Xaker
"Xaker" (ağılş. hack degen sözinen) dep, älemdegi eñ iri äri kürdeli sanalatın kompʹyuterlik jelilerge kirwge qol jetkizgen, öziniñ élektrondıq saladağı bilimin jaña ïdeyalar engizw arqılı däleldeýtin jäne de texnologïyanıñ damw mädenïyetin egjeý-tegjeýli biletin adamdı aýtadı. Alaýda köpşilik üşin qandaý da bir élektrondıq jüýege zañsız şabwıl jasağan adam bizdiñ qoğamda «xaker» degen atqa ïye bolğan.
Qazaqstan qoğamı kez-kelgen şeteldik xakerlermen bäsekelese alatın kompʹyuterlik «buzaqılarımen» erekşelenip, olardıñ alpawıt elder üşin de ülken qawip töndirwge qawqarı jetedi dese boladı. Qazaqstandıq quqıq qorğawşılar men qarjı salasındağılar «baýlanıstıñ élektrondıq jüýesi xakerler üşin aqşa tabwdıñ taptırmas quralı bola alatındığın» moýındap otır. Sondıqtan da UQK memlekettik organdardıñ aqparattıq arnalarına zañsız enetinderge qarsı tosqawıl qoyudı bastı mindetteriniñ biri sanaýdı. Qazirgi kezde atalğan komïtette kompʹyuterlik texnologïya salasındağı qılmısqa qarsı küres bölimi jumıs isteýdi. UQK-niñ zañdıq bazasına osındaý qılmıstarğa qatıstı isterdi qaraýtın arnaýı bap ta engizilgen. Xakerlerdiñ negizinen bank jüýesine «silekeýleri şubıratını» aýtpasa da tüsinikti. Alaýda bank salası oljasın oñaý bölissin be, qarajatın öz «xakerlerimen» küzetwde. Bank ondaý qızmetkerlerine joğarı jalaqı tölep, asa qurmetpen qaraýdı. Basqa da iri kompanïyalar qupïyalarınıñ qawipsizdigi üşin «xaker» ustaýtı. «Öz xakerimiz» dep aýtqandarı bolmasa, mundaý qızmetkerlerdiñ resmï atawı – qawipsizdik qızmeti. Olardıñ mindetine özi jumıs isteýtin nısannıñ barlıq texnologïyalıq procesterin baqılap otırw jatadı. Atalğan qawipsizdik qızmetiniñ «altınnan da ardaqtı» mamandarı eşkimge zïyanın tïgizbese de qızıq üşin özgeniñ «awlasına» kirip, onda ne bolıp jatqanınan xabardar bolıp otıradı-mıs. Quqıq qorğawşılardıñ aýtwınşa, qazirgi kezde xakerler tarapınan bolıp jatqan qılmıstar waqıt ozğan saýın arta tüswde. Munı täwelsiz sarapşılar eldegi kompʹyuterlendirw jağdaýınıñ tez qarqın alwımen baýlanıstıradı.
Qazaq xakerleri[öñdew]
Qazaqstanda twıp-ösken nağız «xaker» Saşa Manʹyaktı alaýıq. Bul onıñ laqap atı. Elden osıdan 7 jıl burın ketken onıñ esimi älemge äýgili desedi. Jurttıñ aýtwına qarağanda, qazir ol Kanadada turadı. Öziniñ süýikti «käsibin» toqtatıp, bir fïrmada el qatarlı jumıs isteýtin körinedi. Kezinde «Kazkommercsekʹyurïtïz» fïrmasında jumıs istegen Oleg Zezevtiñ äreketi törtkül dünïye jurtşılığınıñ nazarın özine awdartqan bolatın. Kez kelgen kompʹyuterlik jüýege enwdi şeber meñgergen ol, anaw-mınaw emes, amerïkandıq mïllïarder (keýin Nʹyu-Ýork qalasınıñ äkimi bolıp saýlanadı) M.Blwmbergke «qupïya aqparat satam» dep, odan 200 mıñ dollar talap etken. Nätïjesinde aqşağa malınam dep türmeden biraq şıqtı. Aqtaw qalasınıñ turğını kömegimen tağı bir qılmıstıñ aldı alınadı. Dälirek aýtsaq, kïberqaraqşı kompʹyuterlik jelige şabwıl jasaw arqılı qundı bağdarlamanı satpaq bolğan jerinde qolğa tüsken. Oğan sondaý-aq, özgeniñ aqparattar bazasına zañsız engendigi twralı aýıp tağılğan. Osı oqïğadan keýin Mañğıstaw oblıstıq işki ister basqarması janınan «K» bölimi qurılğan-dı. Osı taqılettes oqïğa Qostanaý oblısında da boldı. Qostanaýlıq xaker jürek jutqan ba, kedenşilerdiñ kompʹyuterleriniñ jelisine jasırın kirip otırğan. Keýin anıqtalğanı – qılmısker şabwılğa tek tüngi waqıtta şıqqan. Al ol