شۋمەر

شۋمەر، سۋمەر – مەسوپوتامىييا ويپاتىنىڭ وڭتۇستىگىندە ورنالاسقان ەجەلگى تارىيحىي ايماق. ول تىيگر مەن ەۆفرات وزەندەرىنىڭ ارالىعىندا، قازىرگى ىيراك اۋم-نىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە بولعان. قازىرگى كۇنگە جەتكەن جازبا دەرەكتەر بويىنشا شۋمەردى — ٴبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىن ۳-مىڭجىلدىقتىڭ سوڭىندا نەگىزىنەن شۋمەرلەر جانە ازداعان مولشەردە شىعىس سەمىيتتەر – اككادتار مەكەندەگەن. اككادتار شامامەن — ٴبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىن ۲۴۰۰ جىلى اككادە ق-نىڭ نەگىزىن قالادى. وسى ۋاقىتتان باستاپ شۋمەردىڭ سولتۇستىك وبلىسى اككاد دەپ اتالا باستادى. دجەمدەت-ناسر جانە ودان دا ەرتەرەكتەگى ۋرۋك پەن ەل-وبەيد ارحەول. مادەنىييەتتەرىنە ٴتان ەسكەرتكىشتەر شۋمەرلەردىڭ بۇل ايماقتى ٴبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىن ۵ – ۴-مىڭجىلدىقتا مەكەندەي باستاعانىن دالەلدەيدى. شامامەن ٴبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىن ۳-مىڭجىلدىقتا شۋمەردە العاشقى مەملەكەتتىك قۇرىلىم قالىپتاسا باستادى. زەرتتەۋشىلەر سىنا جازۋى پايدا بولىپ، ورنىققان ب.ز.ب. ۲۷۰۰ – ۲۳۰۰ جىلى ارالىعىن ەرتە اۋلەتتىك كەزەڭگە جاتقىزادى. ول كەزدە بۇل ايماقتا سىرتىندا ۇلكەن وتباسىلىق قاۋىمدار ٴومىر سۇرگەن كوپتەگەن قالا-مەملەكەتتەر قۇرىلدى. ونداعى نەگىزگى حالىق تولىق قۇقىق-تى قاۋىم مۇشەلەرى مەن ولارعا تاۋەلدى قالالىق عىيباداتحانا تۇرعىندارى ەدى. قالالاردا داۋلەتتى قاۋىمدىق اقسۇيەكتەر پايدا بولدى. شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ وزەن سۋى جانە سۋ قويمالارىنا جىينالعان جاۋىن-شاشىن سۋىن پايدالانىپ، ەگىنشىلىكپەن اينالىسۋعا نەگىزدەلدى. سوندىقتان نەگىزگى كانالدار مەن سۋلاندىرىلعان جەرلەر ٴۇشىن ۇزدىكسىز سوعىستار جۇرگىزىلىپ تۇردى. كەيبىر جەكەلەگەن قالا-مەملەكەتتەردىڭ اسكەرىي كوسەمدەرى (ەرتەرەكتەگىلەرىنەن نەعۇرلىم بەلگىلەرى ب.ز.ب.، ۲۸ – ۲۷ ع-لارداعى كىيشتىڭ، ۋرۋكتىڭ ٴى-اۋلەتىنىڭ، كەيىننەن ۋر، لاگاشتىڭ بىيلەۋشىلەرى، ت.ب.) كورشىلەس قالالارعا كەزەكپە-كەزەك ۇستەمدىك ەتە باستادى. قالالاردىڭ ٴوز ىشىندە دە بىيلىك ٴۇشىن كۇرەس ٴجۇرىپ جاتتى. بۇل كۇرەستىڭ نەعۇرلىم بەلگىلى كورىنىسى لاگاشتاعى ب.ز.ب. ۲۴ ع-داعى ۋرۋكاگىينانىڭ (ۋرۋىينىيمگىينانىڭ) رەفورمالارى بولدى.

