarı şıñına jetti. Keýbir femïnïzm ağımdarı ékstremïstik bağıtta orın tapqan [3] [4] [5].

Femïnïzm teorïya retinde Batıstıñ ïntellektwaldıq ağımdarınan bastaw aladı: lïberaldıq fïlosofïya jäne adam quqığı (Lokk, Rwsso, Mïlʹ jäne tağı basqa negizin qalawşıları), älewmettik teorïya, adamnıñ sekswaldıq tälimin älewmettik jäne sayasï turğıda qaralwı (Zïgmwnd Freýd, Vïlʹgelʹm Raýx, Margaret Mïd, Frankfwrt mektebiniñ fïlosoftarı: Gerbert Markwze jäne Teodor Adorno).

Odan basqa, qara terilerdiñ azamattıq quqıqtarı üşin küres, kontrkwlʹtwranıñ qïyalı, sekswaldıq köterilistiñ ïdeyaları ülken ıqpal tïgizdi. Eñ alğaş femïnïstik ädebïyet AQŞ-ta, keýinnen Ulıbrïtanïya men Francïya elderinde kösemsöz jäne sayasï janrlarda paýda boldı. Waqıt öte, «äýel» mäselesi türli akademïyalıq zerttewlerdiñ taqırıbı bolıp, antropologïya, étnologïya, älewmettanw,psïxologïya, fïlosofïya jäne sayasattanw ğılımdarında orın tabadı.

Femïnïzmniñ bastapqı üş tolqını

Femïnïst äýelderi jäne ğalımdar äýel qozğalısı tarïxta bastapqı üş «tolqınğa» böledi. «Birinşi tolqın» XIX jäne XX ğasırdıñ birinşi jartısında damığan swfrajïst qozğalısına jatadı. Swfrajïst qozğalısınıñ bastı ïdeyası äýelderge dawıs berw bolıp sanaladı. «Ekinşi tolqınğa» äýelderdiñ bostandığına arnalğan ïdeyalar men is-äreketter jatadı. 1960 jılı bastalğan äýelderdiñ bostandığı üşin qozğalıs äýelder men erkekterdiñ zañdı jäne älewmettik teñdigin jaqtağan. «Üşinşi tolqın» ekinşi tolqınnıñ jalğası jäne ekinşi tolqınnıñ sätsizdigine paýda bolğan sayasï kertartpalıq bolıp sanaladı. Üşinşi tolqınnıñ bastalwı 1990-jıldar bolıp esepteledi [6].

Femïnïzmniñ üşinşi tolqınınına tän erekşelikter bolıp kvïr-teorïya, näsilşildikke qarsı is-äreketter, ïnternacïonalïzm jäne äýeldiñ sekswaldığı jaýındağı stïmatïzacïyasına qarsılıq tabıladı. Sonımen qatar, eger ekinşi tolqında pornografïya äýelderdiñ qanawı dep qarastırılsa, üşinşi tolqında pornografïyanı neýtraldı közqaraspen qarastıradı. Bügingi tañda Rebekka Woker, Lïlï Teýlor, Naomï Vwlʹf femïnïzm qozğalısınıñ eñ körnekti ökilderi bolıp tabıladı.

Femïnïzm uğımınıñ paýda bolwı

Äýelder men erkekterdiñ quqıq teñdigi jaýlı eñ alğaş aýtılğan mätinder bwddïzm qağïdasınıñ böligi, Txerïgatxada, dinï turğıda tabıladı. Evropadağı femïnïzm XVIII ğasırdıñ soñı men XIX ğasırdıñ bası arasında damığan. Sol kezde äýeldiñ qoğamdağı qanalğan ornı jaýında pikir köpşilikke taraý bastadı. Sol waqıttıñ belsendi qaýratkerleriniñ biri Sofïya de Kondorse bolıp tabıladı.

AQŞ Täwelsizdik şaýqas (1775-1783) kezeñinde äýelder özderiniñ quqıqtarın alğaş ret talap etti. Amerïka xalqınıñ birinşi femïnïst äýeli Abïgeýl Smït Adam (1744-1818) bolıp tabıladı. Ol tarïxqa öziniñ tanımal sözderimen kirdi: «Biz maquldawına qatıspağan zañğa jäne bizdiñ müddemizdi ökildik qılmaýtın ökimetke bağınwğa mindetti emespiz» (1776).

Francïyada 1789 jılı ötken Ulı Francïya köterilisine qaraý äýelderdiñ teñdigi üşin küreske arnalğan alğaş jwrnal şıqtı. Sodan soñ sayasï küreske qatıswşı äýelderdiñ alğaşqı klwbtarı paýda boldı. Alaýda 1791 jılğı Francwz Konstïtwcïyası äýelderge dawıs berw quqığın berwden bas tarttı. Sol jılı Olïmpïya Gwk 1789 jılğı Adam quqıqtarı Mağlwmdamasın ülgi qılıp, Ulttıq jïnalısta äýeldiñ quqıqtarı mağlumdamasın usındı. Ol mağlumdamada äýelderdiñ älewmettik jäne sayasï teñdigin tolığımen moýındawın talap etti.

