Yadrolıq qarw
YAdrolıq qarw – jappaý qırıp-joyu qarwı.
Atom bombası (Atomnaya bomba) — avïacïyalıq yadrolıq bombanıñ alğaşqı atawı. Onıñ äreketi jarılğış tizbekti yadrolıq bölinwi reakcïyasına negizdelgen. Termoyadrolıq sïntez reakcïyasına negizdelgen swtek bombanıñ paýda bolwımen jalpı "yadrolıq bomba" degen termïn ornıqtı.[1]
YAdrolıq qarwdıñ özinen, onı jetkizetin quraldardan (zımıran, torpedo, uşaq, artïllerïyalıq atıs), sondaý-aq qarwdıñ nısanağa däl tïyuin qamtamasız etetin är türli basqarw quraldarınan turadı. Ol – yadrolıq jäne termoyadrolıq bolıp bölinedi.
YAdrolıq qarw jappaý qırıp-joyu quralı retinde qısqa merzim işinde äkimşilik ortalıqtardı, önerkäsip jäne äskerï nısandardı, äskerler tobın, flot küşterin talqandaw, qorşağan ortanı radïoaktïvtik lastandırw, jappaý büldirw, swğa batırw, t.b. maqsattar üşin qoldanıladı. YAdrolıq qarw adamdarğa küşti moralʹdıq jäne psïxologïyalıq äser etedi. Onıñ qwattılığı trotïldik ékvïvalentpen bağalanadı. Qazirgi zamanğı bul qarwdıñ qwatı ondağan trotïlden birneşe ondağan mln. trotïlge deýin jetedi. Arnaýı ädebïyetterde yadrolıq qarwdıñ qwatı kïlotonnamen (kt) jäne megatonnamen (mt) de körsetiledi. Bul qarwdı qarwlı küşterdiñ barlıq türleri qoldana aladı. YAdrolıq qarw qwattılığı boýınşa strategïyalıq, operatïvti-taktïkalıq jäne taktïkalıq bolıp bölinedi. YAdrolıq qarw jarılğan kezde: ekpindi tolqın, jarıqtıq säwlelenw, ötpeli radïacïya, radïoaktïvti zaqımdanw men élektr-magnïttik ïmpwlʹs sïyaqtı zaqımdanwşı faktorlar paýda boladı.
Ekpindi tolqın[öñdew]
Ekpindi tolqın öz jolında kezdesken barlıq nısandarğa äser etedi. Mısalı, 100 kt trotïldik ékvïvalenti bar yadrolıq jaraq awada jarılğan kezde ekpindi tolqın jasırınatın orınnan sırtqa, jarılıs épïcentrinen 1,6 km qaşıqtıqtağı adamdardı apatqa uşıratıp, 4,5 km radïwstağı köp qabattı tas ğïmarattardı tolıqtaý qïratadı. Jarılıs kezindegi jarıqtıq säwlelenw är türli materïaldardı balqıtadı, tutandıradı, türin özgertip, kömirlendiredi. Jandı tinder är türli därejedegi küýikterge uşıraýdı; 1,4 km qaşıqtıqta jasırınğan adamdar jarıqtıq säwlelenwge uşıraýdı, 3,5 km-de awır därejedegi, 3,8 km-de ortaşa därejedegi, 5 km-ge deýin jeñil därejedegi küýikke uşıraýdı, 7 km radïwsta örtter şığadı.
Ötpeli radïacïya[öñdew]
Ötpeli radïacïya (yadrolıq jarılıs kezindegi gamma-säwlelenw men neýtrondar ağını-äseri 10 – 15 s-qa sozıladı) säwle awrwınıñ paýda bolwına äkep soğadı. 100 kt trotïldik ékvïvalentti yadrolıq jarıq jer üstinde jarılğan kezde jasırınatın jerden tıs ornalasqan adamdar 1 km radïwsta ölimge uşırap, 1,7 km-de awır därejedegi, 1,9 km-de ortaşa, 2 km-ge deýin jeñil därejedegi küýikke uşıraýdı. Qorşağan orta men onda ornalasqan nısandardıñ radïoaktïvti zaqımdanwı yadrolıq jarılıs bultınan jäne radïoaktïvtik zattardıñ tüswinen paýda boladı.