ەرتە اۋلەتتىك ۇلگىدەگى سوڭعى بىيلەۋشى لاگاشپەن كورشىلەس ۋممانىڭ، كەيىننەن ۋرۋكتىڭ بىيلەۋشىسى بولعان لۋگالزاگىيسسىي ەدى. اككاد پاتشاسى ەجەلگى سارگونعا ۋمما، ۋرۋك پەن لاگاشتى جانە شۋمەردىڭ باسقا دا تاۋەلسىز مەملەكەتتەرىن باعىندىرۋدىڭ ٴساتى ٴتۇستى. ول مەسوپوتامىييادا “دۇنىييەنىڭ ۴ مەملەكەتى پاتشالىعىن” (اككاد اۋلەتى، ب.ز.ب. ۲۴ – ۲۲ ع.) قۇردى. بۇل مەملەكەت تاۋلىق كۋتىيي تايپالارىنىڭ سوققىسىنان قۇلادى. ٴبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىن ۲۲ ع-دىڭ سوڭىندا كۋتىييلەردى ۋرۋك پاتشاسى ۋتۋحەنگالەم تالقاندادى. ول قايتىس بولعاننان كەيىن بىيلىك ۋردىڭ ٴىىى اۋلەتى جانە “شۋمەر مەن اككاد پاتشالىعىنىڭ” نەگىزىن سالۋشى ۋر-ناممعا كوشتى. بۇل مەملەكەت اسا كوپ شەنەۋنىكتەر مەن باقىلاۋشىلار اپپاراتىمەن باسقاراتىن الىپ پاتشالىق ىييەلىكتەرگە نەگىزدەلدى. ونداعى قىزمەتشىلەر ٴىس جۇزىندە قۇلدىق جاعدايعا جەتكىزىلدى. سونىڭ سالدارىنان قاۋىمداردىڭ شارۋاشىلىق، ساياسىي جانە مادەنىي ٴومىرى قۇلدىراپ كەتتى. ۋردىڭ ٴىىى اۋلەتى كەزىندە قۇدايلاردىڭ حرامدارى ٴبىر ۇلگىگە كەلتىرىلدى، پاتشالار كوزدەرىنىڭ تىرىسىندە قۇدايلارمەن تەڭەستىرىلە باستادى. ٴبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىن ۲۰۰۰ جىلدار شاماسىندا ۋردىڭ ٴىىى اۋلەتى باتىس سەمىيت تايپالارى – امورىيتتەر مەن تاۋلىقتار – ەلامىيتتەردىڭ سوققىسىنان قۇلادى. شۋمەردىڭ بۇدان كەيىنگى تارىيحى ۆاۆىيلون تارىيحىمەن تىعىز بايلانىستى.