Sol jılı äýelderdiñ «Respwblïkalıq köterilis äýelderiniñ qoğamı» attı alğaşqı sayasï uýımı paýda bolsa, 1793 jılı Konvent ol uýımğa tıýım salıp, artınan mağlumdama avtorı Olïmpïya de Gwk ölim jazasına kesildi. Olïvïyanıñ aýtıp ketken sözderi: «Eger äýel éşafotka köterilwge laýıqtı bolsa, onda ol parlamentke de kirwge laýıqtı». Nätïjesinde, 1795 jılı Francïyada äýelderge qoğamdıq orındarda jäne sayasï jïnalıstarda körinwge tıýım salınadı. 1804 jılı Napoleon ïmperatorı äýeldiñ bütkil quqığı joýılğanı jaýlı jäne äýeldiñ erkektiñ baqılawında degen jarlıqtı jarïyaladı.

Anglïya elinde äýelderdiñ teñdigi jaýlı Mérï Wolstonkraft (1759-1797) «Äýel quqığınıñ qorğawı» (1792) attı kitabında talap etti. Osı kitap XIX ğasırğa deýin paýda bolğan alğaş femïnïstik jumıstarınıñ biri bolıp sanaladı.

Femïnïzmniñ «birinşi tolqını»

Äýelderdiñ birikken qozğalısınıñ bastawı 1848 jılı bolıp sanaladı. Sol jılı Seneka-Follz qalasında (Nʹyu-Ýork ştatı, AQŞ) äýelderdiñ quqıqtarın qorğawğa arnalğan «Äýelder men erkekter teñ bolıp jaralğan» attı qurıltaýı ötti. Qurıltaýda «Sezim mağlumdaması» qabıldandı. Mağlumdamanıñ kötergen bastı suraqtarı äýelderdiñ mülikke, nekege, mamandıqtı tañdawğa, tolıq bilim alwğa erkermen teñ quqıqtarımen baýlanıstı boldı. Mağlumdamanıñ avtorları Élïzabet Kéýdï Sténton jäne Lwkrecïya Mott boldı. Femïnïzmge qarsı bolğan Djon Styuart Mïllʹ, ağılşınnıñ lïberaldı fïlosofı, 1869 jılı öziniñ «Äýeldiñ bağınwı» attı jumısında «bir jınıstıñ ekinşi jınıstı zañnamalıq türde qoldawı zïyan, jäne jalpı adamzattıñ damwına kedergi jasaýdı» dep aýtıp ketken.

Äýel qozğalısınıñ bastı jäne mañızdı suraqtarınıñ biri äýeldiñ mülikti ïyelenwge qatıstı boldı. Solaý, 1860 jılı Élïzabet Sténtonnıñ ündewiniñ nätïjesinde, Nʹyu-Ýork ştatınıñ Zañnamalıq jïnalısı küýewge şıqqan äýelderdiñ müligi jaýında aktin qabıldadı. Bul akt äýeldiñ özi tapqan müligin erkekpen birdeý jağdaýlarda özinde qaldırwğa kepil berdi. Odan basqa, akt äýeldiñ erkekpen birdeý bala-şağasına qamqorlıq qılwın, jäne jesir äýeldiñ quqıqtarın da qarastırdı [7].

XIX ğasırdıñ ekinşi böliginiñ bastı keýipkerleriniñ biri Émmerïn Pankxerïst (Emmeline Pankhurst) boldı. Ol äýeldiñ dawıs berw quqığın alwğa arnalğan qozğalıstıñ, basqa sözben aýtqanda swfrajïzmniñ (ağıl. suffrage – «dawıs berw quqığı ) negizin qalawşılardıñ biri boldı. Émmerïnniñ bastı maqsattarınıñ biri Brïtanïya qoğamında damığan, äýelderge qarsı seksïzmdi joyu boldı. Söýtip, ol 1903 jılı äýelderdiñ älewmettik jäne sayasï quqığın qorğawğa arnalğan (Women’s Social and Political Union, WSPU) uýımın qaladı. Bes jıldıñ işinde uýım müşesiniñ sanı 5 mıñğa jetti. Alaýda bul uýımnıñ müşeleri qaýta-qaýta tutqınğa alınıp, keýbir müşeleri qamawğa berilgen soñ uýım müşeleriniñ köbisi ükimettiñ sondaý äreketterine qarsılıp bildirip, aştıq jarïyaladı. Aştıqtıñ nätïjesinde, aştıq qatıswşıları özderiniñ densawlığına zïyan keltirip, zañ şığarwşı jüýesin qaýırımsız körsetip, köpşiliktiñ nazarın femïnïzm ïdeyalarına awdara bildi.Osılaýşa, Anglïya parlamenti äýelderdiñ qoğamdağı jağdaýın jaqsartwğa arnalğan birneşe zañ qabıldadı, sonıñ işinde äýelderge dawıs berw quqığı berildi (1894).

Sol sekildi, AQŞ-ta 1869 jılı uqsas eki uýım paýda bolıp, 1890 jılı birigip, äýelderge dawıs berw maqsatımen Ulttıq Amerïka assocïacïyasın quradı. Osı assocïacïya müşeleriniñ belsendiligi arqasında Amerïka ştattarınıñ äýelderine dawıs berw quqığı berildi. 1920-jıldardıñ basında Vaşïngton qalasında Antï-flïrt attı klwb qızmet jasadı jäne osı klwbtıñ maqsatı äýelderdi erkekterdiñ jağımsız nïyetinen qorğaw boldı.

