Өңдеп жатырсыз: Швейцария

{{Мемлекет
 |Қазақша атауы        = Швейцария Конфедерациясы
 |Шынайы атауы   = <font size=-1>{{lang-de|Schweizerische Eidgenossenschaft}}<br />{{lang-fr|Confédération suisse}}<br />{{lang-it|Confederazione Svizzera}}<br />{{lang-rm|Confederaziun svizra}}</font>
 |Атау септігі       = Швейцария
 |Елтаңба                    = Coat of Arms of Switzerland (Pantone).svg
 |Байрақ                    =Flag of Switzerland (Pantone).svg
 |Ұраны                   = «Unus pro omnibus omnes pro uno» [[Латын тілі|лат.]] «Біреуі барлығы үшін, барлығы біреуі үшін»
 |Әнұранның аты          = Швейцарлық псалом
 |Аудио                   =Swiss Psalm.ogg
 |Картада                = LocationSwitzerland.png
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =56 |lat_sec = 0
  |lon_dir =E |lon_deg =8 |lon_min =20 |lon_sec =0 
  |region                 = CH
  |CoordScale             =1000000
 |Тілдері             = [[неміс тілі]]<br />[[француз тілі]]<br />[[италиян тілі]]<br />[[Романш тілі|романш тілі(швейцарлық ретороман тілі)]]<br />
 |Мемлекеттік діні = 
 |Үкімет түрі         =[[Федерация|Федеративттік]] [[Парламенттік республика]]сы
 |Құрылды       =
 |Тәуелсіздік күні      = [[1 тамыз]] [[1291 жыл]] жарияланған<br /> [[24 қазан]] [[1648 жыл]] мойындалған<br />[[1848 жыл]]ы федерация, Конференция ([[БҰҰ]]-на кіргеннен кейін)  
 |Тәуелсіздігін алды        = 
 |Астанасы                 = жоқ ''([[де-юре]])'' [[Берн]] ''([[де-факто]])''
 |Форма правления = [[федеративное государство|федеративная]] [[парламентская республика (директория)]]<ref name='swissconfed.'>[http://www.swissinfo.ch/rus/politics/швейцария---европа_-конфедерация---это-особый-случай-в-позитивном-смысле-/36801004 «Конфедерация — это особый случай в позитивном смысле» - SWI swissinfo.ch<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=20|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref>
 |Ірі қалалары       = [[Цюрих]], [[Женева]], [[Базель]], [[Берн]], [[Лозанна]]
<!-- |Ірі қаласы             = -->
 |Басшы қызметі =[[Швейцарияның федерация кеңесі|Федерация кеңесі]]<br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br />[[Швейцарияның Федералды Канцлері|Федералды Канцлері]]
 |Басшылары           =([[Президент]]і)<br />[[Ули Маурер]]<br />([[Вице-президент]]і)<br />[[Симонетта Соммаруга]]<br />[[Ален Берсе]]<br />[[Ги Пармелен]]<br />[[Иньяцио Кассис]]<br />[[Виола Амерд]]<br />[[Карин Келлер-Зуттер]]<br />[[Вальтер Турнхерр]]
 |Жер аумағы              =41,284
 |Жер аумағы бойынша орны     = 133-ші
 |Судың үлесі            = 4,2
 |Этнохороним             = Швейцариялықтар
  |Жұрты              ={{өсім}} 8.560.988<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2017|author=Census.gov|date=2017|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GUHbJYCI?url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|archivedate=2013-05-09}}</ref>
  |Халық саны бойынша орны     = 95-ші
  |Сарап жылы             = 2017
  |Санақ бойынша халық саны  = 
  |Санақ жылы           =2016
  |Халық тығыздығы    = 207
  |Тығыздық бойынша орны     = 
 |ЖІӨ (АҚТ)               = 400 млрд. 
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы   = 2009 <!-- cia.gov -->
 |ЖІӨ (АҚТ) орны      = 23-ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 60 мың. аса
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 
 |ЖІӨ (номинал)             = 
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 
 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны    = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 
 |АДИ                    = {{өзгеріссіз}} 0,903
 |АДИ жылдық есебі       = 2011
 |АДИ бойынша орны           = 11-ші
 |АДИ деңгейі            = <span style="color:#090;">өте жоғары</span>
 |Әуе компаниясы            = 
 |Валютасы                  = [[Швейцария франкі]]
 |Интернет үйшігі            = [[.ch]]
<!-- |Интернет үйшіктері = --> 
 |ISO                     = 
 |Телефон коды          = 41
 |Уақыт белдеуі            = +1
<!-- |Уақыт белдеулері = -->
 |Түсініктемелер              = 
<!-- |Тусыз және елтаңбасыз=* -->
<!-- |Әнұрансыз=* -->
}}
'''Швейцария''' ({{lang-de| ''die'' Schweiz}}, {{lang-fr|Suisse}}, {{lang-it|Svizzera}}, {{lang-rm|Svizra}}), ресми атауы — '''Швейцария Конфедерациясы'''  ({{lang-de|Schweizerische Eidgenossenschaft}}, {{lang-fr|Confédération suisse}}, {{lang-it|Confederazione Svizzera}}, {{lang-rm|Confederaziun svizra}}) — Орталық Еуропадағы мемлекет. Солтүстігінде [[Германия]]мен, батысында [[Франция]]мен, оңтүстігінде [[Италия]]мен, шығысында [[Аустрия]] және [[Лихтенштейн]]мен шектеседі.

