شۆەيتسارىييا
.svg)
.svg)
شۆەيتسارىييا (نەم. die Schweiz، فر. Suisse، ىيتال. Svizzera، رومش. Svizra)، رەسمىي اتاۋى — شۆەيتسارىييا كونفەدەراتسىيياسى (نەم. Schweizerische Eidgenossenschaft، فر. Confédération suisse، ىيتال. Confederazione Svizzera، رومش. Confederaziun svizra) — ورتالىق ەۋروپاداعى مەملەكەت. سولتۇستىگىندە گەرمانىييامەن، باتىسىندا فرانتسىييامەن، وڭتۇستىگىندە ىيتالىييامەن، شىعىسىندا اۋسترىييا جانە لىيحتەنشتەينمەن شەكتەسەدى.
حالقى ۸.۵۶۰.۹۸۸ ملن. (۲۰۱۷)، ونىڭ ۶۵،۶٪-ى — نەمىس ٴتىلدى شۆەيتسارلار، ۲۲،۸٪-ى — فرانتسۋز ٴتىلدى شۆەيتسارلار، ۸،۴٪-ى —ىيتالىييان ٴتىلدى شۆەيتسارلار، ۰،۶٪-ى — رەتوروماندىقتار [۲]. دىنگە سەنۋشىلەردىڭ ۵۰٪-ى كاتولىيكتەر، ۴۸٪-ى پروتەستانتتار.
استاناسى — بەرن قالاسى. نەگىزگى قالالارى: تسيۋرىيح، جەنەۆا، لوزاننا، سانكت-گاللەن، بازەل.
شۆەتسارىييا — فەدەراتىيۆتىك پارلامەنتتىك رەسپۋبلىيكا. مەملەكەت باسشىسى — پرەزىيدەنت، جوعارعى زاڭ شىعارۋشى ورگانى — ەكى پالاتالى فەدەرالدىق جىينالىس (ۇلتتىق كەڭەس پەن كانتوندار كەڭەسى). مەملەكەتتىك ٴتىلى — نەمىس، فرانتسۋز، ىيتالىييان تىلدەرى. ۇلتتىق مەيرامى — كونفەدەراتسىييانىڭ نەگىزى قالانعان كۇن، ۱ تامىز (۱۲۹۱).
شۆەيتسارىييا — ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمنىڭ، ەۋروپالىق كەڭەستىڭ (۱۹۶۳)، ۲۰۰۴ جىلى شەنگەن كەلىسىمىنىڭ مۇشەسى. اقشا بىرلىگى — شۆەيتسارىييا فرانكى.
مازمۇنى
تابىيعاتى[وڭدەۋ]
شۆەيتسارىييا — تاۋلى ەل، كوپشىلىك بولىگى ٴالپى تاۋلارى اۋماعىندا ورنالاسقان (ەل اۋم-نىڭ ۶۰٪-ىن قۇرايدى). وڭتۇستىگىندە پەننىين ٴالپىسى، لەپونتىين، رەتىيييا ٴالپىسى مەن بەرنىين ٴماسسىيۆى ورنالاسقان. بۇل تاۋلار ٴبىر-بىرىنەن جوعارعى رونا مەن الدىڭعى رەيننىڭ تەرەڭ كولدەنەڭ اڭعارلارى ارقىلى بولىنگەن. نەگىزىنەن كرىيستالدىق جىنىستاردان قالىپتاسقان بىيىك، تەگىس ەمەس، قارمەن جابىلعان تاۋلار تەرەڭ شاتقالدارمەن بولشەكتەنگەن.
تاۋلاردىڭ باسىندا كوپتەگەن فىيرندىك الاڭدار مەن مۇزدىقتار بار (ەل اۋم-نىڭ ۱۰٪-ى). نەگىزگى اسۋلارى (ۇلكەن سەن-بەرنار، سىيمپلون، سەن-گوتارد، بەرنىينا) ۲۰۰۰ م-دەن بىيىك ورنالاسقان. سولتۇستىك پەن سولتۇستىك-باتىسقا قاراي ٴالپى الاسارا ٴتۇسىپ، مۇزدىقتار سىيرەي باستايدى. الپىدەن سولتۇستىك-باتىسقا قاراي ەل اۋم-نىڭ ۱/۳-ىنە جۋىعىن الىپ جاتقان شۆەيتسارىييا قىراتى ورنالاسقان. ول ۱۰۰۰ — ۱۲۰۰ م-دەن ۴۰۰ م-گە دەيىن الاسارادى (رەين مەن اارە وزەندەرىنىڭ اڭعارلارى). مۇندا ەل حالقىنىڭ باسىم بولىگى شوعىرلانعان، ٴىرى قالالار مەن ونەركاسىپ ورتالىقتارى ورنالاسقان. سونداي-اق مۇندا ەڭ قۇنارلى ا. ش. جەرلەر مەن جايىلىمدار بار. ەلدىڭ سولت.-باتىسىندا قاتپارلى يۋرا تاۋلارى (شۆەيتسارىييا شەگىندەگى ەڭ بىيىك جەرى — مون-تەندر تاۋى — ۱۶۷۹ م) جاتىر.