Reseýde «äýel mäselesiniñ» köterilwi Krım şaýqasınıñ jeñilw kezeñine jatqızadı. 1857 jılı N.Ï. Pïrogovanıñ «Ömir suraqtarı» attı maqalası şığıp, äýelderdi jañadan tärbïyelew mäselesi qarastırıladı. Sol maqaladan keýin biraz pikirtalastar paýda bolıp, resimdelgen äýel qozğalısı twındaýdı. Sol waqıtta D.Ï. Pïsarevtıñ äýgili sözderi şığadı: «Äýeldiñ eşqandaý künäsi joq». Pïsarev, äsirese, «erkektiñ äýeldi ezwin jäne jala jabwın» belgilep ketken. Pïsarevtiñ oýı boýınşa «erkek äýeldi ärdaýım kemitip, aqıl-oýı jetilmegen, adamgerşiligi joq jäne qılmıstı quştarlıqtarğa beýim dep qarastırğan» [8]. Alaýda Oktyabrʹ köterilisine deýin äýelderdiñ qoğamdağı jağdaýı özgere qoýğan joq. Reseýdegi äýelder qozğalısınıñ belsendi qaýratkerleriniñ biri Aleksandra Kalmakova bolğan.

Femïnïzmniñ «ekinşi tolqını»

Femïnïzmniñ «Ekinşi tolqını» 1960-jıldardıñ bası men 1980-jıldardıñ soñına deýin jalğastı. Femïnïzmniñ «ekinşi tolqını» qazir de jalğasın tawıp jatır dep esepteledi jäne onı keýde «üşinşi tolqın» dep ataýdı. Zerttewşi Éstella Frïdman birinşi jäne ekinşi «tolqındardı» salıstıra otırıp, birneşe qorıtındılar jasadı. Frïdmannıñ tujırımı boýınşa «birinşi tolqınnıñ» şoğırlawı äýelderdiñ dawıs berwi bolğan, al «ekinşi tolqınnıñ» şoğırlawı äýelderdiñ kemsitwşiligine qarsı bolğan [9]. Femïnïzmniñ belsendi äýelderiniñ biri, pwblïcïst Kérol Xanïştiñ «Jeke ömir - sayasat» (The Personal is Political) attı uranı «ekinşi tolqınmen» baýlanısatın boldı [10][11]. «Ekinşi tolqınnıñ» femïnïst äýelderi mädenï jäne sayasï teñsizdiktiñ türleri bir-birimen baýlanıstı ekenin jaqsı tüsingen. Söýtip, olar basqa äýelderdi jeke ömirleriniñ sayasattanıp ketkenin jäne ükimettiñ äýelderdiñ quqıqtarın qorğamaýtının uğınwğa şaqırdı.

AQŞ-tağı «Äýelderdiñ bosatılwı»

«Äýelderdiñ bosatılwı» (Women’s Liberation) uğımı Amerïka Quralma Ştattarında 1964 jıldan bastap qoldanılsa, 1966 jılı baspada paýda boldı. 1968 jıldan bastap uğım tikeleý äýelderdiñ qozğalısında qoldanıla bastadı [12].

«Äýelge tän qupïyalıq»

Bettï Frïdan öziniñ «Äýelge tän qupïyalıq» (The Feminine Mystique, 1963) attı kitabında äýeldiñ ömiriniñ mäni tek üý şarwaşılığı men bala tärbïyelewde dep qalıptasqan oýğa qarsı bolıp, sınğa uşıradı [13].

Frïdannıñ oýı boýınşa äýeldiñ qoğamdağı üý ïyesi jäne bala tärbïyeşisi röli «äýelge tän qupïyalıq» degen uğım arqılı tanılğan. Jalğan ğılımï teorïyalar, äýel jwrnaldarı jäne jarnama ïndwstrïyası «nağız äýelge» bilimniñ, mansaptıñ jäne sayasï quqıqtardıñ keregi joq ekenin üýretken. Bir sözben aýtqanda, türli aqparat quraldarı jäne qoğamda qalıptasqan pikirler arqılı äýelge kişkentaýınan bolaşaq küýewine jäne bala-şağasına qızmet etw ïdeyası siñip, femïnïzmniñ küresip kele jatqan täwelsizdik pen mümkinşilikterge qatıstı oýların joqqa şığaradı [14].

Femïnïzmniñ türleri

Negizinen, «femïnïzm» uğımı tek bir ğana ïdeologïyanı özimen birge alıp jürmeýdi. Femïnïzm qozğalısınıñ işinde köptegen ağımdar men toptar bar. Femïnïzmniñ solaý bölşektenwi türli tarïxï jağdaýlarğa, xalıqtardıñ erekşelikterine jäne tağı basqa türli faktorlarğa baýlanıstı. Femïnïzmniñ köp ağımdarı bir-birine uqsas jäne femïnïzmniñ erwşileri birneşe ağımdardıñ müşesi bola aladı.

