Şveýcarïya
Şveýcarïya (nem. die Schweiz, fr. Suisse, ïtal. Svizzera, romş. Svizra), resmï atawı — Şveýcarïya Konfederacïyası (nem. Schweizerische Eidgenossenschaft, fr. Confédération suisse, ïtal. Confederazione Svizzera, romş. Confederaziun svizra) — Ortalıq Ewropadağı memleket. Soltüstiginde Germanïyamen, batısında Francïyamen, oñtüstiginde Ïtalïyamen, şığısında Awstrïya jäne Lïxtenşteýnmen şektesedi.
Xalqı 8.560.988 mln. (2017), onıñ 65,6%-ı — nemis tildi şveýcarlar, 22,8%-ı — francwz tildi şveýcarlar, 8,4%-ı —ïtalïyan tildi şveýcarlar, 0,6%-ı — retoromandıqtar [2]. Dinge senwşilerdiñ 50%-ı katolïkter, 48%-ı protestanttar.
Astanası — Bern qalası. Negizgi qalaları: Cyurïx, Jeneva, Lozanna, Sankt-Gallen, Bazelʹ.
Şvecarïya — federatïvtik parlamenttik respwblïka. Memleket basşısı — Prezïdent, joğarğı zañ şığarwşı organı — eki palatalı Federaldıq jïnalıs (Ulttıq keñes pen kantondar keñesi). Memlekettik tili — nemis, francwz, ïtalïyan tilderi. Ulttıq meýramı — Konfederacïyanıñ negizi qalanğan kün, 1 tamız (1291).
Şveýcarïya — Ewropadağı qawipsizdik pen ıntımaqtastıq uýımnıñ, Ewropalıq keñestiñ (1963), 2004 jılı Şengen kelisiminiñ müşesi. Aqşa birligi — şveýcarïya franki.
Mazmunı
Tabïğatı[öñdew]
Şveýcarïya — tawlı el, köpşilik böligi Alʹpi tawları awmağında ornalasqan (el awm-nıñ 60%-ın quraýdı). Oñtüstiginde Pennïn Alʹpisi, Lepontïn, Retïýya Alʹpisi men Bernïn massïvi ornalasqan. Bul tawlar bir-birinen joğarğı Rona men aldıñğı Reýnniñ tereñ köldeneñ añğarları arqılı bölingen. Negizinen krïstaldıq jınıstardan qalıptasqan bïik, tegis emes, qarmen jabılğan tawlar tereñ şatqaldarmen bölşektengen.
Tawlardıñ basında köptegen fïrndik alañdar men muzdıqtar bar (el awm-nıñ 10%-ı). Negizgi aswları (Ülken Sen-Bernar, Sïmplon, Sen-Gotard, Bernïna) 2000 m-den bïik ornalasqan. Soltüstik pen soltüstik-batısqa qaraý Alʹpi alasara tüsip, muzdıqtar sïreý bastaýdı. Alʹpiden soltüstik-batısqa qaraý el awm-nıñ 1/3-ine jwığın alıp jatqan Şveýcarïya qıratı ornalasqan. Ol 1000 — 1200 m-den 400 m-ge deýin alasaradı (Reýn men Aare özenderiniñ añğarları). Munda el xalqınıñ basım böligi şoğırlanğan, iri qalalar men önerkäsip ortalıqtarı ornalasqan. Sondaý-aq munda eñ qunarlı a. ş. jerler men jaýılımdar bar. Eldiñ solt.-batısında qatparlı YUra tawları (Şveýcarïya şegindegi eñ bïik jeri — Mon-Tendr tawı — 1679 m) jatır.
Şveýcarïyanıñ janwarlar dünïyesi adamnıñ şarwaşılıq qızmetiniñ ıqpalın küşti sezinip otır. Qar qurı men aq qoyandar keñ tarağanımen, tawlardıñ joğ. böligine tän elik, buğılar men alʹpi swırları sïrek kezdesedi. Jabaýı janwarlar dünïyesin qorğaw jöninde köp jumıstar atqarılwda. Avstrïyamen şekarada ornalasqan Şveýcarïya Ulttıq sayabağın elikter men buğılar, taweşki men tülki mekendeýdi, sondaý-aq aq qur men jırtqış qustardıñ birneşe türi kezdesedi.