Халқы 8.560.988 млн. (2017), оның 65,6%-ы — неміс тілді швейцарлар, 22,8%-ы — француз тілді швейцарлар, 8,4%-ы —италиян тілді швейцарлар, 0,6%-ы — [[реторомандықтар]] <ref name="Rätoromanisch">[http://www.admin.ch/ch/d/sr/101/a70.html Schweizer Bundesverfassung SR 101 Art. 70 Abs. 1] – Rätoromanisch besitzt (seit 1938) mit den anderen Amtssprachen des Bundes den Status einer ''Landessprache'' gemäss [http://www.admin.ch/ch/d/sr/101/a4.html Art. 4 BV]</ref>. Дінге сенушілердің 50%-ы [[католицизм|католиктер]], 48%-ы протестанттар.

Астанасы — [[Берн]] қаласы. Негізгі қалалары: [[Цюрих]], [[Женева]], [[Лозанна]], [[Санкт-Галлен]], [[Базель]].

Швецария — федеративтік парламенттік республика. 
Мемлекет басшысы — [[Президент]], жоғарғы заң шығарушы органы — екі палаталы Федералдық жиналыс (Ұлттық кеңес пен кантондар кеңесі).
Мемлекеттік тілі — [[неміс тілі|неміс]], [[француз тілі|француз]], [[италиян тілі|италиян]] тілдері.
Ұлттық мейрамы — Конфедерацияның негізі қаланған күн, 1 тамыз ([[1291]]).

Швейцария — [[ЕҚЫҰ|Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық ұйымның]], [[Еуропалық кеңес]]тің ([[1963]]), 2004 жылы [[Шенген келісімі]]нің мүшесі.
Ақша бірлігі — [[швейцария франкі]].

== Табиғаты ==
{{main|Швейцарияның табиғаты}}

''Швейцария'' — таулы ел, көпшілік бөлігі [[Альпі]] таулары аумағында орналасқан (ел аум-ның 60%-ын құрайды). Оңтүстігінде [[Пеннин Альпісі]], [[Лепонтин]], [[Ретийя Альпісі]] мен [[Бернин массиві]] орналасқан. Бұл таулар бір-бірінен жоғарғы Рона мен алдыңғы Рейннің терең көлденең [[аңғар]]лары арқылы бөлінген. Негізінен кристалдық жыныстардан қалыптасқан биік, тегіс емес, қармен жабылған таулар терең [[шатқал]]дармен бөлшектенген.

Таулардың басында көптеген фирндік алаңдар мен [[мұздық]]тар бар (ел аум-ның 10%-ы). Негізгі [[асу]]лары ([[Үлкен Сен-Бернар]], [[Симплон]], [[Сен-Готард]], [[Бернина]]) 2000 м-ден биік орналасқан. Солтүстік пен солтүстік-батысқа қарай [[Альпі]] аласара түсіп, мұздықтар сирей бастайды. [[Альпі]]ден солтүстік-батысқа қарай ел аум-ның 1/3-іне жуығын алып жатқан Швейцария қыраты орналасқан. Ол 1000 — 1200 м-ден 400 м-ге дейін аласарады ([[Рейн]] мен [[Ааре]] өзендерінің аңғарлары). Мұнда ел халқының басым бөлігі шоғырланған, ірі қалалар мен өнеркәсіп орталықтары орналасқан. Сондай-ақ мұнда ең құнарлы а. ш. жерлер мен жайылымдар бар. Елдің солт.-батысында қатпарлы Юра таулары (Швейцария шегіндегі ең биік жері — [[Мон-Тендр]] тауы — 1679 м) жатыр.