Socïalïstik jäne marksïstik femïnïzm

Socïalïstik femïnïzm qanaw jäne eñbek jaýlı marksïstik ïdeyaların qoldaýtın, qanalğan äýelderdi biriktirdi. Socïalïstik femïnïzmniñ bastı mäselesi äýeldiñ jumıs ornı men üý turmısındağı teñsizdikpen baýlanıstı [15]. Socïalïstik femïnïzmniñ jaqtawşıları jezökşelikti, üýe şarwasımen aýnalıswdı jäne neke qurwdı aqsaqaldıq däwirde qalıptasqan äýeldi paýdalanw maqsatında qoldanatın täsil dep qarastırğan. Sonımen qatar, socïalïstik femïnïzmniñ jaqtawşıları tek erkektermen ğana şektelmeý, kapïtalïstik jüýeden qanalğan basqa da qawımdarmen birikkendi jön kördi [16].

Karl Marks jäne Frïdrïx Éngelʹs jumısşılar tabınıñ ezilwi joýılsa, sol kezde jınıstıq teñsizdik joýıladı dep oýlağan. Éngelʹs äýeldiñ erkekke bağınwı jeke müliktiñ jäne taptıq qoğamnıñ paýda bolwımen jäne otbasında eñbektiñ böliswimen baýlanıstırğan [17]. Marksïsterdiñ oýı boýınşa, äýelderdi qanaw eñbek böliswiniñ birjola joýılwınıñ arqasında ayaqtaladı.

Keýbir socïalïstik femïnïster jınıstıq qanawdı taptıñ qanawımen baýlanıstı ekenin añğırt dep qarastıradı, sol sebepten jaqtawşılardıñ ülken böligi jınıs pen tap uğımdarın bölwge tırıstı [18]. Alaýda AQŞ-tağı «Radïkal äýelder» (Radical women) jäne «Azat socïalïstik partïyası» (Freedom Socialist Party) attı socïalïstik femïnïstik uýımdardıñ jumıs istewi jäne Frïdrïx Éngelʹs pen Avgwst Babelʹdiñ marksïstik jumıstarı äýel qanawı men taptıq qısımnıñ baýlanısı bar bolğanına dälel boldı.

Radïkaldıq femïnïzm

Waqıt öte kele radïkaldıq femïnïzmniñ işinde türli ağımdar paýda boldı, sonıñ işinde mädenï femïnïzm, separattı (bölek) femïnïzm jäne antïpornografïyalıq femïnïzm. Mädenï femïnïzm degenimiz «äýel tabïğatına» nemese «äýeldik jaratılısqa» qatıstı jete bağalanbağan erekşelikterdi qundılıq qılıp, äýelderdiñ qoğamdağı ornın jeke qarastırw [19].

Keýbir radïkaldıq femïnïsterdiñ oýınşa, äýelderdi qanaw jäne olardıñ quqıqtarınıñ joqtığı kezinde qoğamda qalıptasqan erkek bïliginiñ qurılımına baýlanıstı jäne sol qurılımdı tolıq buzwdan basqa eşqandaý reforma jağdaýdı özgerte almaýdı [10]. Mérï Deýl erkektersiz ömirdiñ jaqsıraq boladı degen pikir bildirgen.

Separattıq (bölek) femïnïzm degenimiz özge jınıstıq qaram-qatınastardı qoldamaýtın radïkaldıq femïnïzmniñ bir türi. Bul femïnïzmniñ jaqtawşıları äýel men erkektiñ aýırmaşılığı öte ülken, sol sebepten, erkekterdiñ femïnïstik qozğalısqa üles qosa alatınına senbeýdi. Olar erkekterdiñ kesirinen femïnïzmdi patrïarxaldık jüýege burıp ketedi dep oýlaýdı [20]. Mérïlïn Fraý separattıq femïnïzmdi «erkekterden, erkekterdi qoldaýtın jäne erkekterdiñ müddelerin qoldaýtın mekemelerden, qarım-qatınastardan, rölder men äreketterden qorğaýtın jäne äýelder qoldaýtın erekşe bölim» dep sïpattağan [21].

Lïberaldı femïnïzm

Lïberaldı femïnïzm äýel men erkektiñ sayasï jäne zañdı türde teñdigin talap etedi. Bul femïnïzmniñ türi erekşe bolıp esepteledi, sebebi äýeldiñ erkekpen birdeý jağdaýda öziniñ teñ quqıqtarına jete alatınına senedi. Lïberaldı femïnïzm äýel men erkektiñ jeke qarım-qatınıstarın qarıstırıp, qoğamdağı özgeristerdi sol qarım-qatınastardan bastaladı dep senedi. Lïberaldı femïnïstterdiñ pikiri boýınşa, äýeldiñ barlığı erkekpen teñ bolwdı talap etwge qabileti bar [22].