شۆەيتسارىييانىڭ جانۋارلار دۇنىييەسى ادامنىڭ شارۋاشىلىق قىزمەتىنىڭ ىقپالىن كۇشتى سەزىنىپ وتىر. قار قۇرى مەن اق قوياندار كەڭ تاراعانىمەن، تاۋلاردىڭ جوع. بولىگىنە ٴتان ەلىك، بۇعىلار مەن ٴالپى سۋىرلارى سىيرەك كەزدەسەدى. جابايى جانۋارلار دۇنىييەسىن قورعاۋ جونىندە كوپ جۇمىستار اتقارىلۋدا. اۆسترىييامەن شەكارادا ورنالاسقان شۆەيتسارىييا ۇلتتىق ساياباعىن ەلىكتەر مەن بۇعىلار، تاۋەشكى مەن تۇلكى مەكەندەيدى، سونداي-اق اق قۇر مەن جىرتقىش قۇستاردىڭ بىرنەشە ٴتۇرى كەزدەسەدى.
شۆەيتسارىييا - تەڭiزگە شىعۋسىز ەل، اۋماعى ٴۇش تابىيعىي ايماققا جiكتەلەدى:
- سولتۇستىگىندەگى يۋرا تاۋلارى،
- وترالىعىنداعى شۆەيتسارىييا ٴۇستىرتى،
- وڭتۇستىگىندە شۆەيتسارىييانىڭ ۶۱٪ جەرىن الاتىن ٴالپى تاۋلارى.
سولتۇستiك شەكاراسى شۆەيتسارىييا الپiلەرiنiڭ ورتاسىنان باستالىپ بودەن كولi مەن رەين بويىمەن ورتالىعىندا باستايتىن جانە شىعىس شەكاراسىنىڭ بولiگiن قۇراستىرعان رەين بويىنشا جارتىلاي وتەدi. باتىس شەكاراسى يۋرا تاۋلارى ارقىلى وتەدi، وڭتۇستiك - ىيتالىييالىق الپiلەر جانە جەنەۆالىق كولى بويىمەن.
ٴۇستىرت ويپاتتا جاتىر، بiراق ونىڭ كوپ جاعى تەڭiز دەڭگەيiنەن ۵۰۰ مەتر جاعارىدا ورنالاسقان. ورماندى جوتالاردان (۱۶۰۰ م دەيىن) تۇراتىن جاڭا قاتپارلى يۋرا تاۋلارى فرانتسىييا مەن گەرمانىييا اۋماعىنا دەيىن سوزىلعان. شۆەيتسارىييانىڭ ەڭ بىيىك نۇكتەسى پەننىين الپىسىندە ورنالاسقان — ديۋفۋر شىڭى (۴۶۳۴ م)، ەڭ الاسا نۇكتەسى — لاگو-مادجورە وزەنى — ۱۹۳ م.
شۆەيتسارىييادا ەۋروپانىڭ تۇششى سۋدىڭ ۶٪ ورنالاسقان. ەڭ ٴىرى وزەڭدەرى - رونا، رەين، لىيممات، اaرە.
شۆەيتسارىييانىڭ ەڭ ٴىرى ون كولى:
- جەنەۆا كولى (۵۸۲،۴ كم²)
- بودەن كولى (۵۳۹ كم²)
- نيوۆشاتەل كولى (۲۱۷،۹ كم²)
- لاگو-مادجورە (۲۱۲،۳ كم²)
- فىيرۆالدشتەت كولى (۱۱۳،۸ كم²)
- تسيۋرىيح كولى (۸۸،۴ كم²)
- لۋگانو (۴۸،۸ كم²)
- تۋن (۴۸،۴ كم²)
- بىيلسك كولى (۴۰ كم²)
- تسۋگسك كولى (۳۸ كم²)
اكىمشىلىك بولىنۋى[وڭدەۋ]
شۆەيتسارىييا — ۲۶ كانتوننان (۲۰ كانتون جانە ۶ جارتىلاي كانتون) تۇراتىن فەدەراتىيۆتىك رەسپۋبلىيكا.