Şveýcarïya - teñizge şığwsız el, awmağı üş tabïğï aýmaqqa jikteledi:
- Soltüstigindegi YUra tawları,
- Otralığındağı Şveýcarïya üstirti,
- Oñtüstiginde Şveýcarïyanıñ 61% jerin alatın Alʹpi tawları.
Soltüstik şekarası Şveýcarïya Alʹpileriniñ ortasınan bastalıp Boden köli men Reýn boýımen ortalığında bastaýtın jäne şığıs şekarasınıñ böligin qurastırğan Reýn boýınşa jartılaý ötedi. Batıs şekarası YUra tawları arqılı ötedi, oñtüstik - Ïtalïyalıq Alʹpiler jäne Jenevalıq köli boýımen.
Üstirt oýpatta jatır, biraq onıñ köp jağı teñiz deñgeýinen 500 metr jağarıda ornalasqan. Ormandı jotalardan (1600 m deýin) turatın jaña qatparlı YUra tawları Francïya men Germanïya awmağına deýin sozılğan. Şveýcarïyanıñ eñ bïik nüktesi Pennïn Alʹpisinde ornalasqan — Dyufwr şıñı (4634 m), eñ alasa nüktesi — Lago-Madjore özeni — 193 m.
Şveýcarïyada Ewropanıñ tuşçı swdıñ 6% ornalasqan. Eñ iri özeñderi - Rona, Reýn, Lïmmat, Aare.
Şveýcarïyanıñ eñ iri on köli:
- Jeneva köli (582,4 km²)
- Boden köli (539 km²)
- Nyovşatelʹ köli (217,9 km²)
- Lago-Madjore (212,3 km²)
- Fïrvalʹdştet köli (113,8 km²)
- Cyurïx köli (88,4 km²)
- Lwgano (48,8 km²)
- Twn (48,4 km²)
- Bïlʹsk köli (40 km²)
- Cwgsk köli (38 km²)
Äkimşilik bölinwi[öñdew]
Şveýcarïya — 26 kantonnan (20 kanton jäne 6 jartılaý kanton) turatın federatïvtik respwblïka.
| Kanton | Eñ iri qalası | Awımağı, mıñ. km² |
|---|---|---|
| Cyurïx (Zürich) | Cyurïx (Zürich) | 1,7 |
| Bern (Bern) | Bern (Bern) | 5,9 |
| Lyucern (Luzern) | Lyucern (Luzern) | 1,5 |
| Wrï (Uri) | Alʹtdorf (Altdorf) | 1,1 |
| Şvïc (Schwyz) | Şvïc (Schwyz) | 0,9 |
| Obvalʹden (Obwalden) | Zarnen (Sarnen) | 0,5 |
| Nïdvalʹden (Nidwalden) | Ştans (Stans) | 0,3 |
| Glarws (Glarus) | Glarws (Glarus) | 0,7 |
| Cwg (Zug) | Cwg (Zug) | 0,2 |
| Frïbwr (Fribourg) | Frïbwr (Fribourg) | 1,7 |
| Zolotwrn (Solothurn) | Zolotwrn (Solothurn) | 0,8 |
| Bazelʹ-Ştadt (Basel-Stadt) | Bazelʹ (Basel) | 0,04 |
| Bazelʹ-Land (Basel-Land) | Lïstalʹ (Liestal) | 0,4 |
| Şaffxawzen (Schaffhausen) | Şaffxawzen (Schaffhausen) | 0,3 |
| Appencellʹ — Awsserroden (Appenzell-Ausserrhoden) | Xerïzaw (Herisau) | 0,2 |
| Appencellʹ — Ïnnerroden (Appenzell-Innerrhoden) | Appencellʹ (Appenzell) | 0,2 |
| Sankt-Gallen (St. Gallen) | Sankt-Gallen (St. Gallen) | 2,0 |
| Grawbyunden (Graubunden) | Kwr (Chur) | 7,1 |
| Argaw (Aargau) | Araw (Aarau) | 1,4 |
| Twrgaw (Thurgau) | Frawénfelʹd (Frauenfeld) | 1,0 |
| Tïçïno (Ticino) | Bellïncona (Bellinzona) | 2,8 |
| Vo (fr. Vaud) | Lozanna (fr. Lausanne) | 3,2 |
| Vale (Valais) | Sʹon (Sion) | 5,2 |
| Nyovşatelʹ (fr. Neuchâtel) | Nyovşatelʹ (fr. Neuchâtel) | 0,8 |
| Jeneva (fr. Genève) | Jeneva (fr. Genève) | 0,3 |
| YUra (fr. Jura)1 | Delemon (Delemont), nem. Delʹsberg (Delsberg) | 0,8 |
1 1979 jılı qurılğan.
