Élektr togı

Élektr togı – élektr qozğawşı küştiñ äserinen zaryadtardıñ (zaryadtalğan bölşekter nemese dene) bağıttalğan qozğalısı.

Zaryadtalğan bölşekter: ötkizgişterde — élektrondar, élektrolïtterde —ïondar (katïondar men anïondar), gazda —ïondar men élektrondar, arnaýı jağdaýdağı vakwwmda — élektrondar, jartılaý ötkizgişterde —élektrondar men kemtikter (élektrondı-kemtiktik ötimdilik) bolıp tabıladı.

Élektr togı énergetïka salasında — énergïyanı alıs qaşıqtıqqa jetkizw üşin, al telekommwnïkacïya salasında — aqparattı şalğaýğa tasımaldaw üşin qoldanıladı.

Sïpattamalar

Élektr togınıñ bağıtı şarttı türde ötkizgişterdegi oñ zaryad taswşılardıñ orın awıstırw bağıtı alınadı, biraq ötkizgişterdegi zaryad taswşılardıñ zaryadı teris (mısalı, metalda élektron) bolğandıqtan tok bağıtı élektrondardıñ bağıtına qarsı keledi. Élektr togı ötkizgiş boýımen spïralʹdi qozğaladı.

Toktıñ turaqtı tok (ağılş. direct current, DC) jäne aýnımalı tok (ağılş. alternating current, AC) dep atalatın eki türi bar.

• Turaqtı tok — waqıt boýınşa bağıtı jäne şaması özgermeýdi. Turaqtı tok közderi: akkwmwlyatorlar, batareyalar. Élektrondar - tan + ağıladı.

2-swret. Aýnımalı tok terbelisi

3-swret. Perïodtı i(t) aýnımalı toktıñ grafïgi

• Aýnımalı tok — bağıtı men şaması perïodtı türde özgerip otıratın élektr togı. Al texnïkada aýnımalı tok dep tok küşi men kernewdiñ perïod işindegi ortaşa mäni nölge teñ bolatın perïodtı tok tüsindiriledi. Aýnımalı tok baýlanıs qurılğılarında (radïo, teledïdar, telefon t.b.) keñinen qoldanıladı.

Tok küşi (jäne kernew) özgerisi (terbelis) qaýtalanatın waqıttıñ (sekwndtpen berilgen) eñ qısqa aralığı perïod (T) dep ataladı (3-swret). Aýnımalı toktıñ tağı bir mañızdı sïpattaması — jïilik (ƒ). Waqıt birliginde jasalğan perïodtar sanı jïilik dep ataladı. Aýnımalı tok joğarğı jïilikte ötkizgiş sırtına ığıstırıladı, bul skïn-éffekt qubılısı dep ataladı.

É. t. fïz. tabïğatına qaraý ötkizgiştik É. t. (élektr örisiniñ äserinen ötkizgişte ne şala ötkizgişte paýda bolatın tok taswşılardıñ rettelgen qozğalısı), konvekcïyalıq É. t. (élektrlik ötkizgiştigi bolmaýtın ortadağı ne vakwwmdağı zaryadtalğan bölşekter men denelerdiñ qozğalısı), polyarïzacïyalıq É. t. (dïélektrïktegi polyarïzacïyalıq özgerwi nätïjesinde ondağı baýlanısqan zaryadtalğan bölşekterdiñ qozğalısı) bolıp bölinedi. É. t-nıñ ölşewişine tok küşi jäne tok tığızdığı alınadı. É. t. magnït örisiniñ közi bolıp esepteledi. Magnït örisin qarastırğan jağdaýda É. t.: makroskopïyalıq tok (ötkizgiştik jäne konvekc. É. t.), molekwlalıq tok (ortanı quraýtın atom, molekwla jäne ïondardağı élektrondardıñ qozğalısına säýkes keletin mïkrotoktar; ığısw togı) bolıp ajıratıladı.