Швейцарияның жануарлар дүниесі адамның шаруашылық қызметінің ықпалын күшті сезініп отыр. Қар [[құры]] мен [[ақ қоян]]дар кең тарағанымен, таулардың жоғ. бөлігіне тән [[елік]], [[бұғы]]лар мен альпі [[суырлар]]ы сирек кездеседі. Жабайы жануарлар дүниесін қорғау жөнінде көп жұмыстар атқарылуда. [[Австрия]]мен шекарада орналасқан Швейцария Ұлттық саябағын еліктер мен бұғылар, [[тауешкі]] мен [[түлкі]] мекендейді, сондай-ақ ақ құр мен жыртқыш құстардың бірнеше түрі кездеседі.

Швейцария - теңiзге шығусыз ел, аумағы үш табиғи аймаққа жiктеледі:

* Солтүстігіндегі [[Юра (таулар)|Юра]] таулары,
* Отралығындағы [[Швейцария үстірті]],
* Оңтүстігінде Швейцарияның 61% жерін алатын [[Альпі]] таулары.

Солтүстiк шекарасы Швейцария Альпiлерiнiң ортасынан басталып Боден көлi мен Рейн бойымен   орталығында бастайтын және шығыс шекарасының бөлiгiн құрастырған Рейн бойынша жартылай өтедi. Батыс шекарасы Юра таулары арқылы өтедi, оңтүстiк - Италиялық Альпiлер және Женевалық көлі бойымен.

Үстірт ойпатта жатыр, бiрақ оның көп жағы теңiз деңгейiнен 500 метр жағарыда орналасқан. Орманды жоталардан (1600 м дейін) тұратын жаңа қатпарлы Юра таулары Франция мен Германия аумағына дейін созылған. Швейцарияның ең биік нүктесі [[Пеннин Альпісі]]нде орналасқан — [[Дюфур шыңы]]  (4634 м), ең аласа нүктесі — Лаго-Маджоре өзені — 193 м.

Швейцарияда Еуропаның тұщы судың 6% орналасқан. Ең ірі өзеңдері - [[Рона (өзен)|Рона]], [[Рейн]], [[Лиммат]], [[Аaре]].

Швейцарияның ең ірі он көлі:

* [[Женева көлі]] (582,4 км²)
* [[Боден көлі]] (539 км²)
* [[Нёвшатель көлі]] (217,9 км²)
* [[Лаго-Маджоре]] (212,3 км²)
* [[Фирвальдштет көлі]] (113,8 км²)
* [[Цюрих көлі]] (88,4 км²)
* [[Лугано (көл)|Лугано]] (48,8 км²)
* [[Тун (көл)|Тун]] (48,4 км²)
* [[Бильск көлі]] (40 км²)
* [[Цугск көлі]] (38 км²)

== Әкімшілік бөлінуі ==
{{Main|Швейцарияның әкімшілік бөлінуі}}

{{Switzerland Cantons Labelled Map|float=right}}
[[Сурет:Schweiz graubuenden sent.jpg|thumb|225px|right|[[Граубюнден]] шығыс кантонындағы, Сент ауылындағы қысқы көрініс]]

''Швейцария''&nbsp;— 26 [[Швейцарияның әкімшілік бөлінуі|кантоннан]] (20 кантон және 6 жартылай кантон) тұратын  [[Федерация|федеративтік]] республика.