Klïmatı[öñdew]
Şveýcarïyanıñ klïmatı Batıs Ewropanıñ muxïttıq klïmatı, Ortalıq Ewropadağı ılğaldı kontïnentaldı klïmatı, Jerorta teñizi klïmatı jäne tawlı klïmattıñ äserinen bolatın qalıptı awısw klïmatı. Jawın-şaşın jıl boýı, keýde qıs mezgilinde qar sïyaqtı taraladı. Tört mezgilde eñ jaqsı aýdıñ (şilde) jäne eñ swıq aýdıñ (qañtar) ortaşa temperatwrası arasındağı 20 ° C aýırmaşılığı bar[4].
Alʹpi klïmattıq tosqawıl retinde äreket etedi jäne geografïyalıq jağdaýğa (mïkroklïmattarğa) baýlanıstı temperatwra men jawın-şaşın mölşeriniñ aýtarlıqtaý aýırmaşılığın twdıradı. Jerorta teñizi klïmatınıñ äseri oñtüstiktegi Alʹpsqa qarağanda köbirek jazıladı, onda jaz aýtarlıqtaý jılı boladı, al qıstıñ şalğaý jäne keptirgiştigi äser etedi. Istıq kontïnentaldı klïmattıñ äseri eldegi şığıs böliginde aýtarlıqtaý joğarı temperatwralıq aýırmaşılıqtar jäne jazda joğarı jawın-şaşınmen erekşelenedi[5].
Ortaşa temperatwra jerdiñ bïiktigimen jäne jıl merzimimen erekşelenedi, öýtkeni ol relʹyefti arqasında tawdıñ qasbetterindegi ärtürli klïmattıq jäne tabïğï ortalarmen birneşe qabattı bolwı mümkin. Şveýcarïya platforması (500 m) sïyaqtı jazdıq jerlerde jazdıñ eñ ıstıq künderi - mawsımnan qırküýekke deýin - temperatwra 30 ° C-tan asadı jäne qısta 0 ° C-tan tömendewi mümkin - jeltoqsan aýınan bastap nawrız. Ortaşa temperatwra är 300 m-de 1 gradwsqa deýin tömendeýdi. Qısqı mawsımnıñ bïiktigi 1500 m bïiktikten qaraşadan säwirge deýin jalğasadı, al qıs mezgilinde - qısqı sport türlerine qolaýlı jağdaý. 3000 metrden astam jıl boýı qar jıl boýı saqtalıp, temperatwrası sïrek 10 ° C-tan joğarı köteriledi. Jaz mezgilinde bükil el boýınşa joğarı kün säwlesi taw bökteriniñ fenomeni sebebinen qısta jazıqtar men jazıqtarda tömen.
