ەلەكتر توگى

ەلەكتر توگى – ەلەكتر قوزعاۋشى كۇشتىڭ اسەرىنەن زاريادتاردىڭ (زاريادتالعان بولشەكتەر نەمەسە دەنە) باعىتتالعان قوزعالىسى.

زاريادتالعان بولشەكتەر: وتكىزگىشتەردە — ەلەكتروندار، ەلەكترولىيتتەردە —ىيوندار (كاتىيوندار مەن انىيوندار)، گازدا —ىيوندار مەن ەلەكتروندار، ارنايى جاعدايداعى ۆاكۋۋمدا — ەلەكتروندار، جارتىلاي وتكىزگىشتەردە —ەلەكتروندار مەن كەمتىكتەر (ەلەكتروندى-كەمتىكتىك وتىمدىلىك) بولىپ تابىلادى.

ەلەكتر توگى ەنەرگەتىيكا سالاسىندا — ەنەرگىييانى الىس قاشىقتىققا جەتكىزۋ ٴۇشىن، ال تەلەكوممۋنىيكاتسىييا سالاسىندا — اقپاراتتى شالعايعا تاسىمالداۋ ٴۇشىن قولدانىلادى.

سىيپاتتامالار

ەلەكتر توگىنىڭ باعىتى شارتتى تۇردە وتكىزگىشتەردەگى وڭ زارياد تاسۋشىلاردىڭ ورىن اۋىستىرۋ باعىتى الىنادى، بىراق وتكىزگىشتەردەگى زارياد تاسۋشىلاردىڭ زاريادى تەرىس (مىسالى، مەتالدا ەلەكترون) بولعاندىقتان توك باعىتى ەلەكترونداردىڭ باعىتىنا قارسى كەلەدى. ەلەكتر توگى وتكىزگىش بويىمەن ٴسپىيرالدى قوزعالادى.

توكتىڭ تۇراقتى توك (اعىلش. direct current، DC) جانە اينىمالى توك (اعىلش. alternating current، AC) دەپ اتالاتىن ەكى ٴتۇرى بار.

• تۇراقتى توك — ۋاقىت بويىنشا باعىتى جانە شاماسى وزگەرمەيدى. تۇراقتى توك كوزدەرى: اككۋمۋلياتورلار، باتارەيالار. ەلەكتروندار - تان + اعىلادى.

۲-سۋرەت. اينىمالى توك تەربەلىسى

۳-سۋرەت. پەرىيودتى i(t) اينىمالى توكتىڭ گرافىيگى

• اينىمالى توك — باعىتى مەن شاماسى پەرىيودتى تۇردە وزگەرىپ وتىراتىن ەلەكتر توگى. ال تەحنىيكادا اينىمالى توك دەپ توك كۇشى مەن كەرنەۋدىڭ پەرىيود ىشىندەگى ورتاشا ٴمانى نولگە تەڭ بولاتىن پەرىيودتى توك تۇسىندىرىلەدى. اينىمالى توك بايلانىس قۇرىلعىلارىندا (رادىيو، تەلەدىيدار، تەلەفون ت.ب.) كەڭىنەن قولدانىلادى.

توك كۇشى (جانە كەرنەۋ) وزگەرىسى (تەربەلىس) قايتالاناتىن ۋاقىتتىڭ (سەكۋندتپەن بەرىلگەن) ەڭ قىسقا ارالىعى پەرىيود (ت) دەپ اتالادى (۳-سۋرەت). اينىمالى توكتىڭ تاعى ٴبىر ماڭىزدى سىيپاتتاماسى — جىيىلىك (ƒ). ۋاقىت بىرلىگىندە جاسالعان پەرىيودتار سانى جىيىلىك دەپ اتالادى. اينىمالى توك جوعارعى جىيىلىكتە وتكىزگىش سىرتىنا ىعىستىرىلادى، بۇل سكىين-ەففەكت قۇبىلىسى دەپ اتالادى.

ە. ت. فىيز. تابىيعاتىنا قاراي وتكىزگىشتىك ە. ت. (ەلەكتر ٴورىسىنىڭ اسەرىنەن وتكىزگىشتە نە شالا وتكىزگىشتە پايدا بولاتىن توك تاسۋشىلاردىڭ رەتتەلگەن قوزعالىسى)، كونۆەكتسىييالىق ە. ت. (ەلەكترلىك وتكىزگىشتىگى بولمايتىن ورتاداعى نە ۆاكۋۋمداعى زاريادتالعان بولشەكتەر مەن دەنەلەردىڭ قوزعالىسى)، پوليارىيزاتسىييالىق ە. ت. (دىيەلەكترىيكتەگى پوليارىيزاتسىييالىق وزگەرۋى ناتىيجەسىندە ونداعى بايلانىسقان زاريادتالعان بولشەكتەردىڭ قوزعالىسى) بولىپ بولىنەدى. ە. ت-نىڭ ولشەۋىشىنە توك كۇشى جانە توك تىعىزدىعى الىنادى. ە. ت. ماگنىيت ٴورىسىنىڭ كوزى بولىپ ەسەپتەلەدى. ماگنىيت ٴورىسىن قاراستىرعان جاعدايدا ە. ت.: ماكروسكوپىييالىق توك (وتكىزگىشتىك جانە كونۆەكتس. ە. ت.)، مولەكۋلالىق توك (ورتانى قۇرايتىن اتوم، مولەكۋلا جانە ىيوندارداعى ەلەكترونداردىڭ قوزعالىسىنا سايكەس كەلەتىن مىيكروتوكتار؛ ىعىسۋ توگى) بولىپ اجىراتىلادى.