| كانتون | ەڭ ٴىرى قالاسى | اۋىماعى، مىڭ. كم² |
|---|---|---|
| تسيۋرىيح (Zürich) | تسيۋرىيح (Zürich) | ۱،۷ |
| بەرن (Bern) | بەرن (Bern) | ۵،۹ |
| ليۋتسەرن (Luzern) | ليۋتسەرن (Luzern) | ۱،۵ |
| ۋرىي (Uri) | التدورف (Altdorf) | ۱،۱ |
| شۆىيتس (Schwyz) | شۆىيتس (Schwyz) | ۰،۹ |
| وبۆالدەن (Obwalden) | زارنەن (Sarnen) | ۰،۵ |
| نىيدۆالدەن (Nidwalden) | شتانس (Stans) | ۰،۳ |
| گلارۋس (Glarus) | گلارۋس (Glarus) | ۰،۷ |
| تسۋگ (Zug) | تسۋگ (Zug) | ۰،۲ |
| فرىيبۋر (Fribourg) | فرىيبۋر (Fribourg) | ۱،۷ |
| زولوتۋرن (Solothurn) | زولوتۋرن (Solothurn) | ۰،۸ |
| بازەل-شتادت (Basel-Stadt) | بازەل (Basel) | ۰،۰۴ |
| بازەل-لاند (Basel-Land) | لىيستال (Liestal) | ۰،۴ |
| شاففحاۋزەن (Schaffhausen) | شاففحاۋزەن (Schaffhausen) | ۰،۳ |
| اپپەنتسەلل — اۋسسەررودەن (Appenzell-Ausserrhoden) | حەرىيزاۋ (Herisau) | ۰،۲ |
| اپپەنتسەلل — ىيننەررودەن (Appenzell-Innerrhoden) | اپپەنتسەلل (Appenzell) | ۰،۲ |
| سانكت-گاللەن (St. Gallen) | سانكت-گاللەن (St. Gallen) | ۲،۰ |
| گراۋبيۋندەن (Graubunden) | كۋر (Chur) | ۷،۱ |
| ارگاۋ (Aargau) | اراۋ (Aarau) | ۱،۴ |
| تۋرگاۋ (Thurgau) | فراۋەنفەلد (Frauenfeld) | ۱،۰ |
| تىيتشىينو (Ticino) | بەللىينتسونا (Bellinzona) | ۲،۸ |
| ۆو (فر. Vaud) | لوزاننا (فر. Lausanne) | ۳،۲ |
| ۆالە (Valais) | سون (Sion) | ۵،۲ |
| نيوۆشاتەل (فر. Neuchâtel) | نيوۆشاتەل (فر. Neuchâtel) | ۰،۸ |
| جەنەۆا (فر. Genève) | جەنەۆا (فر. Genève) | ۰،۳ |
| يۋرا (فر. Jura)۱ | دەلەمون (Delemont)، نەم. دەلسبەرگ (Delsberg) | ۰،۸ |
۱ ۱۹۷۹ جىلى قۇرىلعان.
كلىيماتى[وڭدەۋ]
شۆەيتسارىييانىڭ كلىيماتى باتىس ەۋروپانىڭ مۇحىيتتىق كلىيماتى، ورتالىق ەۋروپاداعى ىلعالدى كونتىينەنتالدى كلىيماتى، جەرورتا تەڭىزى كلىيماتى جانە تاۋلى كلىيماتتىڭ اسەرىنەن بولاتىن قالىپتى اۋىسۋ كلىيماتى. جاۋىن-شاشىن جىل بويى، كەيدە قىس مەزگىلىندە قار سىيياقتى تارالادى. ٴتورت مەزگىلدە ەڭ جاقسى ايدىڭ (شىلدە) جانە ەڭ سۋىق ايدىڭ (قاڭتار) ورتاشا تەمپەراتۋراسى اراسىنداعى ۲۰ ° C ايىرماشىلىعى بار[۴].
ٴالپى كلىيماتتىق توسقاۋىل رەتىندە ارەكەت ەتەدى جانە گەوگرافىييالىق جاعدايعا (مىيكروكلىيماتتارعا) بايلانىستى تەمپەراتۋرا مەن جاۋىن-شاشىن مولشەرىنىڭ ايتارلىقتاي ايىرماشىلىعىن تۋدىرادى. جەرورتا تەڭىزى كلىيماتىنىڭ اسەرى وڭتۇستىكتەگى الپسقا قاراعاندا كوبىرەك جازىلادى، وندا جاز ايتارلىقتاي جىلى بولادى، ال قىستىڭ شالعاي جانە كەپتىرگىشتىگى اسەر ەتەدى. ىستىق كونتىينەنتالدى كلىيماتتىڭ اسەرى ەلدەگى شىعىس بولىگىندە ايتارلىقتاي جوعارى تەمپەراتۋرالىق ايىرماشىلىقتار جانە جازدا جوعارى جاۋىن-شاشىنمەن ەرەكشەلەنەدى[۵].