kezde keden qızmetkerleri esikterin mörmen bekitip ketedi eken. Sonımen qostanaýlıq xaker ne istedi deýsiz ğoý? Ïnternetti qajetinşe paýdalanğan ol özgeniñ esebi arqılı älemdik élektrondıq jelimen baýlanısqa şığwdıñ tañğalarlıq joldarın oýlap tabadı. Tergew isi barısında Kojemyaktıñ ïnternetpen jumıs istegen waqıtı 450 sağatqa jetkendigi anıqtaladı. Söýtip, ükimetke 63 mıñ teñge şığın keltirgen. Al jwırda orın alğan élektrondıq jeli arqılı Qazaqstandağı belgili bir kompanïyanıñ qorjınınan qomaqtı qarjı jımqırılwğa qatıstı oqïğa quzırlı salanıñ mindetterin eseleý tüswge ıqpal etedi. Derekterge jüginsek, bügingi künge deýin kompʹyuterlik jelini zañsız paýdalanwdıñ 15-ke jwıq oqïğası tirkelgen. Bul resmï mälimet. Al jalpı jılına 500-ge jwıq oqïğa orın alatın körinedi. Alaýda köpşilik qurılımdar bul jaýında jarïyalağısı kelmeýdi. Olar munımen bedeline nuqsan keltirip, xalıq senimine selkew tüsirip alamız dep üreýlense kerek. Sondıqtan da «Bas jarılsa, börik işinde, qol sınsa, jeñ işinde» degennen aspaýdı. Bul mäsele birneşe eldiñ bilekti küş qurılımdarınıñ birigwine negiz bolıp otır. Osıdan birer jıl burın TMD elderiniñ quqıq qorğaw organdarı bas qosıp, xakerlerden qorğanw şaraların zañdastırdı. Negizi bul qazaqstandıq mamandardıñ usınısı bolğan eken. Xalıqaralıq deñgeýde ötkizilgen bul konferencïyada biraz mäsele talqılanğan bolatın. Sonıñ negizgisi – konferencïyağa qatıswşı elderdiñ zañdarın qaýta qarap, tïimdiligin arttırw edi. Bılaýşa aýtqanda, kompʹyuterlik jüýe baýlanısı atalğan elder arasında äldeqaşan ornağan. Demek, zañ talaptarı da birdeý bolwı tïis. Osını kün tärtibiniñ birinşi kezegine qoýğan konferencïyağa qatıswşılar bir mämilege keldi.
Qızıqtı mälimetter[öñdew]
Kompʹyutermen balalar da «oýnaý» bastaptı. Dälirek aýtsaq, ol kompʹyuter arqılı «qalada jarılğış zat ornatılğan» dep jalğan aqparat taratqan. Oýnaýmın dep ot basqan balanıñ kim ekendigi der kezinde anıqtalıp, onıñ «aýıbın» äke-şeşesi aýıppul tölep ötedi. Al germanïyalıq provaýderdiñ kömegimen balalar pornografïyasın taratqan eki adamdı anıqtaý almaptı. Jaza mäselesine kelsek, köpşilik elderdegideý bizde de «ükimettik qupïyanı saqtawşı organdardıñ élektrondıq jüýesine zañsız engen adamdar qatañ jazalanadı» dep xabarlağan bolatın UQK baspasöz qızmetkerleri. Al körşi Reseýdegi jağdaýdı söz etsek, xakerler olar üşin ülken problemanıñ birine aýnalıp otır. Ol elde söz bolıp otırğandaý qılmısqa qarsı küresti «R» jäne «K» basqarmaları jürgizedi. Atalğan basqarmalar 1999 jılı qurılğan-dı. Reseýlik xakerler köbine-köp kompʹyuter jelisi kömegimen qaltalı bïznesmenderdiñ jeke ömirine qol suğw arqılı bar qupïyaların qarw etip, bopsalaýdı. Däl qazirgi kezde osındaý qılmıskerlermen küreske aýrıqşa küş jumsalwda. Ïä, burındarı kompʹyuterdi tek usaq-tüýek alayaqtıq jasap, boqtıq sözder taratıp, ermek üşin paýdalansa, qazir onımen qomaqtı qarjı tawıp tipti lañkestik äreketterge jol beretin bolıptı. Memlekettik qupïya saqtalğan saýttarğa şabwıl jasap, sayasï qoqan-loqqı jasaýtındar da boý körsete bastadı. Jwırda xakerler tobı brïtanïyalıq äskerï serikti däl osı élektrondıq şabwıl arqılı kepildikke alğan bolatın. Aýta berse, memlekettik mañızı bar qurılımdardı, yağnï qarjı nemese transport sïyaqtı ïnfroqurılımdardı kompʹyuterdiñ kömegimen kepilge alıp, qoğamğa ülken qawip töndiretin xaker-terrorşılar älemde köp sanaladı.