{| class="standard"
 ! Кантон || Ең ірі қаласы || Ауымағы, мың.&nbsp;км²
 |-
 | [[Цюрих (кантон)|Цюрих]] (Zürich) || [[Цюрих]] (Zürich) || align="center" | 1,7
 |-
 | [[Берн (кантон)|Берн]] (Bern) || [[Берн]] (Bern) || align="center" | 5,9
 |-
 | [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] (Luzern) || [[Люцерн]] (Luzern) || align="center" | 1,5
 |-
 | [[Ури]] (Uri) || [[Альтдорф]] (Altdorf) || align="center" | 1,1
 |-
 | [[Швиц (кантон)|Швиц]] (Schwyz) || [[Швиц]] (Schwyz) || align="center" | 0,9
 |-
 | [[Обвальден]] (Obwalden) || [[Зарнен]] (Sarnen) || align="center" | 0,5
 |-
 | [[Нидвальден]] (Nidwalden) || [[Штанс]] (Stans) || align="center" | 0,3
 |-
 | [[Гларус (кантон)|Гларус]] (Glarus) || [[Гларус]] (Glarus) || align="center" | 0,7
 |-
 | [[Цуг (кантон)|Цуг]] (Zug) || [[Цуг (город)|Цуг]] (Zug) || align="center" | 0,2
 |-
 | [[Фрибур (кантон)|Фрибур]] (Fribourg) || [[Фрибур]] (Fribourg) || align="center" | 1,7
 |-
 | [[Золотурн (кантон)|Золотурн]] (Solothurn) || [[Золотурн]] (Solothurn) || align="center" | 0,8
 |-
 | [[Базель-Штадт]] (Basel-Stadt) || [[Базель]] (Basel) || align="center" | 0,04
 |-
 | [[Базель-Ланд]] (Basel-Land) || [[Листаль]] (Liestal)|| align="center" | 0,4
 |-
 | [[Шаффхаузен (кантон)|Шаффхаузен]] (Schaffhausen)|| [[Шаффхаузен]] (Schaffhausen) || align="center" | 0,3
 |-
 | [[Аппенцелль — Ауссерроден]] (Appenzell-Ausserrhoden) || [[Херизау]] (Herisau) || align="center" | 0,2
 |-
 | [[Аппенцелль — Иннерроден]] (Appenzell-Innerrhoden) || [[Аппенцелль (город)|Аппенцелль]] (Appenzell) || align="center" | 0,2
 |-
 | [[Санкт-Галлен (кантон)|Санкт-Галлен]] (St. Gallen) || [[Санкт-Галлен]] (St. Gallen) || align="center" | 2,0
 |-
 | [[Граубюнден]] (Graubunden) || [[Кур (Граубюнден)|Кур]] (Chur) || align="center" | 7,1
 |-
 | [[Аргау]] (Aargau) || [[Арау]] (Aarau)|| align="center" | 1,4
 |-
 | [[Тургау]] (Thurgau) || [[Фрауэнфельд]] (Frauenfeld) || align="center" | 1,0
 |-
 | [[Тичино]] (Ticino) || [[Беллинцона]] (Bellinzona) || align="center" | 2,8
 |-
 | [[Во (кантон)|Во]] ({{lang-fr|Vaud}}) || [[Лозанна]] ({{lang-fr|Lausanne}}) || align="center" | 3,2
 |-
 | [[Вале (кантон)|Вале]] (Valais) || [[Сьон]] (Sion) || align="center" | 5,2
 |-
 | [[Нёвшатель (кантон)|Нёвшатель]] ({{lang-fr|Neuchâtel}}) || [[Нёвшатель]] ({{lang-fr|Neuchâtel}}) || align="center" | 0,8
 |-
 | [[Женева (кантон)|Женева]] ({{lang-fr|Genève}}) || [[Женева]] ({{lang-fr|Genève}}) || align="center" | 0,3
 |-
 | [[Юра (кантон)|Юра]] ({{lang-fr|Jura}})<sup>1</sup> || [[Делемон]] (Delemont), нем. Дельсберг (Delsberg) || align="center" | 0,8
 |}
<small>
<sup>1</sup>  [[1979 жыл]]ы құрылған.
</small>

===Климаты===
[[File:Koppen-Geiger Map CHE present.svg|thumb|<ref>{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F. |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214}}</ref>]]
Швейцарияның климаты [[Батыс Еуропа]]ның мұхиттық климаты, Орталық Еуропадағы ылғалды континенталды климаты, Жерорта теңізі климаты және таулы климаттың әсерінен болатын қалыпты [[Альпілік белдеу|ауысу климаты]]. Жауын-шашын жыл бойы, кейде қыс мезгілінде [[Қар|қар]] сияқты таралады. Төрт мезгілде ең жақсы айдың (шілде) және ең суық айдың (қаңтар) орташа температурасы арасындағы 20 ° C айырмашылығы бар<ref name=Climate>{{cite web |url=http://www.meteoschweiz.admin.ch/web/en/climate.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070629144859/http://www.meteoschweiz.admin.ch/web/en/climate.html |dead-url=yes |archive-date=29 June 2007 |title=Swiss Climate |publisher=Swiss Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss, Swiss Federal Department of Home Affairs FDHA, Swiss Confederation |accessdate=12 қазан 2014 жыл }}</ref>.