ورتاشا تەمپەراتۋرا جەردىڭ بىيىكتىگىمەن جانە جىل مەرزىمىمەن ەرەكشەلەنەدى، ويتكەنى ول رەليەفتى ارقاسىندا تاۋدىڭ قاسبەتتەرىندەگى ٴارتۇرلى كلىيماتتىق جانە تابىيعىي ورتالارمەن بىرنەشە قاباتتى بولۋى مۇمكىن. شۆەيتسارىييا پلاتفورماسى (۵۰۰ م) سىيياقتى جازدىق جەرلەردە جازدىڭ ەڭ ىستىق كۇندەرى - ماۋسىمنان قىركۇيەككە دەيىن - تەمپەراتۋرا ۳۰ ° C-تان اسادى جانە قىستا ۰ ° C-تان تومەندەۋى مۇمكىن - جەلتوقسان ايىنان باستاپ ناۋرىز. ورتاشا تەمپەراتۋرا ٴار ۳۰۰ م-دە ۱ گرادۋسقا دەيىن تومەندەيدى. قىسقى ماۋسىمنىڭ بىيىكتىگى ۱۵۰۰ م بىيىكتىكتەن قاراشادان ساۋىرگە دەيىن جالعاسادى، ال قىس مەزگىلىندە - قىسقى سپورت تۇرلەرىنە قولايلى جاعداي. ۳۰۰۰ مەتردەن استام جىل بويى قار جىل بويى ساقتالىپ، تەمپەراتۋراسى سىيرەك ۱۰ ° C-تان جوعارى كوتەرىلەدى. جاز مەزگىلىندە بۇكىل ەل بويىنشا جوعارى كۇن ساۋلەسى تاۋ بوكتەرىنىڭ فەنومەنى سەبەبىنەن قىستا جازىقتار مەن جازىقتاردا تومەن.
الپسقا اسەر ەتكەن كەزدە، وڭتۇستىكتەگى جەل جەل سولتۇستىكتەن سوعىپ، الپتىڭ وڭتۇستىك قاسبىندا جاڭبىرلى جانە جۇمساق اۋا رايى، سولتۇستىك قاسبەتىندەگى قۇرعاق، جىلى اۋا رايى تۋدىرادى. كەرىسىنشە، وڭتۇستىكتەگى سۋىق سولتۇستىك جەل سوعىپ، سولتۇستىك جاعىندا جاڭبىرلى جانە سۋىق اۋا رايى، ال وڭتۇستىكتەگى كۇن ساۋلەسى، اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى. ىشكى الپتا ورنالاسقان ۆالە اۋدانى جىل بويى قۇرعاق اۋا الادى.
جەل - بۇل سولتۇستىك-شىعىستان سۋىق جەل، ول قىستا ٴجىيى. بۇل تەمپەراتۋرانىڭ تومەندەۋىنە، اشىق اسپانعا جانە جەلدىڭ جىلدامدىعى ۱۰۰ كم / ساع دەيىن جەتەتىن سۋىق اسەرگە اكەلىپ سوقتىرادى[۵].
قورشاعان ورتا[وڭدەۋ]
شۆەيتسارىييانىڭ ەكوجۇيەلەرى وتە نازىك بولۋى مۇمكىن، ويتكەنى تاۋلى تاۋلارمەن بولىنگەن كوپتەگەن نازىك القاپتار ٴجىيى بىرەگەي ەكولوگىييانى قالىپتاستىرادى[۴][۶]. تاۋلى ايماقتار وزدەرى باسقا بىيىكتىككە تابىلعان جوق وسىمدىكتەردىڭ باي سپەكترىن، سونداي-اق، وسال بولىپ تابىلادى، جانە كەلۋشىلەر مەن جايىلىمنان كەيبىر قىسىم باستان. ٴالپى اۋدانىنىڭ كلىيماتتىق، گەولوگىييالىق جانە توپوگرافىييالىق جاعدايلارى كلىيماتتىڭ وزگەرۋىنە اسىرەسە سەزىمتال، وتە نازىك ەكوجۇيەگە اينالدى. سوعان قاراماستان[۷]، قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندەگى ۲۰۱۴ جىلعى كورسەتكىشتەرگە سايكەس، شۆەيتسارىييا قورشاعان ورتانى قورعاۋ بويىنشا جوعارى كورسەتكىشتەرگە، ونىڭ جاڭارتىلاتىن ەنەرگىييا كوزدەرىنە (گىيدروەنەرگەتىيكا جانە گەوتەرمالدى ەنەرگىييا) بايىپتى تاۋەلدىلىگى جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ بويىنشا ۱۳۲ ەل اراسىندا ٴبىرىنشى ورىن الادى. پارنىيكتىك گازدار شىعارىندىلارى.