Lïberaldı femïnïzmniñ tübi Ağartwşılıqtıq tujırımdamasınan alınğan aqıl men teñ mümkinşilik qağïdaların negizge alıp, qoğamnıñ jañadan qurwında jatadı. Sol qağïdalardı äýelder qawımına qoldanw - lïberaldı femïnïzmniñ negizi bolıp, Djon Styuart Mïlʹ, Élïzabet Kéýdï Sténton jäne tağı basqa teoretïktardıñ arqasıda XIX ğasırda damıdı. Sol sebepten, äýeldiñ jeke mülikke degen quqığı erkekterdiñ täweldeginen bosatatın eñ bastı quqıqtırınıñ biri bolıp eseptelip, qozğalıstıñ bastı kötergen mäselesi bolğan [23].

Bul femïnïzmniñ türi basqa ağımdarğa qarağanda äýeldiñ quqıqtarın qoğamnıñ qurılımın tolığımen özgertw arqılı talap etpeýdi. Lïberaldı femïnïstter üşin äýeldiñ abortqa degen quqığı, sekswaldı alımsaqtıq jaýlı suraqtarı, dawıs berw quqığı, bilim alw salasında teñ mümkinşilikteri, «birdeý jumısqa birdeý eñbekaqısı» («Equal pay for equal work» uranı), medïcïnalıq qızmetke qol jeterligi jäne äýelderdiñ turmıstıq jağdaýlarda zorlı-zombılıqtan azap şegwi mäseleleri mañızdı boldı [22].

«Qara» femïnïzm

«Qara» femïnïzm ağımı boýınşa, seksïzm, taptıñ qanawı, näsilşildik bäri baýlanıstı [24]. Eger femïnïzmniñ ağımdarı seksïzm men taptıñ qanawımen küresip, alaýda näsilşildikti elemeýtin bolsa, onda ol adamdar näsilge qatıstı kemsitwşilikke tap boladı degen pikir bolğan. «Kombï özeniniñ ujımı» (The Combahee River Collective) attı «qara» femïnïstik lesbïý uýımınıñ 1974 jılı şığarğan «qara» femïnïstterdiñ suranısında eger qara terili äýelderdiñ bosatılsa, ol bükil qanalğan qawımdardıñ bosatılwına alıp keledi dep aýtılğan [23].

Osı qozğalıstıñ işinde paýda bolğan teorïyalardıñ biri - Élïs Wokerdiñ vwmanïzmi. Negizinde, vwmanïzm femïnïstik qozğalısqa sın türde paýda boldı. Femïnïstik qozğalısta aq terili äýelderdiñ basımdı bolğanına jäne tap jäne näsil qanawına qarsı jürmeýdi degen künä qoýdı. Élïs Woker jäne onıñ seriktesteri qara äýelderdiñ, aq äýelderge qarağanda, qanawğa qattı jäne qarqındı türde dwşar bolatının eskere ötti [25].

«Äýelder, näsil jäne tap» (Women, Race, and Class) attı kitabınıñ avtorı, Andjela Dévïs, näsil, gender jäne taptıñ tikeleý baýlanası bar dep däleldegen alğaş femïnïstterdiñ biri.

Postotarlıq femïnïzm

Postotarlıq femïnïstterdiñ oýınşa, otarşıldıq sayasatınıñ nätïjesinde paýda bolğan näsildiñ, taptıñ jäne ulıstıñ qanawı postotarlıq qoğamdardağı äýelderge margïnaldıq äser alıp keldi. Olar genderdiñ qanawı patrïarxattıñ eñ bastı qozğawşı küşi degen pikirge şübä keltirdi. Postotarlıq femïnïzmniñ jaqtawşıları batıs qoğamınıñ äýelderin bilimdi, zamanğa saý jäne quqıqtarı mol, al batıstan tıs qoğamdardıñ äýelderin boýküýez jäne ünsiz qaza tapqandar dep swrettegenge qarsı bolğan [26].

Postotarlıq femïnïzmniñ paýda bolwı otarşılıq gender teorïyasımen baýlanıstı. İri memleketter otarşı memleketterine özderiniñ qağïdaların tañğan. Çïlla Balʹbektiñ sözderi boýınşa, qazirgi tañda postotarlıq femïnïzmniñ bastı maqsatı otarlawşı elderdiñ ülgisi boýınşa emes, postotarlıq qoğamdarğa tän täsilder arqılı gender qanawın joyu [27]. Postotarlıq femïnïzm batıs elderiniñ femïnïstik qozğalıstarğa kümänmen qaraýdı, äsirese, femïnïzmniñ radïkaldı jäne lïberaldı türlerine [28].

«Üşinşi älemniñ» femïnïzmi - üşinşi älemniñ elderinde damığan femïnïzmge baýlanıstı oýlar men pikirlerdiñ jïnağı [29]. «Üşinşi elderdiñ» belsendi femïnïstteri Çandra Talpad Moxantï (Chandra Talpade Mohanty) jäne Saroddjïnï Saxw (Sarojini Sahoo) batıs femïnïzmdi étnocentrïkalıq jäne «üşinşi elderdiñ» äýelderiniñ erekşelikterin eskermeýdi dep sınğa beredi. Çandra Talpad Moxantïdiñ sözderi boýınşa, «üşinşi elderdiñ» äýelderi batıs femïnïzmdi «näsilşildik, taptıq jäne gomofobïya» negizderinde quralğan [30].

Önerdegi femïnïzm

1970-ınşı jıldardan bastap, beýnelew önerinde gender mäselesi qarastırılıp, birneşe özgerister paýda boldı.