Élektr-magnïttik ïmpwlʹs[öñdew]
Élektr-magnïttik ïmpwlʹs (yadrolıq jarılıstar kezinde paýda bolatın qısqa merzimdik élektr jäne magnïttik örister) antennalarğa, sımdarğa, kabelʹdik tarmaqtar men baýlanıs quraldarına äser etip, isten şığaradı. YAdrolıq qarwdıñ jasalwı 20 ğasırdağı yadrolıq fïzïkanıñ damwımen baýlanıstı boldı. 20 ğasırdıñ 40-jıldarınıñ bas kezinde AQŞ ğalımdarınıñ tobı yadrolıq jarılıstı jüzege asırwdıñ fïzïka qağïdaların daýındadı.
Atom bombasın sınaw[öñdew]
Birinşi jarılıs Alamogordodağı sınaq polïgonında 1945 jılğı 16 şildede jasaldı. 1945 j. tamızda är qaýsısınıñ qwattıdığı 20 kt bolatın 2 atom bombası Japonïyanıñ Xïrosïma (8 tamız) men Nagasakï (9 tamız) qalasına tastalıp, ülken adam şığınına uşırattı (Xïrosïmada 140 mıñdaý, Nagasakïda 75 mıñğa jwıq adam). KSRO-da akademïk Ï.V. Kwrçatov basqarğan ğalımdar tobı yadrolıq qarw jasadı. 1947 j. Keñes ükimeti KSRO üşin atom bombasınıñ qupïyası joq ekendigin mälimdedi. 1949 j. tamızda KSRO-da Semeý polïgonında birinşi atom bombasın sınaw ötkizildi. 1952 j. 1 qaraşada AQŞ-ta qwattılığı 3 mt termoyadrolıq qondırğı jarıldı. Avïacïyalıq bomba türindegi termoyadrolıq qarw AQŞ-ta 1954 j. jasaldı. KSRO-da termoyadrolıq bomba 1953 jıldıñ 12 tamızında birinşi ret sınaqtan ötkizildi. 50-jıldardıñ ortasında AQŞ pen KSRO-da yadrolıq qarwdı är türli qaşıqtıqtarğa jetkizwge arnalğan är türli klastar men tïpterdegi tasığıştar jasaldı. 1960 j. KSRO-da Qarwlı Küşterdiñ erekşe türi – strategïyalıq maqsattağı rakettik äsker qurıldı. AQŞ pen KSRO-dan basqa YAdrolıq qarw 1952 j. 30 qazanda Ulıbrïtanïyada, 1960 j. 13 aqpanda Francïyada, 1964 jıldıñ 16 qazanında Qıtaýda paýda boldı. Keýinnen YAdrolıq qarwğa Ündistan men Päkstan da ïye boldı. Qazirgi kezde kem degende 30 el ğılımï-texnïkalıq jağınan yadrolıq qarw şığarwğa daýın. AQŞ-ta 1975 jıldıñ özinde 30 mıñ birlikten astam yadrolıq qarw-jaraq türi boldı (äskerï-äwe, äskerï-teñiz küşteri men qurlıqtağı äskerlerdiñ ïyeligindegi 80 mıñ strategïyalıq jäne 22 mıñdaý taktïkalıq türi). YAdrolıq qarwdı mejege jetkizw üşin är türli alıp uşaqtar jasalıp, olar turaqtı äskerï daýındıqqa keltirildi. 