Альпі климаттық тосқауыл ретінде әрекет етеді және географиялық жағдайға (микроклиматтарға) байланысты температура мен жауын-шашын мөлшерінің айтарлықтай айырмашылығын тудырады. Жерорта теңізі климатының әсері оңтүстіктегі Альпсқа қарағанда көбірек жазылады, онда жаз айтарлықтай жылы болады, ал қыстың шалғай және кептіргіштігі әсер етеді. Ыстық континенталды климаттың әсері елдегі шығыс бөлігінде айтарлықтай жоғары температуралық айырмашылықтар және жазда жоғары жауын-шашынмен ерекшеленеді<ref name=FederalClimateMaps>{{cite web |url=http://www.meteoschweiz.admin.ch/web/en/climate/climate_today/swiss_climate_maps.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100223205106/http://www.meteoschweiz.admin.ch/web/en/climate/climate_today/swiss_climate_maps.html |dead-url=yes |archive-date=23 February 2010 |title=Swiss climate maps |publisher=Swiss Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss, Swiss Federal Department of Home Affairs FDHA, Swiss Confederation |accessdate=12 қазан 2014 жыл }}</ref>.

Орташа температура жердің биіктігімен және жыл мерзімімен ерекшеленеді, өйткені ол рельефті арқасында таудың қасбеттеріндегі әртүрлі климаттық және табиғи орталармен бірнеше қабатты болуы мүмкін. Швейцария платформасы (500 м) сияқты жаздық жерлерде жаздың ең ыстық күндері - маусымнан қыркүйекке дейін - температура 30 ° C-тан асады және қыста 0 ° C-тан төмендеуі мүмкін - желтоқсан айынан бастап наурыз. Орташа температура әр 300 м-де 1 градусқа дейін төмендейді. Қысқы маусымның биіктігі 1500 м биіктіктен қарашадан сәуірге дейін жалғасады, ал қыс мезгілінде - қысқы спорт түрлеріне қолайлы жағдай. 3000 метрден астам жыл бойы қар жыл бойы сақталып, температурасы сирек 10 ° C-тан жоғары көтеріледі. Жаз мезгілінде бүкіл ел бойынша жоғары күн сәулесі тау бөктерінің феномені себебінен қыста жазықтар мен жазықтарда төмен.

Альпсқа әсер еткен кезде, оңтүстіктегі жел жел солтүстіктен соғып, Альптың оңтүстік қасбында жаңбырлы және жұмсақ ауа райы, солтүстік қасбетіндегі құрғақ, жылы ауа райы тудырады. Керісінше, оңтүстіктегі суық солтүстік жел соғып, солтүстік жағында жаңбырлы және суық ауа райы, ал оңтүстіктегі күн сәулесі, ауа райының қолайсыздығы. Ішкі альпта орналасқан Вале ауданы жыл бойы құрғақ ауа алады.

Жел - бұл солтүстік-шығыстан суық жел, ол қыста жиі. Бұл температураның төмендеуіне, ашық аспанға және желдің жылдамдығы 100 км / сағ дейін жететін суық әсерге әкеліп соқтырады<ref name=FederalClimateMaps>{{cite web |url=http://www.meteoschweiz.admin.ch/web/en/climate/climate_today/swiss_climate_maps.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100223205106/http://www.meteoschweiz.admin.ch/web/en/climate/climate_today/swiss_climate_maps.html |dead-url=yes |archive-date=23 February 2010 |title=Swiss climate maps |publisher=Swiss Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss, Swiss Federal Department of Home Affairs FDHA, Swiss Confederation |accessdate=12 қазан 2014 жыл }}</ref>.

===Қоршаған орта===
Швейцарияның экожүйелері өте нәзік болуы мүмкін, өйткені таулы таулармен бөлінген көптеген нәзік алқаптар жиі бірегей экологияны қалыптастырады<ref name=Climate/><ref>{{cite web |url=http://www.swissworld.org/en/environment/climate_change/impact_of_climate_change/ |title=Environment: Impact of climate change |publisher=Presence Switzerland, Federal Department of Foreign Affairs |website=swissworld.org |accessdate=12 October 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141115110407/http://www.swissworld.org/en/environment/climate_change/impact_of_climate_change/ |archivedate=15 November 2014  }}</ref>. таулы аймақтар өздері басқа биіктікке табылған жоқ өсімдіктердің бай спектрін, сондай-ақ, осал болып табылады, және келушілер мен жайылымнан кейбір қысым бастан. Альпі ауданының климаттық, геологиялық және топографиялық жағдайлары [[Климаттың өзгерулері|климаттың өзгеруіне]] әсіресе сезімтал, өте нәзік экожүйеге айналды. Соған қарамастан<ref>{{cite web |title=2014 Environmental Performance Index |url=http://epi.yale.edu/epi/country-rankings |archive-url=https://archive.is/20140129142747/http://epi.yale.edu/epi/country-rankings |dead-url=yes |archive-date=29 January 2014 |publisher=Yale Center for Environmental Law & Policy, Yale University, and Center for International Earth Science Information Network, Columbia University |year=2014 |website=epi.yale.edu/epi |accessdate=12 October 2014}}</ref>, қоршаған ортаны қорғау жөніндегі 2014 жылғы көрсеткіштерге сәйкес, Швейцария қоршаған ортаны қорғау бойынша жоғары көрсеткіштерге, оның жаңартылатын энергия көздеріне ([[Гидроэнергия|гидроэнергетика]] және [[Геотермиялық градиент|геотермальді энергия]]) байыпты тәуелділігі және қоршаған ортаны қорғау бойынша 132 ел арасында бірінші орын алады. [[Парниктік газдар|парниктік газдар]] шығарындылары.