ەجەلگى قوسوزەن ايماعى

شۋمەر مادەنىييەتتى

شۋمەر تارىيحىي ايماعىندا، شامامەن ٴبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىن ۳۴۰۰ جىلى قالىپتاسقان. بۇل مادەنىييەتتىڭ جارقىن كورىنىستەرى ەرىيدۋ، لاگاش، ۋرۋك، ۋر، ت.ب. قالالاردا جۇرگىزىلگەن ارحەول. قازبا ناتىيجەسىندە انىقتالدى. كەيىن قازبا جۇمىستاردىڭ ناتىيجەسىندە بۇل وركەنىييەت شۋمەر مادەنىييەتتى اتالىپ، عىلىمىي اينالىمعا ەندى. مادەنىييەتتى ەگىن ش-مەن اينالىسقان حالىق قالدىرعان. ولاردا قولونەر بۇيىمدارىن جاساۋ، مەتالل ٴوندىرۋ، ساۋلەت ونەرى مەن ٴمۇسىن جاساۋ زور قارقىنمەن دامىدى ٴارى وسى جەردە الەمدەگى العاشقى جازۋلاردىڭ ٴبىرى پايدا بولدى (قالا شۋمەر جازۋى). ارحەول. جۇمىستار بارىسىندا كۇندەلىكتى تۇرمىسقا قاجەتتى قۇرال-سايماندار، قۇمىرا سىنىقتارى، قارۋ-جاراق تۇرلەرى، زەرگەرلىك بۇيىمدار، قولونەر تۋىندىلارى ارشىپ الىنعان. ولاردىڭ تەحنىيكاسى مەن جاسالۋ تەحنولوگىيياسى وزىندىك ەرەكشەلىگىمەن كوزگە ٴتۇسىپ، شۋمەر مادەنىييەتتىنىڭ بىرەگەيلىگىن ناقتىلايدى. شۋمەر مادەنىييەتتىنىڭ ەلام، مىسىر، ٴۇندى وركەنىييەتتەرى سىيياقتى كونە زامانداعى مادەنىييەتتەرگە تىيگىزگەن ىقپالى زور بولدى. شۋمەر مادەنىييەتتىن قالدىرعان حالىقتاردىڭ ساياسىي بىرلىگىن قالا-مەملەكەتتەر قۇراعان. ٴتۇرلى قالالاردان ەنكىي، ەنلىيل، ناننار، ت.ب. قۇدايلاردىڭ بەينەلەرى، مۇسىندەرى تابىلعان. شۋمەر مادەنىييەتتى كورشى ەلدەردىڭ ىقپالىنا ازدى-كەمدى ۇشىراعانىمەن، وزىندىك سىيپاتىن ۇزاق ۋاقىت ساقتاپ تۇردى.

شۋمەر تىلى

شۋمەر ٴتىلى – ٴولى ٴتىل. قوسوزەن (تىيگر مەن ەۆفرات) ارالىعىنىڭ وڭتۇستىك ايماعىن (قازىرگى ىيراك) مەكەندەگەن شۋمەرلەر ٴتىلى. شۋمەر ٴتىلى تاعى باسقا ز.ب. ۴ – ۱-مىڭجىلدىقتىڭ اياق كەزىندە جازىلعان سىنا جازۋ ەسكەرتكىشتەرىن (ٴىس قاعازدارى، شارۋاشىلىق قۇجاتتارى، ت.ب.) وقۋ ارقىلى تانىلعان. گرامماتىيكالىق قۇرىلىسى جاعىنان جالعامالى تىلدەرگە جاتادى. سوزدىك قورى نەگىزگى تۇبىردەن، ٴبىر بۋىندى سوزدەردەن قۇرالعان.