Alʹpsqa äser etken kezde, oñtüstiktegi jel jel soltüstikten soğıp, Alʹptıñ oñtüstik qasbında jañbırlı jäne jumsaq awa raýı, soltüstik qasbetindegi qurğaq, jılı awa raýı twdıradı. Kerisinşe, oñtüstiktegi swıq soltüstik jel soğıp, soltüstik jağında jañbırlı jäne swıq awa raýı, al oñtüstiktegi kün säwlesi, awa raýınıñ qolaýsızdığı. İşki alʹpta ornalasqan Vale awdanı jıl boýı qurğaq awa aladı.
Jel - bul soltüstik-şığıstan swıq jel, ol qısta jïi. Bul temperatwranıñ tömendewine, aşıq aspanğa jäne jeldiñ jıldamdığı 100 km / sağ deýin jetetin swıq äserge äkelip soqtıradı[5].
Qorşağan orta[öñdew]
Şveýcarïyanıñ ékojüýeleri öte näzik bolwı mümkin, öýtkeni tawlı tawlarmen bölingen köptegen näzik alqaptar jïi biregeý ékologïyanı qalıptastıradı[4][6]. tawlı aýmaqtar özderi basqa bïiktikke tabılğan joq ösimdikterdiñ baý spektrin, sondaý-aq, osal bolıp tabıladı, jäne kelwşiler men jaýılımnan keýbir qısım bastan. Alʹpi awdanınıñ klïmattıq, geologïyalıq jäne topografïyalıq jağdaýları klïmattıñ özgerwine äsirese sezimtal, öte näzik ékojüýege aýnaldı. Soğan qaramastan[7], qorşağan ortanı qorğaw jönindegi 2014 jılğı körsetkişterge säýkes, Şveýcarïya qorşağan ortanı qorğaw boýınşa joğarı körsetkişterge, onıñ jañartılatın énergïya közderine (gïdroénergetïka jäne geotermalʹdi énergïya) baýıptı täweldiligi jäne qorşağan ortanı qorğaw boýınşa 132 el arasında birinşi orın aladı. parnïktik gazdar şığarındıları.
Tarïxı[öñdew]
Şveýcarïyanı ejelgi zamanda mekendegen adamdardıñ köptegen qonıstarı saqtalğan (Draxenlox, Bïrzek, t.b. paleolïttik üñgirler, mezolïttik qonıstar, sırğawıldı qurılıstar, t.b.). Şvecarïya turğındarı jönindegi alğaşqı jazbaşa derekter b.z.b. 2 ğ-ğa jatadı. Bul kezde Ş-nıñ köpşilik böligin kelʹtterdiñ gelʹvet, şığısın ret taýpaları mekendedi. B.z.b. 58 jılı Bïbrakt tübinde gelʹvetterdi G.YU. Cezarʹ äskeri talqandap, Rïmge täweldi federattarğa aýnaldırdı. Keýinirek b.z.b. 15 j. ret taýpaları da Rïm ïmperïyasına tolıq bağındırıldı. 5 ğasırda el awmağın alemann, bwrgwnd, ostgot taýpaları basıp aldı. 7 ğasırda Şveýcarïya jeri frankter korolʹdiginiñ bir böligine aýnalıp, jergilikti turğındar xrïstïan dinin qabıldadı.
10 — 11 ğasırlarda Şveýcarïya “Qasïyetti Rïm ïmperïyasınıñ” quramında boldı. 13 ğasırda Gabsbwrgter Ortalığı Ewropanı Ïtalïyamen baýlanıstıratın taw aswların baqılap otırğan “taw kantondarın” (Şvïc, Wrï, Töm. Wntervalʹden) özderine tolıq bağındırmaq boldı. Gabsbwrgtermen küres qızğan kezde 1291 jılı tamızda bul kantondar Şveýcarïya odağınıñ (konfederacïyasınıñ) negizin qalağan “mäñgilik odaq” qurdı. 1315 jılı Morgarten tübindegi şaýqasta avstrïyalıqtardı jeñw nätïjesinde Şveýcarïya konfederacïyası öz täwelsizdigin saqtap qaldı. 1499 jılı Ş. “Qasïyetti Rïm ïmperïyasınan” tolıq täwelsizdik aldı, bul 1648 jılı Vestfalʹ beýbit kelisiminde resmï türde bekitildi.