== Тарихы ==
[[Сурет:Old Swiss Confederation.jpg|thumb|upright=1.2|left|Еcкі Швейцариялық Конфедерациясы.[[1291 жыл]]дан (көк сұр) 16 ғ. дейін (ал күрең) және оның бірлестіктері (көк)]]

Швейцарияны ежелгі заманда мекендеген адамдардың көптеген қоныстары сақталған ([[Драхенлох]], [[Бирзек]], т.б. палеолиттік үңгірлер, мезолиттік қоныстар, сырғауылды құрылыстар, т.б.). Швецария тұрғындары жөніндегі алғашқы жазбаша деректер б.з.б. 2 ғ-ға жатады. Бұл кезде Ш-ның көпшілік бөлігін кельттердің гельвет, шығысын рет тайпалары мекендеді. Б.з.б. 58 жылы Бибракт түбінде гельветтерді [[Цезарь|Г.Ю. Цезарь]] әскері талқандап, Римге тәуелді федераттарға айналдырды. Кейінірек б.з.б. 15 ж. рет тайпалары да Рим империясына толық бағындырылды. 5 ғасырда ел аумағын алеманн, бургунд, остгот тайпалары басып алды. 7 ғасырда Швейцария жері франктер корольдігінің бір бөлігіне айналып, жергілікті тұрғындар христиан дінін қабылдады.
[[Сурет:Bundesbrief.jpg|thumb|Федеральдік чартер.1291 жылы]]

10 — 11 ғасырларда Швейцария “[[Қасиетті Рим империясы]]ның” құрамында болды. 13 ғасырда [[Габсбургтер]] Орталығы [[Еуропа]]ны [[Италия]]мен байланыстыратын тау асуларын бақылап отырған “тау кантондарын” (Швиц, Ури, Төм. Унтервальден) өздеріне толық бағындырмақ болды. [[Габсбургтер]]мен күрес қызған кезде [[1291]] жылы тамызда бұл кантондар Швейцария одағының (конфедерациясының) негізін қалаған “мәңгілік одақ” құрды. [[1315]] жылы [[Моргартен]] түбіндегі шайқаста австриялықтарды жеңу нәтижесінде Швейцария конфедерациясы өз тәуелсіздігін сақтап қалды. [[1499]] жылы Ш. “[[Қасиетті Рим империясы]]нан” толық тәуелсіздік алды, бұл [[1648]] жылы [[Вестфаль]] бейбіт келісімінде ресми түрде бекітілді.

16 ғасырда елдің экон. жағынан дамыған қалаларында [[Кальвин|Ж.Кальвин]], [[Цвингли|У.Цвингли]] бастаған Реформация орталықтары пайда болды. [[1798]] жылы ел аумағына француздардың баса-көктеп кіруі нәтижесінде Швейцарияда Гельветия қуыршақ республикасы құрылды. [[Бонопарт|Н.Бонопарттың]] жеңілуіне байланысты 1814 жылы Швейцария егеменді кантондардың тәуелсіз конфедерациясына айналды. [[1815]] жылы [[Вена]] конгресі Швейцарияның “Мәңгілік бейтараптығын” жариялады (ел соғыстарға қатысудан, әскери одақтарға еніп келісім жасасудан, өз аумағын кеңейтуден бас тарту жөнінде мәлімдеме жасады). Вена конгресінде Ш-ның қазіргі шекарасы да анықталды. [[1848]] жылы қабылданған конституция бойынша Швейцария астанасы [[Берн]] қаласы болған біртұтас конфедерац. мемлекетке айналды. 
1- және 2-дүниежүзілік соғыстарда Швейцария өзінің бейтараптығын сақтады. 20 ғ-дың 2-жартысында Еуропа елдерінің саяси және экон. интеграциясы барысында Швейцарияның рөлі біршама артты. Дегенмен, [[1986]] жылғы референдумның нәтижесінде халық Швейцарияның [[БҰҰ|БҰҰ-ға]] кіру ұсынысына өз келісімін бермеді. 2-дүниежүз. соғыстан кейінгі кезеңде ел көптеген халықар. ұйымдардың жұмысына белсене қатыса отырып, бейтараптық саясатты ұстап келеді. [[1991]] жылы желтоқсанда Швейцария Конфедерациясы [[Қазақстан]] Республикасының мемлекеттік егемендігін таныды. [[1992]] жылы Қазақстан мен Швейцария арасында дипломаттық қарым-қатынас орнатылды (ноталар алмастырылды). [[1996]] жылы [[Берн]]де Швецариядағы [[Қазақстан]] Республикасының, [[1993]] жылы [[Алматы|Алматыдаъъ Швейцария Конфедерациясының консулдық агенттігі ашылды ([[1999]] жылы Бас консулдық болып қайта құрылды).

