يادرولىق قارۋ

يادرولىق قارۋ – جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋى.

دۇنىييە جۇزىندەگى ەڭ ٴبىرىنشى اتوم بومبالارىنىڭ ٴبىرى، سالماعى ۲۰ت (۱۹۵۰ جىلدار)

اتوم بومباسى (اتومنايا بومبا) — اۆىياتسىييالىق يادرولىق بومبانىڭ العاشقى اتاۋى. ونىڭ ارەكەتى جارىلعىش تىزبەكتى يادرولىق ٴبولىنۋى رەاكتسىيياسىنا نەگىزدەلگەن. تەرمويادرولىق سىينتەز رەاكتسىيياسىنا نەگىزدەلگەن سۋتەك بومبانىڭ پايدا بولۋىمەن جالپى "يادرولىق بومبا" دەگەن تەرمىين ورنىقتى.^[۱]

يادرولىق قارۋ ورتالىعى

يادرولىق قارۋدىڭ وزىنەن، ونى جەتكىزەتىن قۇرالداردان (زىمىران، تورپەدو، ۇشاق، ارتىيللەرىييالىق اتىس)، سونداي-اق قارۋدىڭ نىساناعا ٴدال ٴتىييۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ٴار ٴتۇرلى باسقارۋ قۇرالدارىنان تۇرادى. ول – يادرولىق جانە تەرمويادرولىق بولىپ بولىنەدى.

يادرولىق قارۋ

يادرولىق قارۋ جاپپاي قىرىپ-جويۋ قۇرالى رەتىندە قىسقا مەرزىم ىشىندە اكىمشىلىك ورتالىقتاردى، ونەركاسىپ جانە اسكەرىي نىسانداردى، اسكەرلەر توبىن، فلوت كۇشتەرىن تالقانداۋ، قورشاعان ورتانى رادىيواكتىيۆتىك لاستاندىرۋ، جاپپاي ٴبۇلدىرۋ، سۋعا باتىرۋ، ت.ب. ماقساتتار ٴۇشىن قولدانىلادى. يادرولىق قارۋ ادامدارعا كۇشتى مورالدىق جانە پسىيحولوگىييالىق اسەر ەتەدى. ونىڭ قۋاتتىلىعى تروتىيلدىك ەكۆىيۆالەنتپەن باعالانادى. قازىرگى زامانعى بۇل قارۋدىڭ قۋاتى ونداعان تروتىيلدەن بىرنەشە ونداعان ملن. تروتىيلگە دەيىن جەتەدى. ارنايى ادەبىييەتتەردە يادرولىق قارۋدىڭ قۋاتى كىيلوتوننامەن (كت) جانە مەگاتوننامەن (مت) دە كورسەتىلەدى. بۇل قارۋدى قارۋلى كۇشتەردىڭ بارلىق تۇرلەرى قولدانا الادى. يادرولىق قارۋ قۋاتتىلىعى بويىنشا ستراتەگىييالىق، وپەراتىيۆتى-تاكتىيكالىق جانە تاكتىيكالىق بولىپ بولىنەدى. يادرولىق قارۋ جارىلعان كەزدە: ەكپىندى تولقىن، جارىقتىق ساۋلەلەنۋ، وتپەلى رادىياتسىييا، رادىيواكتىيۆتى زاقىمدانۋ مەن ەلەكتر-ماگنىيتتىك ىيمپۋلس سىيياقتى زاقىمدانۋشى فاكتورلار پايدا بولادى.

ەكپىندى تولقىن[وڭدەۋ]