16 ğasırda eldiñ ékon. jağınan damığan qalalarında J.Kalʹvïn, W.Cvïnglï bastağan Reformacïya ortalıqtarı paýda boldı. 1798 jılı el awmağına francwzdardıñ basa-köktep kirwi nätïjesinde Şveýcarïyada Gelʹvetïya qwırşaq respwblïkası qurıldı. N.Bonoparttıñ jeñilwine baýlanıstı 1814 jılı Şveýcarïya egemendi kantondardıñ täwelsiz konfederacïyasına aýnaldı. 1815 jılı Vena kongresi Şveýcarïyanıñ “Mäñgilik beýtaraptığın” jarïyaladı (el soğıstarğa qatıswdan, äskerï odaqtarğa enip kelisim jasaswdan, öz awmağın keñeýtwden bas tartw jöninde mälimdeme jasadı). Vena kongresinde Ş-nıñ qazirgi şekarası da anıqtaldı. 1848 jılı qabıldanğan konstïtwcïya boýınşa Şveýcarïya astanası Bern qalası bolğan birtutas konfederac. memleketke aýnaldı. 1- jäne 2-dünïyejüzilik soğıstarda Şveýcarïya öziniñ beýtaraptığın saqtadı. 20 ğ-dıñ 2-jartısında Ewropa elderiniñ sayasï jäne ékon. ïntegracïyası barısında Şveýcarïyanıñ röli birşama arttı. Degenmen, 1986 jılğı referendwmnıñ nätïjesinde xalıq Şveýcarïyanıñ BUU-ğa kirw usınısına öz kelisimin bermedi. 2-dünïyejüz. soğıstan keýingi kezeñde el köptegen xalıqar. uýımdardıñ jumısına belsene qatısa otırıp, beýtaraptıq sayasattı ustap keledi. 1991 jılı jeltoqsanda Şveýcarïya Konfederacïyası Qazaqstan Respwblïkasınıñ memlekettik egemendigin tanıdı. 1992 jılı Qazaqstan men Şveýcarïya arasında dïplomattıq qarım-qatınas ornatıldı (notalar almastırıldı). 1996 jılı Bernde Şvecarïyadağı Qazaqstan Respwblïkasınıñ, 1993 jılı [[Almatı|Almatıdaʺʺ Şveýcarïya Konfederacïyasınıñ konswldıq agenttigi aşıldı (1999 jılı Bas konswldıq bolıp qaýta qurıldı).
Ékonomïkası[öñdew]
Şveýcarïya — joğarı damığan önerkäsibi men önimdi awıl şarwaşılığı bar memleket. Şveýcarïya dünïye jüzinde kapïtaldı şetten tartwdan alğaşqı orındardıñ birin ïyemdenedi, dünïye jüzindegi eñ iri qarjı ortalıqtarınıñ biri sanaladı. ŞÇveýcarïya bankileriniñ seýfterinde dünïye jüzindegi eñ damığan elderdiñ, barlıq qundı qağazdarınıñ jartısı jatır. önerkäsibi joğarı sapalı, qımbat jäne ğılım jetistikterin qajet etetin önimder şığarwğa mamandanğan. El ékonomïkasında iri transulttıq monopolïyalar üstemdik jağdaýğa ïye. ŞÇveýcarïya twrïzm men öz awmağı arqılı ötkiziletin tranzïttik jükterden köp paýda tabadı. Önerkäsibi sırttan äkelinetin şïkizattarğa täweldi jäne daýın önimderdi éksporttawğa beýimdelgen. Jetekşi salaları — maşïna jasaw men metall öñ-dew, xïmïya, tamaq önerkäsipteri. Maşïna jasawda ustalıq-prestew jabdıqtarın, däldigi joğarı metall öñdew stanoktarın (olardı şığarw men éksporttaw boýınşa ŞÇveýcarïya dünïye jüzindegi jetekşi orındardıñ birin