Nʹyu-Ýork. «Äýerderdiñ büligi»

Nʹyu-Ýork qalasındağı äýelder toptarı özderin belsendi körsetti. Nätïjesinde, öner jumısşılarınıñ odağı murajaý töreliginiñ aldına qoýğan bastıpqı «13 talaptan» basqa, swretşi äýelderge ğasırlar boýı körsetilgen ädiletsizdikti joyudı jäne äýelder men erketerge körmeler uýımdastırwğa, jaña jädigerlerdi ïyelenwge jäne iriktew komïtetterin qurawğa teñ mümkinşilikterdi berwdi usındı. Keýinnen «Swretşi äýelderdiñ büligi» (Women Artists in Revolution, qısqaşa WAR) attı äýelderdiñ arasınan jılda ötetin Wïtnï murajaýındağı körmelerde baýqalatın kemsitwşilikke qarsı «äseretkiş tobı» paýda boldı. Nätïjesinde, sol körmege qatısqısı kelgen swretşi äýelderdiñ paýızı 5ten 70 paýızğa deýin köterildi.

Osındaý äýel şığarmaşılığına baýlanıstı pikirtalastıñ işinde birneşe negizgi oýlar paýda boldı. Sol oýlardı Lïnda Noxlïn öziniñ 1971 jılı «Art nʹyuzde» jäne «Qazirgi zamannıñ 25 swretşi äýelderi» katalogında şıqqan «Nege äýgili swretşi äýelder joq?» attı éssesinde naqtı jetkize alğan. Noxlïnniñ pikiri boýınşa, äýelderdiñ qatarınan Mïkelandjelo sekildi swretşilerdiñ şıqpawı qoğamdağı ïnstïtwt jüýelerimen, äsirese, bilim berw jüýesimen baýlanıstı.

Lenda Benglïs swretşisi 1974 jılı narazılıq körsetip, erkekter qawımına qarsı şıqtı. Ol erkektiñ közqarasın külkige aýnaldırıp, boý tüzep, birneşe ret swretke tüsti. Eñ soñğı swretinde qolına faloïmïtatordı alıp, jalañaş tüsti.

Batıs qoğamına äseri

Femïnïstik qozğalıstıñ nätïjesinde batıs qoğamında köptegen özgerister paýda boldı. Sonın işinde, äýelderge dawıs berw quqığı, ajırasw suranısın jasaw quqığı, jeke mülik quqığı, äýelderdiñ öz denesine ïye bolw jäne öz erkimen qalağan medïcïnalıq aralaswdı, sonıñ işinde abort jäne bala kötertpeýtin därilerdi qoldanw quqığı berildi [31].

Azamattıq quqıqtar

1960-jıldardan bastap äýelderdiñ bosatw qozğalısınıñ bastı nazarı äýelderge erkektermen birdeý jalaqı alw quqığına jäne otbası qurw erkindigine awıstı. Sol äreketterdiñ bäri birneşe nätïjeler berdi [32].

Qoğammen birlesw

Qazirgi tañda äýelderge dawıs berw quqığın, jeke mülik quqığın jäne jubın öz betinşe tañdaw quqığın berw sekildi femïnïzmniñ ïdeyaları batıs qoğamında eşkimdi tañ qaldırmaý, oñaýlıqpen qabıldanadı. Alaýda jüz jıl burın bul ïdeyalardı köpşiliktiñ sana-sezimine jetwi qïınğa soqqan. Sol üşin qazirgi tañda femïnïstik közqarastar sayasï oýdıñ birtutas böligi bolıp qarastırıladı.

Tilge äseri

Batıs elderiniñ tilinde (äsirese, ağılşın tilinde) femïnïstter genderlik neýtraldı tildi (ağıl. gender-neutral language) qoldanwdı jaqtaýdı. Mısalı, Ms. degen sözdi tek turmısqa şıqqan äýelderge qoldanwmen şektelmeý, bütkil äýelderge qoldanwdı usınğan. Onıñ üstine, femïnïstterdiñ usınwı boýınşa eger söz bir uğımnıñ, zattıñ nemese qubılıstıñ mağınasın bildirse, alaýda tek erkekterge baýlanıstı dep tilde qoldanılsa, onda ol sözderdi ortaq, eki jınısqa birdeý qoldanılatın sözdermen awıstırw qajet. Mısalı, «küýewge şığw» degen uğımnıñ ornına «zaýıptılıq» degen sözdi qoldanğandı jön dep qarastırğan.

Ağılşın tilinde keýbir sözder tek erkekke qatısı bar sekildi körinedi. Mısalı, humanity jäne mankind degen sözder adamzat degen uğımdı bildirse, alaýda, ekinşi sözdiñ tübiri «man» tikeleý awdarğanda «erkek» degendi bildiredi. Sol üşin humanity degen söziniñ qoldanılwı durıs dep esepteledi, sebebi ol eki jınısqa da ortaq (neýtraldı).

Tildegi seksïzmdi joyu üşin osındaý jäne tağı basqa özgeristerdi til qoldanwına engizw qajet, sebebi femïnïsterdiñ oýı boýınşa adamnıñ ömirdi añğarwı jäne öz ornın ömirde tüsinwi tildi qoldawı arqılı keledi.