ەكپىندى تولقىن ٴوز جولىندا كەزدەسكەن بارلىق نىساندارعا اسەر ەتەدى. مىسالى، ۱۰۰ كت تروتىيلدىك ەكۆىيۆالەنتى بار يادرولىق جاراق اۋادا جارىلعان كەزدە ەكپىندى تولقىن جاسىرىناتىن ورىننان سىرتقا، جارىلىس ەپىيتسەنترىنەن ۱،۶ كم قاشىقتىقتاعى ادامداردى اپاتقا ۇشىراتىپ، ۴،۵ كم رادىيۋستاعى كوپ قاباتتى تاس عىيماراتتاردى تولىقتاي قىيراتادى. جارىلىس كەزىندەگى جارىقتىق ساۋلەلەنۋ ٴار ٴتۇرلى ماتەرىيالداردى بالقىتادى، تۇتاندىرادى، ٴتۇرىن وزگەرتىپ، كومىرلەندىرەدى. جاندى تىندەر ٴار ٴتۇرلى دارەجەدەگى كۇيىكتەرگە ۇشىرايدى؛ ۱،۴ كم قاشىقتىقتا جاسىرىنعان ادامدار جارىقتىق ساۋلەلەنۋگە ۇشىرايدى، ۳،۵ كم-دە اۋىر دارەجەدەگى، ۳،۸ كم-دە ورتاشا دارەجەدەگى، ۵ كم-گە دەيىن جەڭىل دارەجەدەگى كۇيىككە ۇشىرايدى، ۷ كم رادىيۋستا ورتتەر شىعادى.

وتپەلى رادىياتسىييا[وڭدەۋ]

وتپەلى رادىياتسىييا (يادرولىق جارىلىس كەزىندەگى گامما-ساۋلەلەنۋ مەن نەيتروندار اعىنى-اسەرى ۱۰ – ۱۵ س-قا سوزىلادى) ساۋلە اۋرۋىنىڭ پايدا بولۋىنا اكەپ سوعادى. ۱۰۰ كت تروتىيلدىك ەكۆىيۆالەنتتى يادرولىق جارىق جەر ۇستىندە جارىلعان كەزدە جاسىرىناتىن جەردەن تىس ورنالاسقان ادامدار ۱ كم رادىيۋستا ولىمگە ۇشىراپ، ۱،۷ كم-دە اۋىر دارەجەدەگى، ۱،۹ كم-دە ورتاشا، ۲ كم-گە دەيىن جەڭىل دارەجەدەگى كۇيىككە ۇشىرايدى. قورشاعان ورتا مەن وندا ورنالاسقان نىسانداردىڭ رادىيواكتىيۆتى زاقىمدانۋى يادرولىق جارىلىس بۇلتىنان جانە رادىيواكتىيۆتىك زاتتاردىڭ تۇسۋىنەن پايدا بولادى.

ەلەكتر-ماگنىيتتىك ىيمپۋلس[وڭدەۋ]

ەلەكتر-ماگنىيتتىك ىيمپۋلس (يادرولىق جارىلىستار كەزىندە پايدا بولاتىن قىسقا مەرزىمدىك ەلەكتر جانە ماگنىيتتىك ورىستەر) انتەننالارعا، سىمدارعا، كابەلدىك تارماقتار مەن بايلانىس قۇرالدارىنا اسەر ەتىپ، ىستەن شىعارادى. يادرولىق قارۋدىڭ جاسالۋى ۲۰ عاسىرداعى يادرولىق فىيزىيكانىڭ دامۋىمەن بايلانىستى بولدى. ۲۰ عاسىردىڭ ۴۰-جىلدارىنىڭ باس كەزىندە اقش عالىمدارىنىڭ توبى يادرولىق جارىلىستى جۇزەگە اسىرۋدىڭ فىيزىيكا قاعىيدالارىن دايىندادى.

اتوم بومباسىن سىناۋ[وڭدەۋ]