شۋمەر جازۋى

شۋمەر جازۋى، ەرتەدەگى شۋمەر مەملەكەتىندە قولدانىلعان. ونى وڭتۇستىك قوسوزەننىڭ (ەۆفرات پەن تىيگر) بويىندا (قازىرگى ىيراك) ٴبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىن ۲-مىڭجىلدىقتا ٴومىر سۇرگەن تايپالار پايدالانعان. زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا، بۇل جازۋ مەن ٴتىلىنىڭ باسقا تىلدەرمەن تۋىستىعى دالەلدەنبەگەن. قازىرگى عىل. دەرەكتەر بويىنشا شۋمەر جىلى دۇنىييە جۇزىندەگى ەڭ ەجەلگى جازۋ بولىپ سانالادى. ونىڭ العاشقى ٴتۇرى سۋرەت تۇرىندە، زاتتىڭ ەرەكشە بەلگىلەرىن كەسكىندەۋ ارقىلى جازىلعان. كەيىن ٴبىر ٴسوزدى ناقتى تاڭبامەن جازۋعا كوشە باستاعان. وسىعان وراي شۋمەر جازۋى جىلى بىرنەشە كەزەڭگە بولىنەدى: ۱) كلاسسىيك. شۋمەر جازۋى جىلى (ٴبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىن ۲۳ – ۲۱ ع-لار)؛ ۲) جاڭا شۋمەر جازۋى جىلى (ٴبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىن ۲۱ ع.)؛ ۳) كەيىنگى شۋمەر جازۋى جىلى (ٴبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىن ۲-مىڭجىلدىقتىڭ باس كەزى). شۋمەر جازۋى جىلى تۋرالى قۇندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن ىي.م. دياكونوۆ ونىڭ اككاد تىلىمەن قاتار كىتابىي ٴتىلدىڭ نەگىزىن قالاعانىن، گرافىيك.، لەكسىيك. جانە گرامماتىيكالىق ەرەكشەلىكتەرى بولعانىن انىقتاعان. عالىم شۋمەرلىك ۱۰۰-دەن اسا سوزدەردى الىپ، ولاردىڭ گرامماتىيكالىق قۇرىلىمىن، ٴسوز تاپتارىنىڭ ماعىناسى مەن قىزمەتىن، سوزدەردىڭ ورىن ٴتارتىبى مەن سىينتاگمات. ەرەكشەلىكتەرىن كورسەتتى. شۋمەر جازۋى جىلدارىن حوممەلدەن كەيىن تۇركى تىلدەرىمەن سالىستىرعان و.سۇلەيمەنوۆ ۇقساس سوزدەردىڭ كەزدەيسوق ەمەستىگىن دالەلدەدى. ول شۋمەر جازۋى ٴجون تۇركى تەرمىيندەرىمەن سالىستىرا وتىرىپ، سايكەس كەلەتىن سوزدەردىڭ دەنى: ۱) تاڭىرگە؛ ۲) ادامعا؛ ۳) تابىيعاتقا؛ ۴) مادەنىييەتكە قاتىستى ەكەنىن زەردەلەپ، ونداعى جۇيەلىلىكتى انىقتاعان. ول شۋمەر جانە تۇركى جازۋلارىنىڭ جاقىندىعىن ناقتى تىلدىك دەرەكتەر ارقىلى نەگىزدەي كەلىپ، ونىڭ گەنەتىيك. جاقىندىق ەمەس، مادەنىي جاقىندىعىنىڭ بولۋىندا دەپ، ماعىنالىق، تۇلعالىق، ۇعىمدىق جاعىنان جاقىن شۋمەر مەن تۇرىك سوزدەرىن سالىستىرادى. مىسالى ، ادا – اتا؛ اما – ابا، انا؛ امار، مار – مارا، مالا، بالا؛ ەر – ەر؛ دۋمۋ – تۋما، ود – وت، ۋش – ٴۇش، ت.ب. اۆتور شۋمەر جازىۋ جىلدارىنداعى ماتەرىيالدار ارقىلى ەجەلگى زامانداعى تۇركى ٴتىلىنىڭ سوزجاسامدىق جۇيەسىنىڭ كەيبىر سىزبالىق جۇيەسىن انىقتاۋعا بولاتىندىعىن، شۋمەرلەردىڭ دايىن تەرمىيندەردى قابىلداپ، ٴوز سوزجاسامدىق جۇيەسىمەن تۇرلەندىرگەنىن، زات ەسىم مەن ەتىستىك اراسىنداعى بايلانىستىڭ گەنەتىيك. تەكتىلىگى بولعانىن انىقتاي ٴتۇستى. جازۋ تارىيحىندا شۋمەر جازۋى جىلى باسقا جازۋلاردىڭ (اككاد، ۆاۆىيلون، اسسىيرىييا، ت.ب.) قالىپتاسۋىنا نەگىز بولعان.

دەرەككوزدەر

• «قازاقستان»: ۇلتتىق ەنتسكلوپەدىييا / باس رەداكتور ٴا. نىسانبايەۆ – الماتى «قازاق ەنتسىيكلوپەدىيياسى» باس رەداكتسىيياسى، ۱۹۹۸ ISBN ۵-۸۹۸۰۰-۱۲۳-۹، VIII توم
• دياكونوۆ ىي.م.، وبششەستۆەننىي ىي گوسۋدارستۆەننىي ستروي درەۆنەگو دۆۋرەتشيا، شۋمەر، م.، ۱۹۵۹؛ ۆاسىيليەۆ ل.س.، ىيستورىييا ۆوستوكا، م.، ۱۹۹۴.