Şwmer

Şwmer, Swmer – Mesopotamïya oýpatınıñ oñtüstiginde ornalasqan ejelgi tarïxï aýmaq. Ol Tïgr men Evfrat özenderiniñ aralığında, qazirgi Ïrak awm-nıñ oñtüstik böliginde bolğan. Qazirgi künge jetken jazba derekter boýınşa Şwmerdi — bizdiñ zamanımızdan burın 3-mıñjıldıqtıñ soñında negizinen şwmerler jäne azdağan mölşerde şığıs semïtter – akkadtar mekendegen. Akkadtar şamamen — bizdiñ zamanımızdan burın 2400 jılı Akkade q-nıñ negizin qaladı. Osı waqıttan bastap Şwmerdiñ soltüstik oblısı Akkad dep atala bastadı. Djemdet-Nasr jäne odan da erterektegi Wrwk pen élʹ-Obeýd arxeol. mädenïyetterine tän eskertkişter şwmerlerdiñ bul aýmaqtı bizdiñ zamanımızdan burın 5 – 4-mıñjıldıqta mekendeý bastağanın däleldeýdi. Şamamen bizdiñ zamanımızdan burın 3-mıñjıldıqta Şwmerde alğaşqı memlekettik qurılım qalıptasa bastadı. Zerttewşiler sına jazwı paýda bolıp, ornıqqan b.z.b. 2700 – 2300 jılı aralığın erte äwlettik kezeñge jatqızadı. Ol kezde bul aýmaqta sırtında ülken otbasılıq qawımdar ömir sürgen köptegen qala-memleketter qurıldı. Ondağı negizgi xalıq tolıq quqıq-tı qawım müşeleri men olarğa täweldi qalalıq ğïbadatxana turğındarı edi. Qalalarda däwletti qawımdıq aqsüýekter paýda boldı. Şarwaşılıq jürgizw özen swı jäne sw qoýmalarına jïnalğan jawın-şaşın swın paýdalanıp, eginşilikpen aýnalıswğa negizdeldi. Sondıqtan negizgi kanaldar men swlandırılğan jerler üşin üzdiksiz soğıstar jürgizilip turdı. Keýbir jekelegen qala-memleketterdiñ äskerï kösemderi (erterektegilerinen neğurlım belgileri b.z.b., 28 – 27 ğ-lardağı Kïştiñ, Wrwktıñ İ-äwletiniñ, keýinnen Wr, Lagaştıñ bïlewşileri, t.b.) körşiles qalalarğa kezekpe-kezek üstemdik ete bastadı. Qalalardıñ öz işinde de bïlik üşin küres jürip jattı. Bul kürestiñ neğurlım belgili körinisi Lagaştağı b.z.b. 24 ğ-dağı Wrwkagïnanıñ (Wrwïnïmgïnanıñ) reformaları boldı.

Erte äwlettik ülgidegi soñğı bïlewşi Lagaşpen körşiles Wmmanıñ, keýinnen Wrwktıñ bïlewşisi bolğan Lwgalʹzagïssï edi. Akkad patşası Ejelgi Sargonğa Wmma, Wrwk pen Lagaştı jäne Şwmerdiñ basqa da täwelsiz memleketterin bağındırwdıñ säti tüsti. Ol Mesopotamïyada “dünïyeniñ 4 memleketi patşalığın” (Akkad äwleti, b.z.b. 24 – 22 ğ.) qurdı. Bul memleket tawlıq kwtïý taýpalarınıñ soqqısınan quladı. bizdiñ zamanımızdan burın 22 ğ-dıñ soñında kwtïýlerdi Wrwk patşası Wtwxengalem talqandadı. Ol qaýtıs bolğannan keýin bïlik Wrdıñ İİİ äwleti jäne “Şwmer men Akkad patşalığınıñ” negizin salwşı Wr-Nammğa köşti. Bul memleket asa köp şenewnikter men baqılawşılar apparatımen basqaratın alıp patşalıq ïyelikterge negizdeldi. Ondağı qızmetşiler is jüzinde quldıq jağdaýğa jetkizildi. Sonıñ saldarınan qawımdardıñ şarwaşılıq, sayasï jäne mädenï ömiri quldırap ketti. Wrdıñ İİİ äwleti kezinde qudaýlardıñ xramdarı bir ülgige keltirildi, patşalar közderiniñ tirisinde qudaýlarmen teñestirile bastadı. bizdiñ zamanımızdan burın 2000 jıldar şamasında Wrdıñ İİİ äwleti batıs semït taýpaları – amorïtter men tawlıqtar – élamïtterdiñ soqqısınan quladı. Şwmerdiñ budan keýingi tarïxı Vavïlon tarïxımen tığız baýlanıstı.