يادرولىق جارىلىس

ٴبىرىنشى جارىلىس الاموگوردوداعى سىناق پولىيگونىندا ۱۹۴۵ جىلعى ۱۶ شىلدەدە جاسالدى. ۱۹۴۵ ج. تامىزدا ٴار قايسىسىنىڭ قۋاتتىدىعى ۲۰ كت بولاتىن ۲ اتوم بومباسى جاپونىييانىڭ حىيروسىيما (۸ تامىز) مەن ناگاساكىي (۹ تامىز) قالاسىنا تاستالىپ، ۇلكەن ادام شىعىنىنا ۇشىراتتى (حىيروسىيمادا ۱۴۰ مىڭداي، ناگاساكىيدا ۷۵ مىڭعا جۋىق ادام). كسرو-دا اكادەمىيك ىي.ۆ. كۋرتشاتوۆ باسقارعان عالىمدار توبى يادرولىق قارۋ جاسادى. ۱۹۴۷ ج. كەڭەس ۇكىمەتى كسرو ٴۇشىن اتوم بومباسىنىڭ قۇپىيياسى جوق ەكەندىگىن مالىمدەدى. ۱۹۴۹ ج. تامىزدا كسرو-دا سەمەي پولىيگونىندا ٴبىرىنشى اتوم بومباسىن سىناۋ وتكىزىلدى. ۱۹۵۲ ج. ۱ قاراشادا اقش-تا قۋاتتىلىعى ۳ مت تەرمويادرولىق قوندىرعى جارىلدى. اۆىياتسىييالىق بومبا تۇرىندەگى تەرمويادرولىق قارۋ اقش-تا ۱۹۵۴ ج. جاسالدى. كسرو-دا تەرمويادرولىق بومبا ۱۹۵۳ جىلدىڭ ۱۲ تامىزىندا ٴبىرىنشى رەت سىناقتان وتكىزىلدى. ۵۰-جىلداردىڭ ورتاسىندا اقش پەن كسرو-دا يادرولىق قارۋدى ٴار ٴتۇرلى قاشىقتىقتارعا جەتكىزۋگە ارنالعان ٴار ٴتۇرلى كلاستار مەن تىيپتەردەگى تاسىعىشتار جاسالدى. ۱۹۶۰ ج. كسرو-دا قارۋلى كۇشتەردىڭ ەرەكشە ٴتۇرى – ستراتەگىييالىق ماقساتتاعى راكەتتىك اسكەر قۇرىلدى. اقش پەن كسرو-دان باسقا يادرولىق قارۋ ۱۹۵۲ ج. ۳۰ قازاندا ۇلىبرىيتانىييادا، ۱۹۶۰ ج. ۱۳ اقپاندا فرانتسىييادا، ۱۹۶۴ جىلدىڭ ۱۶ قازانىندا قىتايدا پايدا بولدى. كەيىننەن يادرولىق قارۋعا ٴۇندىستان مەن پاكستان دا ىييە بولدى. قازىرگى كەزدە كەم دەگەندە ۳۰ ەل عىلىمىي-تەحنىيكالىق جاعىنان يادرولىق قارۋ شىعارۋعا دايىن. اقش-تا ۱۹۷۵ جىلدىڭ وزىندە ۳۰ مىڭ بىرلىكتەن استام يادرولىق قارۋ-جاراق ٴتۇرى بولدى (اسكەرىي-اۋە، اسكەرىي-تەڭىز كۇشتەرى مەن قۇرلىقتاعى اسكەرلەردىڭ ىييەلىگىندەگى ۸۰ مىڭ ستراتەگىييالىق جانە ۲۲ مىڭداي تاكتىيكالىق ٴتۇرى). يادرولىق قارۋدى مەجەگە جەتكىزۋ ٴۇشىن ٴار ٴتۇرلى الىپ ۇشاقتار جاسالىپ، ولار تۇراقتى اسكەرىي دايىندىققا كەلتىرىلدى. ۱۹۷۶ جىلدىڭ قارساڭىندا اقش-تىڭ ستراتەگىييالىق شابۋىلداۋشى كۇشتەرىنىڭ قۇرامىندا ۱۰۵۴ قۇرلىقارالىق باللىيستىيكالىق زىمىراندار (“تىيتان-۲”، “مىينىيتمەن-۲”، “مىينىيتمەن-۳”)، ۴۰۰-دەن استام ۇشاقتار (ۆ-۵۲ جانە ۆ-۱۱۱) بولدى، ۴۱ اتومدىق سۇڭگۋىر قايىق “پولارىيس ا-۳” جانە “پوسەيدون” زىمىراندارىمەن جاراقتاندىرىلدى. وسى تەكتەس اتومدىق قارۋ تۇرلەرى باسقا اتومدىق دەرجاۆالاردا دا جەتكىلىكتى دارەجەدە. سوندىقتان يادرولىق قارۋ بۇكىل ادامزات ٴۇشىن