Önegeli bilimge äseri

Femïnïzmniñ qarsılastarınıñ oýı boýınşa, äýelder qozğalısınıñ «sırtqı küşterdi» bağınw maqsatı adamgerşilik pen ösïyetti damıtatın «işki küşterge» qarsı keledi. Sebebi, kezinde ösïyet pen tärbïyege äýel qawımı jawaptı dep eseptegen, al äýeldiñ qoğamdağı özgergen röli sondaý qundılıqtardı damıtw jolında kedergi boladı dep qarağan. Al femïnïstterdiñ oýınşa, tärbïye men bilim berw salası tek äýeldiñ jawapkerşiligi bolw mindetti emes.

Özgejınıstıq quştarlıq qarım-qatınastarğa äseri

Negizinde, femïnïstik qozğalıs tek batıstağı emes, basqa da femïnïzm damığan elderdegi özgejınıstıq quştarlıq qarım-qatınastarğa äserin tïgizdi. Köbinese, femïnïzmniñ äseri jaqsı özgerister alıp keldi, alaýda jaman jaqtarın da jasırmawğa tïispiz. Äýel men erkektiñ qarım-qatınasında birtalaý özgerister engizilgen soñ erkekter de, äýelder de jaña jağdaýlarğa beýimdelwge twra keldi. Bul äýelderdi de, erkekterdi de abırjıtıp jiberdi, sebebi ğasırlar boýı qalıptasqan közqarastı özgertip, dästürli emes jağdaýlarğa üýrenw oñaýğa soqpadı.

Äýelder endi öz erkimen aldına aşılğan mümkindikterdi qoldana aladı, degenmen keýbir äýelder jumıs pen üýdiñ arasında teñgerim jasaýmın dep, «alıp äýel» rölinen qısım ala bastadı. Söýtip, jañadan qurılğan qoğamnıñ işinde jaqsı ana bolw äýelge qïınğa tüse bastadı. Sonı körgen erkekter, bala bağw jäne tärbïyelew jawapkerşiligin tek äýelderdiñ moýnına ğana aspaý, özderi sol üderiske qatısa bastadı. Erkekter özderiniñ jawapkerşiligin moýındaý bastadı.

Femïnïzmniñ «ekinşi tolqınınan» bastap, sekswaldı tälim men ösïyetke baýlanıstı özgerister paýda boldı. Äýelder özderin josparlamağan jüktilikten saqtanwğa mümkinşilikterdi qoldanıp, öz-özderin sekswaldı qarım-qatınastarda senimdi ustaý bastadı. Oğan qosa, qoğamnıñ äýel jeñsiktigine oýı özgerdi.

Bul jetistikterdiñ bolwına qaramastan, femïnïstterdiñ oýınşa, sekswaldı köterilis erkekterge ğana qolaýlı boldı. «Zaýıptılıqtıñ bastı mindeti äýelderdi qısımda ustaw ma joq pa?» degen taqırıp ali özekti bolıp keledi. Zaýıptılıqtı äýelderdiñ qısımı dep oýlaýtın adamdar, «qonaq nekesi» degen qarım-qatınastı tañdaýdı, yağnï, bul qarım-qatınastardıñ bastı aýırmaşılığı erkek pen äýel bir-birine degen mindetterden bosatıladı.

Dinge äseri

Femïnïzmniñ äseri dinniñ biraz jaqtarına tïdi. Protestant xrestïandığınıñ lïberaldı ağımdarında äýelderdiñ din basıları bolwğa quqığı paýda boladı. Xrestïandıq reformïzm arqılı äýelder birte-birte erkektermen teñ bolıp, basqa joğarı dinï qızmetterge jolı aşılıp, endi keýbir nanımdardı jañadan, basqa jaqtan, qarastırwğa mümkinşilikter paýda boldı.

Alaýda bul tek protestant xrestïandığında ğana baýqaldı. Ïslam, katolïcïzm jäne pravoslavïyada bul damw bağıt damımadı. Äsirese, ïslam dininde, äýelderdiñ qandaý bolsın din basılardıñ ökili bolwğa tıýım salınsa, äýtkenmen ïslam işindegi lïberaldı qozğalıstar femïnïstik özgerister jasawğa biraz talpınıs jasap jatır.