ïyemdenedi, önimniñ 80%-ına jwığı sırtqa şığarıladı), däl ölşew aspaptarın (kürdeli medïcïnalıq apparattar, däl tarazılar, optïk. aspaptar, t.b.), sağattar (dünïyejüz. öndiristiñ jartısınan köbi, önimniñ 95%-ı éksporttaladı) şığarw neğurlım joğarı damığan. ŞÇveýcarïya toqıma (toqw, ïirw, tigin maşïnaları, dünïyejüz. éksporttıñ 1/5-i), polïgraf. (baspaxana maşïnaları, tüptew stanoktarı, t.b.; önimniñ 90%-ı éksporttaladı), tamaq, sağat önerkäsibi üşin qural-jabdıqtar öndirw men éksporttaw jöninde dünïye jüzindegi eñ aldıñğı orındardıñ birin ïyelenedi. Ş-nıñ kompʹyuterler men olardı bağdarlamalıq qamtamasız etw öndirisindegi, küzettik (vïdeobaqılaw, banknottar men bağalı qağazdardı qorğaw jüýeleri) jäne oraw qural-jabdıqtarın, egin jïnaw texnïkasın, qurılıs saýmandarın öndirw salaları da jaqsı damığan.
Xïmïya önerkäsibinde däri-därmekter (dünïye jüzinde 2-orın, öniminiñ 90%-ı — vïtamïnder, därilik quraldar, tazalıq buýımdarı éksporttaladı; “Roşe” men “Sandos” fïrmaları farmacevtevtïkalıq transulttıq korporacïyalardıñ alğaşqı bestigine kiredi), agroxïmïkattar (dünïye jüzinde 1-orın), tağamdarğa ïistik jäne dämdik qospalar, parfyumerlik buýımdar, toqıma önerkäsibi üşin boyağıştar, xïmïyalıq talşıqtar men plastmassalar şığarw da neğurlım joğarı damığan.
Şveýcarïyalıq irimşikter, şokolad, kofe, balalar tağamdarı, qoyulatılğan süt, tağamdıq koncentrattar (“Nestle” koncerni dünïye jüzinde nïderlandıq “YUnïleverden” keýin 2-orın aladı) bükil dünïye jüzine tanımal önimder bolıp esepteledi.
Toqıma (öniminiñ 50%-ına jwığı éksporttaladı), tigin, ayaq-kïim önerkäsibi damığan.
Jılına 57,2 mlrd. kVt/sağ élektr qwatı öndiriledi (negizinen SÉS-terde, 4 AÉS jumıs isteýdi). Temir joldarınıñ barlığı élektrlendirilgen, eñ bïiktegi t. j. beketi teñiz deñgeýinen 4000 m-den joğarı ornalasqan.
Awıl şarwaşılıq — joğarı önimdi, el suranısınıñ -in böligin qanağattandıradı. Awıl şarwaşılıq maqsattarı üşin el awm-nıñ 11%-ı paýdalanıladı. Jetekşi sala — mal ösirw (a. ş. önimderiniñ -in böligin beredi), onıñ işinde sütti iri qara (sïmmentalʹ jäne şvïc tuqımdarı) mal ösiriledi. Negizgi dändi daqıldar: bïdaý (bükil jırtılatın jerdiñ jartısınan köbine egiledi), qara bïdaý, jügeri, sulı. Sondaý-aq qant qızılşası, kartop, azıqtıq şöpter men tamırjemistiler ösiriledi. Jüzim, jemis-jïdek ösirw de damığan.
Şveýcarïyada jılına 12,5 mln-daý twrïst demaladı. Meýmanxanalıq is, sonımen birge arnawlı meýramxanalıq qural-jabdıqtar şığarw joğarı damığan. Şveýcarïyadağı ulttıq tabıstıñ jan basına şaqqandağı jıldıq mölşeri 53.400 AQŞ dollarına teñ (2005).