== Экономикасы ==
[[Сурет:Omega Speedmaster Rueckseite-2.jpg|thumb|upright|The [[Omega Speedmaster Professional|Omega ''Speedmaster'']], Швецариялық сағат<ref>[http://www.swissworld.org/en/economy/key_sectors/watches/ Watches] swissworld.org. Retrieved on 2009-07-20</ref>]]

Швейцария — жоғары дамыған өнеркәсібі мен өнімді ауыл шаруашылығы бар мемлекет. Швейцария дүние жүзінде капиталды шеттен тартудан алғашқы орындардың бірін иемденеді, дүние жүзіндегі ең ірі қаржы орталықтарының бірі саналады. Щвейцария банкілерінің сейфтерінде дүние жүзіндегі ең дамыған елдердің, барлық құнды қағаздарының жартысы жатыр. өнеркәсібі жоғары сапалы, қымбат және ғылым жетістіктерін қажет ететін өнімдер шығаруға маманданған. Ел [[экономика]]сында ірі трансұлттық монополиялар үстемдік жағдайға ие. Щвейцария туризм мен өз аумағы арқылы өткізілетін транзиттік жүктерден көп пайда табады. Өнеркәсібі сырттан әкелінетін шикізаттарға тәуелді және дайын өнімдерді экспорттауға бейімделген. Жетекші салалары — машина жасау мен металл өң-деу, химия, тамақ өнеркәсіптері. Машина жасауда ұсталық-престеу жабдықтарын, дәлдігі жоғары металл өңдеу станоктарын (оларды шығару мен экспорттау бойынша Щвейцария дүние жүзіндегі жетекші орындардың бірін иемденеді, өнімнің 80%-ына жуығы сыртқа шығарылады), дәл өлшеу аспаптарын (күрделі медициналық аппараттар, дәл таразылар, оптик. аспаптар, т.б.), сағаттар (дүниежүз. өндірістің жартысынан көбі, өнімнің 95%-ы экспортталады) шығару неғұрлым жоғары дамыған. Щвейцария тоқыма (тоқу, иіру, тігін машиналары, дүниежүз. экспорттың 1/5-і), полиграф. (баспахана машиналары, түптеу станоктары, т.б.; өнімнің 90%-ы экспортталады), тамақ, сағат өнеркәсібі үшін құрал-жабдықтар өндіру мен экспорттау жөнінде дүние жүзіндегі ең алдыңғы орындардың бірін иеленеді. Ш-ның компьютерлер мен оларды бағдарламалық қамтамасыз ету өндірісіндегі, күзеттік (видеобақылау, банкноттар мен бағалы қағаздарды қорғау жүйелері) және орау құрал-жабдықтарын, егін жинау техникасын, құрылыс саймандарын өндіру салалары да жақсы дамыған.

[[Сурет:Aerial view of Zurich.JPG|thumb|upright|left|Үлкен [[Цюрих]] облысы 1.5 млн адамдардың және 150-ден астам компаниялардың үйі.<ref>{{cite web|url=http://www.zuerich.com/de/Besucher/Information/facts/6-details.html#details |title=Zürich – the Highest Quality of Life Worldwide for the Seventh Successive Year |publisher=Zuerich.com |date= |accessdate=2010-04-29}}{{dead link|date=мамыр 2011}}</ref>]]

Химия өнеркәсібінде дәрі-дәрмектер (дүние жүзінде 2-орын, өнімінің 90%-ы — витаминдер, дәрілік құралдар, тазалық бұйымдары экспортталады; [[“Роше”]] мен [[“Сандос”]] фирмалары фармацевтевтикалық трансұлттық корпорациялардың алғашқы бестігіне кіреді), агрохимикаттар (дүние жүзінде 1-орын), тағамдарға иістік және дәмдік қоспалар, парфюмерлік бұйымдар, тоқыма өнеркәсібі үшін бояғыштар, химиялық талшықтар мен пластмассалар шығару да неғұрлым жоғары дамыған.