Silteme: 1- ↑ Tolkovanïye termïna femïnïzm 2- ↑ Kenneth E. Maxwell. A Sexual Odyssey: From Forbidden Fruit to Cybersex. — New York: Plenum Press, 1996. — ISBN 030645405X.«[…] they would like the elimination of men» 3- ↑ Maskwlïnïzm ï femïnïzm kak raznovïdnostï gendernogo ékstremïzma 4- ↑ Gayle Graham Yates. What Women Want: The Ideas of the Movement. — Cambridge: Harvard University Press, 1975. — ISBN 9780674950795. «[…] man is anachronism and destroy him before he destroys the rest of humankinds (women). […] Otherwise, like the dinosaur, man is no longer suited to or needed in the balance of nature» 5- ↑ Krolokke, Charlotte; Anne Scott Sorensen. Gender Communication Theories and Analyses: From Silence to Performance. — Sage Publications, 2005. — Gl. 1. Three Waves of Feminism: From Suffragettes to Grrls. — ISBN 0-7619-2918-5 6- ↑ Femïnïzm v obşçestvennoý mıslï ï lïteratwre. — M.: «Grïfon», 2006. — S. 76 7- ↑ Psïxologïçeskoye zdorovʹye jenşçïn, realïzwyuşçïx rentno-promïskwïtetnoye povedenïye Psïxologïçeskaya pomoşçʹ. Sïstemnıe rasstanovkï. 8- ↑ Freedman, Estelle B. No Turning Back: The History of Feminism and the Future of Women. — Ballantine Books, 2003. — S. 464. —ISBN 0-345-45053-1 9- ↑ Pereýtï k:1 2 Echols, Alice. Daring to be bad: radical feminism in America, 1967—1975. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1989. — S. 416. — ISBN 0-8166-1787-2 10- ↑ K. Xanïş. Lïçnoye — éto polïtïçeskoye (1969) (rws.) 11- ↑ Hinckle, Warren; Marianne Hinckle. «Women Powe». — Ramparts, No. 8, fevralʹ 1968 12- ↑ Fox, Margalit. «Betty Friedan, Who Ignited Cause in 'Feminine Mystique', Dies at 85'». — Jwrnal «The New York Times», 5 aqpan 2006 13- ↑ Frïdan B. Zagadka jenstvennostï. — M., 1994. — Ss. 44—50 14- ↑ F. Vïldïng (Faith Wilding). Çwdovïşçnaya semeýnaya jïznʹ (2007) (ağılş.) 16- ↑ B. Érenraýx. Çto takoye socïalïstïçeskïý femïnïzm? (WIN Magazine, 1976) (ağılş.) 17- ↑ F. Éngelʹs. Proïsxojdenïye semʹï, çastnoý sobstvennostï ï goswdarstva. — Glava 9. Varvarstvo ï cïvïlïzacïya. — V knïge: K. Marks ï F. Éngelʹs. Ïzbrannıe proïzvedenïya. T. 3. — M.:Gospolïtïzdat, 1981. — S. 354.

18- ↑ Lynne Segal, Michele Barrett, Beatrix Campbell, Anne Phillips, Angela Weir, Elizabeth Wilson. «Feminism and Class Politics: A Round-Table Discussion». — «Feminist Review», No. 23 «Socialist-Feminism: Out of the Blue», leto 1986. 19- ↑ Alcoff, Linda. «Cultural Feminism Versus Post-Structuralism: the Identity Crisis in Feminist Theory». — Signs, vıp. 13, No. 3, vesna 1988. 20- ↑ Hoagland, Sarah. Lesbian Ethics. — Venice, CA: LE publications, 1997. 21- ↑ Frye, Marilyn. «Some Reflections on Separatism and Power». — V knïge: Meyers, Diana T. Feminist social thought: a reader. — New York: Routledge, 1997. — ISBN 0-415-91537-6. 22- ↑ hooks, bell. «Feminist Theory: From Margin to Center». — Cambridge, MA: South End Press, 1984 23- ↑ V. Braýson. Polïtïçeskaya teorïya femïnïzma. Vvedenïye. — M.: «Ïdeya-Press», 2001. — Glava 2. Lïberalïzm: vedwşçeye femïnïstskoye napravlenïye XIX veka, ss. 42—73. 24. ↑ P. Xïll Kollïns. Zaşçïşçaya «çyornwyu» femïnïstskwyu mıslʹ (ağılş.) 25. ↑ Walker, Alice. In search of our mothers' gardens: womanist prose. — San Diego: Harcourt Brace Jovanovich, 1983. — S. 397. —ISBN 0-15-144525-7. 26. ↑ Mills, S. «Postcolonial Feminist Theory». — V knïge: Jackson, Stevi; Jones, Jackie. Contemporary feminist theories. — Edinburgh: Edinburgh University Press, 1998. — ISBN 0-7486-0689-0. 27. ↑ Bulbeck, Chilla. Re-orienting western feminisms: women’s diversity in a postcolonial world. — Cambridge Cambridgeshire: Cambridge University Press, 1998. — S. 282. — ISBN 0-521-58975-4. 28. ↑ Greenwald, Andy. Postcolonial Feminism in Anthills of the Savannah (2002) 29. ↑ Narayan, Uma. Dislocating cultures: identities, traditions, and Third-World feminism. — New York: Routledge, 1997. — ISBN 0-415-91418-3. 30. ↑ Mohanty, Chandra Talpade. Introduction. — V knïge: Mohanty, Chandra Talpade; Russo, Ann; Torres, Lourdes. Third World women and the politics of feminism. — Bloomington: Indiana University Press, 1991. — S. 49. — ISBN 0-253-20632-4. 31. ↑ Butler, Judith. Feminism in Any Other Name. — Differences, vıp. 6, No. 2-3, mart 1992. 32. ↑ Jo Freeman. From Suffrage to Women’s Liberation: Feminism in Twentieth Century America — V knïge: Women: A Feminist Perspective. — Mountain View, Calif: Mayfield, 5th edition, 1995. — Ss. 509—528.