تارىيحى[وڭدەۋ]
شۆەيتسارىييانى ەجەلگى زاماندا مەكەندەگەن ادامداردىڭ كوپتەگەن قونىستارى ساقتالعان (دراحەنلوح، بىيرزەك، ت.ب. پالەولىيتتىك ۇڭگىرلەر، مەزولىيتتىك قونىستار، سىرعاۋىلدى قۇرىلىستار، ت.ب.). شۆەتسارىييا تۇرعىندارى جونىندەگى العاشقى جازباشا دەرەكتەر ب.ز.ب. ۲ ع-عا جاتادى. بۇل كەزدە ش-نىڭ كوپشىلىك بولىگىن كەلتتەردىڭ گەلۆەت، شىعىسىن رەت تايپالارى مەكەندەدى. ب.ز.ب. ۵۸ جىلى بىيبراكت تۇبىندە گەلۆەتتەردى گ.يۋ. تسەزار اسكەرى تالقانداپ، رىيمگە تاۋەلدى فەدەراتتارعا اينالدىردى. كەيىنىرەك ب.ز.ب. ۱۵ ج. رەت تايپالارى دا رىيم ىيمپەرىيياسىنا تولىق باعىندىرىلدى. ۵ عاسىردا ەل اۋماعىن الەمانن، بۋرگۋند، وستگوت تايپالارى باسىپ الدى. ۷ عاسىردا شۆەيتسارىييا جەرى فرانكتەر كورولدىگىنىڭ ٴبىر بولىگىنە اينالىپ، جەرگىلىكتى تۇرعىندار حرىيستىيان ٴدىنىن قابىلدادى.
۱۰ — ۱۱ عاسىرلاردا شۆەيتسارىييا “قاسىييەتتى رىيم ىيمپەرىيياسىنىڭ” قۇرامىندا بولدى. ۱۳ عاسىردا گابسبۋرگتەر ورتالىعى ەۋروپانى ىيتالىييامەن بايلانىستىراتىن تاۋ اسۋلارىن باقىلاپ وتىرعان “تاۋ كانتوندارىن” (شۆىيتس، ۋرىي، ٴتوم. ۋنتەرۆالدەن) وزدەرىنە تولىق باعىندىرماق بولدى. گابسبۋرگتەرمەن كۇرەس قىزعان كەزدە ۱۲۹۱ جىلى تامىزدا بۇل كانتوندار شۆەيتسارىييا وداعىنىڭ (كونفەدەراتسىيياسىنىڭ) نەگىزىن قالاعان “ماڭگىلىك وداق” قۇردى. ۱۳۱۵ جىلى مورگارتەن تۇبىندەگى شايقاستا اۆسترىييالىقتاردى جەڭۋ ناتىيجەسىندە شۆەيتسارىييا كونفەدەراتسىيياسى ٴوز تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قالدى. ۱۴۹۹ جىلى ش. “قاسىييەتتى رىيم ىيمپەرىيياسىنان” تولىق تاۋەلسىزدىك الدى، بۇل ۱۶۴۸ جىلى ۆەستفال بەيبىت كەلىسىمىندە رەسمىي تۇردە بەكىتىلدى.
۱۶ عاسىردا ەلدىڭ ەكون. جاعىنان دامىعان قالالارىندا ج.كالۆىين، ۋ.تسۆىينگلىي باستاعان رەفورماتسىييا ورتالىقتارى پايدا بولدى. ۱۷۹۸ جىلى ەل اۋماعىنا فرانتسۋزداردىڭ باسا-كوكتەپ كىرۋى ناتىيجەسىندە شۆەيتسارىييادا گەلۆەتىييا قۋىرشاق رەسپۋبلىيكاسى قۇرىلدى. ن.بونوپارتتىڭ جەڭىلۋىنە بايلانىستى ۱۸۱۴ جىلى شۆەيتسارىييا ەگەمەندى كانتونداردىڭ تاۋەلسىز كونفەدەراتسىيياسىنا اينالدى. ۱۸۱۵ جىلى ۆەنا كونگرەسى شۆەيتسارىييانىڭ “ماڭگىلىك بەيتاراپتىعىن” جارىييالادى (ەل سوعىستارعا قاتىسۋدان، اسكەرىي وداقتارعا ەنىپ كەلىسىم جاساسۋدان، ٴوز اۋماعىن كەڭەيتۋدەن باس تارتۋ جونىندە مالىمدەمە جاسادى). ۆەنا كونگرەسىندە ش-نىڭ قازىرگى شەكاراسى دا انىقتالدى. ۱۸۴۸ جىلى قابىلدانعان كونستىيتۋتسىييا بويىنشا شۆەيتسارىييا استاناسى بەرن قالاسى بولعان ٴبىرتۇتاس كونفەدەراتس. مەملەكەتكە اينالدى. ۱- جانە ۲-دۇنىييەجۇزىلىك سوعىستاردا شۆەيتسارىييا ٴوزىنىڭ بەيتاراپتىعىن ساقتادى. ۲۰ ع-دىڭ ۲-جارتىسىندا ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ساياسىي جانە ەكون. ىينتەگراتسىيياسى بارىسىندا شۆەيتسارىييانىڭ ٴرولى ٴبىرشاما ارتتى. دەگەنمەن، ۱۹۸۶ جىلعى رەفەرەندۋمنىڭ ناتىيجەسىندە حالىق شۆەيتسارىييانىڭ بۇۇ-عا كىرۋ ۇسىنىسىنا ٴوز كەلىسىمىن بەرمەدى. ۲-دۇنىييەجۇز. سوعىستان كەيىنگى كەزەڭدە ەل كوپتەگەن حالىقار. ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسا وتىرىپ، بەيتاراپتىق ساياساتتى ۇستاپ كەلەدى. ۱۹۹۱ جىلى جەلتوقساندا شۆەيتسارىييا كونفەدەراتسىيياسى قازاقستان رەسپۋبلىيكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن تانىدى. ۱۹۹۲ جىلى قازاقستان مەن شۆەيتسارىييا اراسىندا دىيپلوماتتىق قارىم-قاتىناس ورناتىلدى (نوتالار الماستىرىلدى). ۱۹۹۶ جىلى بەرندە شۆەتسارىيياداعى قازاقستان رەسپۋبلىيكاسىنىڭ، ۱۹۹۳ جىلى [[الماتى|الماتىدا شۆەيتسارىييا كونفەدەراتسىيياسىنىڭ كونسۋلدىق اگەنتتىگى اشىلدى (۱۹۹۹ جىلى باس كونسۋلدىق بولىپ قايتا قۇرىلدى).