Швейцариялық ірімшіктер, шоколад, кофе, балалар тағамдары, қоюлатылған сүт, тағамдық концентраттар (“[[Нестле]]” концерні дүние жүзінде нидерландық [[“Юнилеверден”]] кейін 2-орын алады) бүкіл дүние жүзіне танымал өнімдер болып есептеледі.

Тоқыма (өнімінің 50%-ына жуығы экспортталады), тігін, аяқ-киім өнеркәсібі дамыған.

Жылына 57,2 млрд. кВт/сағ электр қуаты өндіріледі (негізінен СЭС-терде, 4 [[АЭС]] жұмыс істейді). Темір жолдарының барлығы электрлендірілген, ең биіктегі т. ж. бекеті теңіз деңгейінен 4000 м-ден жоғары орналасқан.

Ауыл шаруашылық — жоғары өнімді, ел сұранысының -ін бөлігін қанағаттандырады. Ауыл шаруашылық мақсаттары үшін ел аум-ның 11%-ы пайдаланылады. Жетекші сала — мал өсіру (а. ш. өнімдерінің -ін бөлігін береді), оның ішінде сүтті ірі қара (симменталь және швиц тұқымдары) мал өсіріледі. Негізгі дәнді дақылдар: бидай (бүкіл жыртылатын жердің жартысынан көбіне егіледі), қара бидай, жүгері, сұлы. Сондай-ақ қант қызылшасы, картоп, азықтық шөптер мен тамыржемістілер өсіріледі. Жүзім, жеміс-жидек өсіру де дамыған.

Швейцарияда жылына 12,5 млн-дай турист демалады. Мейманханалық іс, сонымен бірге арнаулы мейрамханалық құрал-жабдықтар шығару жоғары дамыған. Швейцариядағы ұлттық табыстың жан басына шаққандағы жылдық мөлшері 53.400 [[АҚШ доллары]]на тең ([[2005]]).

Сыртқа машина жасау мен металл өңдеу өнімдерін, сағаттар, дәрі-дәрмек және химия өнеркәсібі өнімдерін, азық-түлік, жоғары дәлдіктегі аспаптар, тоқыма тауарларын, киім-кешек шығарады. Импортын ауыр машина жасау өнімдері, автомобильдер, ауыл шаруашылық мен орман өнеркәсібінің өнімдері, құрылыс материалдары, минералдық отын, химия өнеркәсібі өнімдері, тоқыма мен киім-кешек құрайды.

Негізгі сауда серіктестері: [[Германия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Ұлыбритания]] мен [[Еуро Одақ]]тың басқа да елдері, [[АҚШ]], [[Жапония]].

Швецария [[Қазақстан]]ның Батыс Еуропадағы ең ірі сыртқы сауда серіктесі болып табылады. Оның үлесіне Қазақстанның еур. елдермен жүргізілетін сауда айналысының 11%-ына жуығы тиеді. Қазақстан мен Ш. арасындағы сауда айналымы 2005 ж. 5710,6 млн. долл-ды құрады. Қазақстанда бүгінгі күнге дейін швейцариялық капиталдың қатысуымен 108 компания тіркелген.

== Халқы ==

[[Сурет:Switzerland demography 1970-2005.png|thumb|450px|left|Швейцария халық санының динамикасы ([[1970 жыл]]дан [[2005 жыл]]ға дейін). Халық саны: мың адам.]]
{{clear}}

Швейцарияның халық саны - 7.7 млн адам. Оның ішінде 3,8&nbsp;млн ер адамдар және 3,9&nbsp;млн әйелдер.

Тұрғындардың жас шамасына байланысты құрылымы:

0-14 жас: 15, 8%

15-64 жас: 68, 2%

65 жастан үлкенi: 16%

Тұрғынның орташа жас шамасы

орташасы: 40, 7

еркектер: 39, 6

әйелдер: 41, 7

== Сілтемелер ==
*«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.
== Дереккөздер ==
<references/>


{{Ch-stub}}