Ejelgi Qosözen aýmağı

Şwmer mädenïyetti

Şwmer tarïxï aýmağında, şamamen bizdiñ zamanımızdan burın 3400 jılı qalıptasqan. Bul mädenïyettiñ jarqın körinisteri Érïdw, Lagaş, Wrwk, Wr, t.b. qalalarda jürgizilgen arxeol. qazba nätïjesinde anıqtaldı. Keýin qazba jumıstardıñ nätïjesinde bul örkenïyet Şwmer mädenïyetti atalıp, ğılımï aýnalımğa endi. Mädenïyetti egin ş-men aýnalısqan xalıq qaldırğan. Olarda qolöner buýımdarın jasaw, metall öndirw, säwlet öneri men müsin jasaw zor qarqınmen damıdı äri osı jerde älemdegi alğaşqı jazwlardıñ biri paýda boldı (qala Şwmer jazwı). Arxeol. jumıstar barısında kündelikti turmısqa qajetti qural-saýmandar, qumıra sınıqtarı, qarw-jaraq türleri, zergerlik buýımdar, qolöner twındıları arşıp alınğan. Olardıñ texnïkası men jasalw texnologïyası özindik erekşeligimen közge tüsip, Şwmer mädenïyettiniñ biregeýligin naqtılaýdı. Şwmer mädenïyettiniñ Élam, Mısır, Ündi örkenïyetteri sïyaqtı köne zamandağı mädenïyetterge tïgizgen ıqpalı zor boldı. Şwmer mädenïyettin qaldırğan xalıqtardıñ sayasï birligin qala-memleketter qurağan. Türli qalalardan Énkï, Énlïlʹ, Nannar, t.b. qudaýlardıñ beýneleri, müsinderi tabılğan. Şwmer mädenïyetti körşi elderdiñ ıqpalına azdı-kemdi uşırağanımen, özindik sïpatın uzaq waqıt saqtap turdı.

Şwmer tili

Şwmer tili – öli til. Qosözen (Tïgr men Evfrat) aralığınıñ oñtüstik aýmağın (qazirgi Ïrak) mekendegen şwmerler tili. Şwmer tili tağı basqa z.b. 4 – 1-mıñjıldıqtıñ ayaq kezinde jazılğan sına jazw eskertkişterin (is qağazdarı, şarwaşılıq qujattarı, t.b.) oqw arqılı tanılğan. Grammatïkalıq qurılısı jağınan jalğamalı tilderge jatadı. Sözdik qorı negizgi tübirden, bir bwındı sözderden quralğan.

Şwmer jazwı

Şwmer jazwı, ertedegi Şwmer memleketinde qoldanılğan. Onı Oñtüstik Qosözenniñ (Evfrat pen Tïgr) boýında (qazirgi Ïrak) bizdiñ zamanımızdan burın 2-mıñjıldıqta ömir sürgen taýpalar paýdalanğan. Zerttewşilerdiñ paýımdawınşa, bul jazw men tiliniñ basqa tildermen twıstığı däleldenbegen. Qazirgi ğıl. derekter boýınşa Şwmer jılı dünïye jüzindegi eñ ejelgi jazw bolıp sanaladı. Onıñ alğaşqı türi swret türinde, zattıñ erekşe belgilerin keskindew arqılı jazılğan. Keýin bir sözdi naqtı tañbamen jazwğa köşe bastağan. Osığan oraý Şwmer jazwı jılı birneşe kezeñge bölinedi: 1) klassïk. Şwmer jazwı jılı (bizdiñ zamanımızdan burın 23 – 21 ğ-lar); 2) jaña Şwmer jazwı jılı (bizdiñ zamanımızdan burın 21 ğ.); 3) keýingi Şwmer jazwı jılı (bizdiñ zamanımızdan burın 2-mıñjıldıqtıñ bas kezi). Şwmer jazwı jılı twralı qundı zerttewler jürgizgen Ï.M. Dʹyakonov onıñ akkad tilimen qatar kitabï tildiñ negizin qalağanın, grafïk., leksïk. jäne grammatïkalıq erekşelikteri bolğanın anıqtağan. Ğalım şwmerlik 100-den asa sözderdi alıp, olardıñ grammatïkalıq qurılımın, söz taptarınıñ mağınası men qızmetin, sözderdiñ orın tärtibi men sïntagmat. erekşelikterin körsetti. Şwmer jazwı jıldarın Xommelʹden keýin türki tilderimen salıstırğan O.Süleýmenov uqsas sözderdiñ kezdeýsoq emestigin däleldedi. Ol Şwmer jazwı jön türki termïnderimen salıstıra otırıp, säýkes keletin sözderdiñ deni: 1) Täñirge; 2) adamğa; 3) tabïğatqa; 4) mädenïyetke qatıstı ekenin zerdelep, ondağı jüýelilikti anıqtağan. Ol şwmer jäne türki jazwlarınıñ jaqındığın naqtı tildik derekter arqılı negizdeý kelip, onıñ genetïk. jaqındıq emes, mädenï jaqındığınıñ bolwında dep, mağınalıq, tulğalıq, uğımdıq jağınan jaqın şwmer men türik sözderin salıstıradı. mısalı , ada – ata; ama – aba, ana; amar, mar – mara, mala, bala; er – er; dwmw – twma, od – ot, wş – üş, t.b. Avtor Şwmer jazıw jıldarındağı materïaldar arqılı ejelgi zamandağı türki tiliniñ sözjasamdıq jüýesiniñ keýbir sızbalıq jüýesin anıqtawğa bolatındığın, şwmerlerdiñ daýın termïnderdi qabıldap, öz sözjasamdıq jüýesimen türlendirgenin, zat esim men etistik arasındağı baýlanıstıñ genetïk. tektiligi bolğanın anıqtaý tüsti. Jazw tarïxında Şwmer jazwı jılı basqa jazwlardıñ (akkad, vavïlon, assïrïya, t.b.) qalıptaswına negiz bolğan.

Derekközder

• «Qazaqstan»: Ulttıq éncklopedïya / Bas redaktor Ä. Nısanbayev – Almatı «Qazaq éncïklopedïyası» Bas redakcïyası, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII tom
• Dʹyakonov Ï.M., Obşçestvennıý ï goswdarstvennıý stroý drevnego Dvwreçʹya, Şwmer, M., 1959; Vasïlʹyev L.S., Ïstorïya Vostoka, M., 1994.