ەكونومىيكاسى[وڭدەۋ]
شۆەيتسارىييا — جوعارى دامىعان ونەركاسىبى مەن ٴونىمدى اۋىل شارۋاشىلىعى بار مەملەكەت. شۆەيتسارىييا دۇنىييە جۇزىندە كاپىيتالدى شەتتەن تارتۋدان العاشقى ورىنداردىڭ ٴبىرىن ىييەمدەنەدى، دۇنىييە جۇزىندەگى ەڭ ٴىرى قارجى ورتالىقتارىنىڭ ٴبىرى سانالادى. ششۆەيتسارىييا بانكىلەرىنىڭ سەيفتەرىندە دۇنىييە جۇزىندەگى ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ، بارلىق قۇندى قاعازدارىنىڭ جارتىسى جاتىر. ونەركاسىبى جوعارى ساپالى، قىمبات جانە عىلىم جەتىستىكتەرىن قاجەت ەتەتىن ونىمدەر شىعارۋعا ماماندانعان. ەل ەكونومىيكاسىندا ٴىرى ترانسۇلتتىق مونوپولىييالار ۇستەمدىك جاعدايعا ىييە. ششۆەيتسارىييا تۋرىيزم مەن ٴوز اۋماعى ارقىلى وتكىزىلەتىن ترانزىيتتىك جۇكتەردەن كوپ پايدا تابادى. ونەركاسىبى سىرتتان اكەلىنەتىن شىيكىزاتتارعا تاۋەلدى جانە دايىن ونىمدەردى ەكسپورتتاۋعا بەيىمدەلگەن. جەتەكشى سالالارى — ماشىينا جاساۋ مەن مەتالل ٴوڭ-دەۋ، حىيمىييا، تاماق ونەركاسىپتەرى. ماشىينا جاساۋدا ۇستالىق-پرەستەۋ جابدىقتارىن، دالدىگى جوعارى مەتالل وڭدەۋ ستانوكتارىن (ولاردى شىعارۋ مەن ەكسپورتتاۋ بويىنشا ششۆەيتسارىييا دۇنىييە جۇزىندەگى جەتەكشى ورىنداردىڭ ٴبىرىن ىييەمدەنەدى، ٴونىمنىڭ ۸۰٪-ىنا جۋىعى سىرتقا شىعارىلادى)، ٴدال ولشەۋ اسپاپتارىن (كۇردەلى مەدىيتسىينالىق اپپاراتتار، ٴدال تارازىلار، وپتىيك. اسپاپتار، ت.ب.)، ساعاتتار (دۇنىييەجۇز. ٴوندىرىستىڭ جارتىسىنان كوبى، ٴونىمنىڭ ۹۵٪-ى ەكسپورتتالادى) شىعارۋ نەعۇرلىم جوعارى دامىعان. ششۆەيتسارىييا توقىما (توقۋ، ٴىيىرۋ، تىگىن ماشىينالارى، دۇنىييەجۇز. ەكسپورتتىڭ ۱/۵-ٴى)، پولىيگراف. (باسپاحانا ماشىينالارى، تۇپتەۋ ستانوكتارى، ت.ب.؛ ٴونىمنىڭ ۹۰٪-ى ەكسپورتتالادى)، تاماق، ساعات ونەركاسىبى ٴۇشىن قۇرال-جابدىقتار ٴوندىرۋ مەن ەكسپورتتاۋ جونىندە دۇنىييە جۇزىندەگى ەڭ الدىڭعى ورىنداردىڭ ٴبىرىن ىييەلەنەدى. ش-نىڭ كومپيۋتەرلەر مەن ولاردى باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ وندىرىسىندەگى، كۇزەتتىك (ۆىيدەوباقىلاۋ، بانكنوتتار مەن باعالى قاعازداردى قورعاۋ جۇيەلەرى) جانە وراۋ قۇرال-جابدىقتارىن، ەگىن جىيناۋ تەحنىيكاسىن، قۇرىلىس سايماندارىن ٴوندىرۋ سالالارى دا جاقسى دامىعان.