وراسان قاۋىپ بولىپ ەسەپتەلەدى. مىسالى، امەرىيكا ماماندارىنىڭ ەسەپتەۋلەرى بويىنشا قۋاتتىلىعى ۲۰ مت تەرمويادرولىق قارۋ ۲۴ كم رادىيۋستاعى بارلىق تۇرعىن ۇيلەردى جەرمەن جەكسەن ەتىپ، ونىڭ ەپىيتسەنترىنەن ۱۴۰ كم-گە دەيىنگى ارالىقتاعى تىرشىلىك ىييەلەرىن جويا الادى. اتوم قۋاتىن اسكەرىي ماقساتتارعا قولدانۋعا بايلانىستى قاۋىپ حالىقتاردىڭ يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ جولىنداعى قۋاتتى قوزعالىسىن تۋدىرادى. يادرولىق قارۋعا حالىقارالىق تىيىم سالۋ جولىنداعى ماڭىزدى كەزەڭ اۋادا، كەڭىستىكتە، سۋ استىندا، اسپاندا يادرولىق قارۋلاردى سىناۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارت (۱۹۶۳)؛ مەملەكەتتەردىڭ ايدى جانە ت.ب. اسپان دەنەلەرىن قوسا العاندا اسپان كەڭىستىگىن زەرتتەۋ جانە ونى پايدالانۋ بويىنشا ٴىس-ارەكەت قاعىيدالارى تۋرالى شارت (۱۹۶۷)، يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت (۱۹۶۸)؛ تەڭىزدەر جانە مۇحىيتتەر تۇبىندە، ولاردىڭ قويناۋلارىندا يادرولىق قارۋمەن باسقا دا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردى ورنالاستىرۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارت (۱۹۷۱) بولىپ تابىلادى. بۇۇ-نىڭ “حالىقارالىق قاتىناستاردا كۇش قولدانباۋ جانە يادرولىق قارۋدى قولدانۋعا تۇپكىلىكتى تىيىم سالۋ تۋرالى” رەزوليۋتسىيياسى اسا ماڭىزدى قادام بولدى. كەزىندە كسرو مەن اقش اراسىندا جاسالعان “يادرولىق سوعىستىڭ تۋۋ قاۋپىن ازايتۋدىڭ شارالارى تۋرالى كەلىسىم” (۱۹۷۱) دە ۇلكەن ماڭىزعا ىييە. ول بويىنشا كەزدەيسوق نەمەسە رۇقسات ەتىلمەگەن جاعدايدا يادرولىق قارۋدى قولدانۋعا ەسكەرتۋ قاراستىرىلعان. راكەتاعا قارسى قوزعالىس جۇيەسىن شەكتەۋ جانە ستراتەگىييالىق شابۋىل قارۋ-جاراعىن شەكتەۋ سالاسىندا كەيبىر شارالار تۋرالى ۋاقىتشا كەلىسىم (۱۹۷۲)؛ يادرولىق سوعىستىڭ الدىڭ الۋ تۋرالى كەلىسىم (۱۹۷۳)، سونىمەن قاتار يادرولىق قارۋدى جەر استىندا سىناۋعا شەك قويۋ تۋرالى شارت (۱۹۷۴)، ت.ب. كەلىسىمدەر بار. ۱۹۷۶ ج. ۳۱ ناۋرىزدا كسرو مەن اقش مەملەكەتتەرى يادرولىق قارۋدى جەر استىندا سىناۋدى جۇرگىزبەۋگە مىندەتتەمە قابىلدادى. وسى جىلى كسرو مەن فرانتسىييا كەزدەيسوق جانە رۇقسات ەتىلمەگەن جاعدايدا يادرولىق قارۋدى قولدانۋدى ەسكەرتۋ تۋرالى شارت، ال ۱۹۷۷ ج. ۇلىبرىيتانىييا مەن كەڭەس وداعى كەزدەيسوق يادرولىق سوعىس تۋىنداعاندا بەتىن قايتارۋ تۋرالى كەلىسىم جاساستى. كسرو-داعى يادرولىق قارۋدى سىناۋدىڭ بارلىق تۇرلەرى