Sırtqa maşïna jasaw men metall öñdew önimderin, sağattar, däri-därmek jäne xïmïya önerkäsibi önimderin, azıq-tülik, joğarı däldiktegi aspaptar, toqıma tawarların, kïim-keşek şığaradı. Ïmportın awır maşïna jasaw önimderi, avtomobïlʹder, awıl şarwaşılıq men orman önerkäsibiniñ önimderi, qurılıs materïaldarı, mïneraldıq otın, xïmïya önerkäsibi önimderi, toqıma men kïim-keşek quraýdı.
Negizgi sawda seriktesteri: Germanïya, Francïya, Ïtalïya, Ulıbrïtanïya men Ewro Odaqtıñ basqa da elderi, AQŞ, Japonïya.
Şvecarïya Qazaqstannıñ Batıs Ewropadağı eñ iri sırtqı sawda seriktesi bolıp tabıladı. Onıñ ülesine Qazaqstannıñ ewr. eldermen jürgiziletin sawda aýnalısınıñ 11%-ına jwığı tïyedi. Qazaqstan men Ş. arasındağı sawda aýnalımı 2005 j. 5710,6 mln. doll-dı quradı. Qazaqstanda bügingi künge deýin şveýcarïyalıq kapïtaldıñ qatıswımen 108 kompanïya tirkelgen.
Xalqı[öñdew]
Şveýcarïyanıñ xalıq sanı - 7.7 mln adam. Onıñ işinde 3,8 mln er adamdar jäne 3,9 mln äýelder.
Turğındardıñ jas şamasına baýlanıstı qurılımı:
0-14 jas: 15, 8%
15-64 jas: 68, 2%
65 jastan ülkeni: 16%
Turğınnıñ ortaşa jas şaması
ortaşası: 40, 7
erkekter: 39, 6
äýelder: 41, 7
Siltemeler[öñdew]
- «Qazaqstan»: Ulttıq éncïklopedïya / Bas redaktor Ä. Nısanbayev – Almatı «Qazaq éncïklopedïyası» Bas redakcïyası, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX tom.
Derekközder[öñdew]
- ↑ Census.gov Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2017. U.S. Department of Commerce (2017). Bastı derekközinen murağattalğan 9 mamır 2013. Tekserildi, 9 mamır 2013.
- ↑ Schweizer Bundesverfassung SR 101 Art. 70 Abs. 1 – Rätoromanisch besitzt (seit 1938) mit den anderen Amtssprachen des Bundes den Status einer Landessprache gemäss Art. 4 BV
- ↑ Beck, Hylke E.; Zimmermann, Niklaus E.; McVicar, Tim R.; Vergopolan, Noemi; Berg, Alexis; Wood, Eric F. (30 October 2018). "Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution". Scientific Data 5: 180214. doi:10.1038/sdata.2018.214.
- ↑ 4,0 4,1 Swiss Climate. Swiss Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss, Swiss Federal Department of Home Affairs FDHA, Swiss Confederation. Tekserildi, 12 qazan 2014 jıl.
- ↑ 5,0 5,1 Swiss climate maps. Swiss Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss, Swiss Federal Department of Home Affairs FDHA, Swiss Confederation. Tekserildi, 12 qazan 2014 jıl.
- ↑ Environment: Impact of climate change. Presence Switzerland, Federal Department of Foreign Affairs. Bastı derekközinen murağattalğan 15 qaraşa 2014. Tekserildi, 12 qazan 2014.
- ↑ 2014 Environmental Performance Index. Yale Center for Environmental Law & Policy, Yale University, and Center for International Earth Science Information Network, Columbia University (2014). Tekserildi, 12 qazan 2014.
- ↑ Watches swissworld.org. Retrieved on 2009-07-20
- ↑ Zürich – the Highest Quality of Life Worldwide for the Seventh Successive Year. Zuerich.com. Tekserildi, 29 säwir 2010.[dead link]
|
Bul — Şveýcarïya awmaqtarı twralı maqalanıñ bastaması. Bul maqalanı tolıqtırıp, damıtw arqılı Wïkïpedïyağa kömektese alasız. |