1976 jıldıñ qarsañında AQŞ-tıñ strategïyalıq şabwıldawşı küşteriniñ quramında 1054 qurlıqaralıq ballïstïkalıq zımırandar (“Tïtan-2”, “Mïnïtmen-2”, “Mïnïtmen-3”), 400-den astam uşaqtar (V-52 jäne V-111) boldı, 41 atomdıq süñgwir qaýıq “Polarïs A-3” jäne “Poseýdon” zımırandarımen jaraqtandırıldı. Osı tektes atomdıq qarw türleri basqa atomdıq derjavalarda da jetkilikti därejede. Sondıqtan yadrolıq qarw bükil adamzat üşin orasan qawip bolıp esepteledi. Mısalı, Amerïka mamandarınıñ eseptewleri boýınşa qwattılığı 20 mt termoyadrolıq qarw 24 km radïwstağı barlıq turğın üýlerdi jermen jeksen etip, onıñ épïcentrinen 140 km-ge deýingi aralıqtağı tirşilik ïyelerin joya aladı. Atom qwatın äskerï maqsattarğa qoldanwğa baýlanıstı qawip xalıqtardıñ yadrolıq qarwğa tıýım salw jolındağı qwattı qozğalısın twdıradı. YAdrolıq qarwğa xalıqaralıq tıýım salw jolındağı mañızdı kezeñ awada, keñistikte, sw astında, aspanda YAdrolıq qarwlardı sınawğa tıýım salw twralı şart (1963); memleketterdiñ Aýdı jäne t.b. aspan denelerin qosa alğanda aspan keñistigin zerttew jäne onı paýdalanw boýınşa is-äreket qağïdaları twralı şart (1967), YAdrolıq qarwdı taratpaw twralı şart (1968); teñizder jäne muxïtter tübinde, olardıñ qoýnawlarında yadrolıq qarwmen basqa da jappaý qırıp-joyatın qarwlardı ornalastırwğa tıýım salw twralı şart (1971) bolıp tabıladı. BUU-nıñ “Xalıqaralıq qatınastarda küş qoldanbaw jäne yadrolıq qarwdı qoldanwğa tüpkilikti tıýım salw twralı” rezolyucïyası asa mañızdı qadam boldı. Kezinde KSRO men AQŞ arasında jasalğan “yadrolıq soğıstıñ tww qawpin azaýtwdıñ şaraları twralı kelisim” (1971) de ülken mañızğa ïye. Ol boýınşa kezdeýsoq nemese ruqsat etilmegen jağdaýda yadrolıq qarwdı qoldanwğa eskertw qarastırılğan. Raketağa qarsı qozğalıs jüýesin şektew jäne strategïyalıq şabwıl qarw-jarağın şektew salasında keýbir şaralar twralı Waqıtşa kelisim (1972); yadrolıq soğıstıñ aldıñ alw twralı kelisim (1973), sonımen qatar yadrolıq qarwdı jer astında sınawğa şek qoyu twralı şart (1974), t.b. kelisimder bar. 1976 j. 31 nawrızda KSRO men AQŞ memleketteri yadrolıq qarwdı jer astında sınawdı jürgizbewge mindetteme qabıldadı. Osı jılı KSRO men Francïya kezdeýsoq jäne ruqsat etilmegen jağdaýda yadrolıq qarwdı qoldanwdı eskertw twralı şart, al 1977 j. Ulıbrïtanïya men Keñes Odağı kezdeýsoq yadrolıq soğıs twındağanda betin qaýtarw twralı kelisim jasastı. KSRO-dağı yadrolıq qarwdı sınawdıñ barlıq türleri negizinen Semeý polïgonında ötti. Ol Qazaqstannıñ soltüstik-şığıs jäne ortalıq awdandarına orasan zor ékologïyalıq apat äkeldi. Sondıqtan KSRO-nıñ ıdırawı qarsañında täwelsiz Qazaqstan üşin eñ bastı mäsele el awmağındağı yadrolıq qarwdıñ tağdırı boldı. KSRO-nıñ ıdırawı