حىيمىييا ونەركاسىبىندە ٴدارى-دارمەكتەر (دۇنىييە جۇزىندە ۲-ورىن، ٴونىمىنىڭ ۹۰٪-ى — ۆىيتامىيندەر، دارىلىك قۇرالدار، تازالىق بۇيىمدارى ەكسپورتتالادى؛ “روشە” مەن “ساندوس” فىيرمالارى فارماتسەۆتەۆتىيكالىق ترانسۇلتتىق كورپوراتسىييالاردىڭ العاشقى بەستىگىنە كىرەدى)، اگروحىيمىيكاتتار (دۇنىييە جۇزىندە ۱-ورىن)، تاعامدارعا ىيىستىك جانە دامدىك قوسپالار، پارفيۋمەرلىك بۇيىمدار، توقىما ونەركاسىبى ٴۇشىن بوياعىشتار، حىيمىييالىق تالشىقتار مەن پلاستماسسالار شىعارۋ دا نەعۇرلىم جوعارى دامىعان.
شۆەيتسارىييالىق ىرىمشىكتەر، شوكولاد، كوفە، بالالار تاعامدارى، قويۋلاتىلعان ٴسۇت، تاعامدىق كونتسەنتراتتار (“نەستلە” كونتسەرنى دۇنىييە جۇزىندە نىيدەرلاندىق “يۋنىيلەۆەردەن” كەيىن ۲-ورىن الادى) بۇكىل دۇنىييە جۇزىنە تانىمال ونىمدەر بولىپ ەسەپتەلەدى.
توقىما (ٴونىمىنىڭ ۵۰٪-ىنا جۋىعى ەكسپورتتالادى)، تىگىن، اياق-كىيىم ونەركاسىبى دامىعان.
جىلىنا ۵۷،۲ ملرد. كۆت/ساع ەلەكتر قۋاتى وندىرىلەدى (نەگىزىنەن سەس-تەردە، ۴ اەس جۇمىس ىستەيدى). تەمىر جولدارىنىڭ بارلىعى ەلەكترلەندىرىلگەن، ەڭ بىيىكتەگى ت. ج. بەكەتى تەڭىز دەڭگەيىنەن ۴۰۰۰ م-دەن جوعارى ورنالاسقان.
اۋىل شارۋاشىلىق — جوعارى ٴونىمدى، ەل سۇرانىسىنىڭ -ٴىن بولىگىن قاناعاتتاندىرادى. اۋىل شارۋاشىلىق ماقساتتارى ٴۇشىن ەل اۋم-نىڭ ۱۱٪-ى پايدالانىلادى. جەتەكشى سالا — مال ٴوسىرۋ (ا. ش. ونىمدەرىنىڭ -ٴىن بولىگىن بەرەدى)، ونىڭ ىشىندە ٴسۇتتى ٴىرى قارا (سىيممەنتال جانە شۆىيتس تۇقىمدارى) مال وسىرىلەدى. نەگىزگى ٴداندى داقىلدار: بىيداي (بۇكىل جىرتىلاتىن جەردىڭ جارتىسىنان كوبىنە ەگىلەدى)، قارا بىيداي، جۇگەرى، سۇلى. سونداي-اق قانت قىزىلشاسى، كارتوپ، ازىقتىق شوپتەر مەن تامىرجەمىستىلەر وسىرىلەدى. ٴجۇزىم، جەمىس-جىيدەك ٴوسىرۋ دە دامىعان.
شۆەيتسارىييادا جىلىنا ۱۲،۵ ملن-داي تۋرىيست دەمالادى. مەيمانحانالىق ٴىس، سونىمەن بىرگە ارناۋلى مەيرامحانالىق قۇرال-جابدىقتار شىعارۋ جوعارى دامىعان. شۆەيتسارىيياداعى ۇلتتىق تابىستىڭ جان باسىنا شاققانداعى جىلدىق مولشەرى ۵۳.۴۰۰ اقش دوللارىنا تەڭ (۲۰۰۵).
سىرتقا ماشىينا جاساۋ مەن مەتالل وڭدەۋ ونىمدەرىن، ساعاتتار، ٴدارى-دارمەك جانە حىيمىييا ونەركاسىبى ونىمدەرىن، ازىق-تۇلىك، جوعارى دالدىكتەگى اسپاپتار، توقىما تاۋارلارىن، كىيىم-كەشەك شىعارادى. ىيمپورتىن اۋىر ماشىينا جاساۋ ونىمدەرى، اۆتوموبىيلدەر، اۋىل شارۋاشىلىق مەن ورمان ونەركاسىبىنىڭ ونىمدەرى، قۇرىلىس ماتەرىيالدارى، مىينەرالدىق وتىن، حىيمىييا ونەركاسىبى ونىمدەرى، توقىما مەن كىيىم-كەشەك قۇرايدى.
نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستەرى: گەرمانىييا، فرانتسىييا، ىيتالىييا، ۇلىبرىيتانىييا مەن ەۋرو وداقتىڭ باسقا دا ەلدەرى، اقش، جاپونىييا.
شۆەتسارىييا قازاقستاننىڭ باتىس ەۋروپاداعى ەڭ ٴىرى سىرتقى ساۋدا سەرىكتەسى بولىپ تابىلادى. ونىڭ ۇلەسىنە قازاقستاننىڭ ەۋر. ەلدەرمەن جۇرگىزىلەتىن ساۋدا اينالىسىنىڭ ۱۱٪-ىنا جۋىعى تىييەدى. قازاقستان مەن ش. اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى ۲۰۰۵ ج. ۵۷۱۰،۶ ملن. دولل-دى قۇرادى. قازاقستاندا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن شۆەيتسارىييالىق كاپىيتالدىڭ قاتىسۋىمەن ۱۰۸ كومپانىييا تىركەلگەن.
حالقى[وڭدەۋ]
شۆەيتسارىييانىڭ حالىق سانى - ۷.۷ ملن ادام. ونىڭ ىشىندە ۳،۸ ملن ەر ادامدار جانە ۳،۹ ملن ايەلدەر.
تۇرعىنداردىڭ جاس شاماسىنا بايلانىستى قۇرىلىمى:
۰-۱۴ جاس: ۱۵، ۸٪
۱۵-۶۴ جاس: ۶۸، ۲٪
۶۵ جاستان ۇلكەنi: ۱۶٪
تۇرعىننىڭ ورتاشا جاس شاماسى
ورتاشاسى: ۴۰، ۷
ەركەكتەر: ۳۹، ۶
ايەلدەر: ۴۱، ۷
سىلتەمەلەر[وڭدەۋ]
- «قازاقستان»: ۇلتتىق ەنتسىيكلوپەدىييا / باس رەداكتور ٴا. نىسانبايەۆ – الماتى «قازاق ەنتسىيكلوپەدىيياسى» باس رەداكتسىيياسى، ۱۹۹۸ ISBN ۵-۸۹۸۰۰-۱۲۳-۹، IX توم.
دەرەككوزدەر[وڭدەۋ]
- ↑ Census.gov Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: ۲۰۱۷. U.S. Department of Commerce (۲۰۱۷). باستى دەرەككوزىنەن مۇراعاتتالعان ۹ مامىر ۲۰۱۳. تەكسەرىلدى، ۹ مامىر ۲۰۱۳.
- ↑ Schweizer Bundesverfassung SR ۱۰۱ Art. ۷۰ Abs. ۱ – Rätoromanisch besitzt (seit ۱۹۳۸) mit den anderen Amtssprachen des Bundes den Status einer Landessprache gemäss Art. ۴ BV
- ↑ Beck، Hylke E.; Zimmermann، Niklaus E.; McVicar، Tim R.; Vergopolan، Noemi; Berg، Alexis; Wood، Eric F. (۳۰ October ۲۰۱۸). "Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at ۱-km resolution". Scientific Data ۵: ۱۸۰۲۱۴. doi:10.1038/sdata.2018.214.
- ↑ ۴،۰ ۴،۱ Swiss Climate. Swiss Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss، Swiss Federal Department of Home Affairs FDHA، Swiss Confederation. تەكسەرىلدى، ۱۲ قازان ۲۰۱۴ جىل.
- ↑ ۵،۰ ۵،۱ Swiss climate maps. Swiss Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss، Swiss Federal Department of Home Affairs FDHA، Swiss Confederation. تەكسەرىلدى، ۱۲ قازان ۲۰۱۴ جىل.
- ↑ Environment: Impact of climate change. Presence Switzerland، Federal Department of Foreign Affairs. باستى دەرەككوزىنەن مۇراعاتتالعان ۱۵ قاراشا ۲۰۱۴. تەكسەرىلدى، ۱۲ قازان ۲۰۱۴.
- ↑ ۲۰۱۴ Environmental Performance Index. Yale Center for Environmental Law & Policy، Yale University، and Center for International Earth Science Information Network، Columbia University (۲۰۱۴). تەكسەرىلدى، ۱۲ قازان ۲۰۱۴.
- ↑ Watches swissworld.org. Retrieved on ۲۰۰۹-۰۷-۲۰
- ↑ Zürich – the Highest Quality of Life Worldwide for the Seventh Successive Year. Zuerich.com. تەكسەرىلدى، ۲۹ ٴساۋىر ۲۰۱۰.[dead link]
|
بۇل — شۆەيتسارىييا اۋماقتارى تۋرالى ماقالانىڭ باستاماسى. بۇل ماقالانى تولىقتىرىپ، دامىتۋ ارقىلى ۋىيكىيپەدىيياعا كومەكتەسە الاسىز. |