نەگىزىنەن سەمەي پولىيگونىندا ٴوتتى. ول قازاقستاننىڭ سولتۇستىك-شىعىس جانە ورتالىق اۋداندارىنا وراسان زور ەكولوگىييالىق اپات اكەلدى. سوندىقتان كسرو-نىڭ ىدىراۋى قارساڭىندا تاۋەلسىز قازاقستان ٴۇشىن ەڭ باستى ماسەلە ەل اۋماعىنداعى يادرولىق قارۋدىڭ تاعدىرى بولدى. كسرو-نىڭ ىدىراۋى الدىندا قازاقستاندا ۱۰۴۰ ۇرىس زاريادتى ۱۰۴ “رس-۲۰” راكەتاسى (ناتو كلاسسىيفىيكاتسىيياسى بويىنشا – “سس-۱۸”) بولدى. الەمدەگى ەڭ اۋىر قۇرلىقارالىق باللىيستىيكالىق راكەتا (ارقايسىسىنىڭ قۋاتتىلىعى ۵۵۰ كت-دان تۇراتىن ۱۰ يادرولىق وقتۇمسىق) دەرجاۆىينكا (قازىرگى اقمولا وبلىسى) مەن جاڭعىزتوبەدەگى (شىعىس قازاقستان) ەكى بازادا ورنالاستى. سەمەيدىڭ تۇبىندەگى اەرودرومدا ۲۴۰ قاناتتى يادرولىق راكەتاسى بار ۴۰ تۋ-۹۵ مس ستراتەگىييالىق بومبالاۋشى ۇشاق ورنالاستى. قازاقستاندا قۋاتتى يادرولىق عىلىمىي-وندىرىستىك كەشەن قۇرىلىپ، جۇمىس ىستەدى. ەلىمىزدە كسرو-داعى بارلىق ۋراننىڭ ۴۰٪-ى ٴوندىرىلدى. ۱۹۹۴ ج. قازاقستان يادرولىق قارۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتتى. وسى جىلى بۋداپەشتتە (ۆەنگرىييا) اقش، ۇلىبرىيتانىييا جانە رەسەي مەملەكەتتەرى باسشىلارى قازاقستاننىڭ تۇتاستىعىنا، شەكاراسىنىڭ وزگەرمەۋىنە، ەل ەكونومىيكاسىنا قىسىم كورسەتىلمەۋىنە كەپىلدىك بەرگەن قۇجاتقا قول قويدى. ولار، ەگەر قازاقستانعا قارسى اگرەسسىييا تۋىنداعان جاعدايدا وسى جاعدايدى تالقىلاۋ ٴۇشىن دەرەۋ بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن شاقىرۋعا مىندەتتەندى.
يادرولىق قارۋعا قاجەتتى زاريادتى جاساۋعا قازاقستان ازاماتتارى ۇلەس قوسقان. ۱۹۵۹ ج. قازاق تاۋ-كەن ىينستىيتۋتىنىڭ (قازىرگى قازۇتۋ) متس-۵۴ “ٴتۇستى، سىيرەك جانە اسىل مەتالدار مەتاللۋرگىيياسى” ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن تۇلەكتەرى: ن.ف. بولونەۆ، گ.ن. بۋنىين، ا. ىي. گالاكتىيونوۆ، ە.ۆ. كوسماتشەۆ، ا.ك. كۋزنەتسوۆ، ە.پ. كۋلىيكوۆ، ب.ۆ. ماكارەنكو، س.س. ماكارەنكو، ۆ.م. روزمانوۆ، ۆ.پ. ستاتكۋن، س.ۆ. ستوۆيارسكىيي، ىي.ۆ. توكماتشەۆ، يۋ.پ. شتەفان رەسەيدىڭ تومسك-۷ قالاسىنداعى پ/ج ع۱۵۳ قۇپىييا مەكەمەسىنە (قازىرگى سحك – ٴسىبىر حىيمىييا كومبىيناتى) جولداما الدى. سحك-دا جوعارى بايىتىلعان ۋران مەن ٴپلۋتونىييدىڭ نەگىزىندە جاسالعان يادرولىق ماتەرىيالدارمەن جۇمىس جۇرگىزىلدى. قازاقستاندىق ماماندار يادرولىق زاريادتى جاساۋ تەحنولوگىييالارىن جولعا قويۋ ىسىنە ٴوز ۇلەستەرىن قوسىپ، اتوم ونىمدەرىن جاساۋعا قاتىستى.