aldında Qazaqstanda 1040 urıs zaryadtı 104 “RS-20” raketası (NATO klassïfïkacïyası boýınşa – “SS-18”) boldı. Älemdegi eñ awır qurlıqaralıq ballïstïkalıq raketa (ärqaýsısınıñ qwattılığı 550 kt-dan turatın 10 yadrolıq oqtumsıq) Derjavïnka (qazirgi Aqmola oblısı) men Jañğıztöbedegi (Şığıs Qazaqstan) eki bazada ornalastı. Semeýdiñ tübindegi aérodromda 240 qanattı yadrolıq raketası bar 40 TW-95 MS strategïyalıq bombalawşı uşaq ornalastı. Qazaqstanda qwattı yadrolıq ğılımï-öndiristik keşen qurılıp, jumıs istedi. Elimizde KSRO-dağı barlıq wrannıñ 40%-ı öndirildi. 1994 j. Qazaqstan yadrolıq qarwdan erikti türde bas tarttı. Osı jılı Bwdapeştte (Vengrïya) AQŞ, Ulıbrïtanïya jäne Reseý memleketteri basşıları Qazaqstannıñ tutastığına, şekarasınıñ özgermewine, el ékonomïkasına qısım körsetilmewine kepildik bergen qujatqa qol qoýdı. Olar, eger Qazaqstanğa qarsı agressïya twındağan jağdaýda osı jağdaýdı talqılaw üşin derew BUU-nıñ Qawipsizdik keñesin şaqırwğa mindettendi.
YAdrolıq qarwğa qajetti zaryadtı jasawğa Qazaqstan azamattarı üles qosqan. 1959 j. Qazaq taw-ken ïnstïtwtınıñ (qazirgi QazUTW) MC-54 “Tüsti, sïrek jäne asıl metaldar metallwrgïyası” mamandığı boýınşa bitirgen tülekteri: N.F. Bolonev, G.N. Bwnïn, A. Ï. Galaktïonov, E.V. Kosmaçev, A.K. Kwznecov, É.P. Kwlïkov, B.V. Makarenko, S.S. Makarenko, V.M. Rozmanov, V.P. Statkwn, S.V. Stovyarskïý, Ï.V. Tokmaçev, YU.P. Ştefan Reseýdiñ Tomsk-7 qalasındağı p/j ğ153 qupïya mekemesine (qazirgi SXK – Sibir xïmïya kombïnatı) joldama aldı. SXK-da joğarı baýıtılğan wran men plwtonïýdiñ negizinde jasalğan yadrolıq materïaldarmen jumıs jürgizildi. Qazaqstandıq mamandar yadrolıq zaryadtı jasaw texnologïyaların jolğa qoyu isine öz ülesterin qosıp, atom önimderin jasawğa qatıstı.
YAdrolıq qarwdıñ älemdik qorı[öñdew]
| 1947 | 1952 | 1957 | 1962 | 1967 | 1972 | 1977 | 1982 | 1987 | 1989 | 1992 | 2002 | 2009 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| AQŞ | 32 | 1005 | 6444 | ≈26000 | >31255[2] | ≈27000 | ≈25000 | ≈23000 | ≈23500 | 22217[2] | ≈12000 | ≈10600 | 5113[3] |
| KSRO/Reseý | 0 | 50 | 660 | ≈4000 | 8339 | ≈15000 | ≈25000 | ≈34000 | ≈38000 | ≈25000 | ≈8600 | ≈2800 | |
| Ulıbrïtanïya | 20 | 270 | 512 | 160[4] | |||||||||
| Francïya | 36 | 384 | 384 | ||||||||||
| Qıtaý | 25 | 400 | |||||||||||
| Ündistan + Päkistan | <100 | ||||||||||||
| Ïzraïlʹ | ≈200 | ||||||||||||
| Barlığı | 32 | 1055 | 7124 | >30000 | 39563 | >40000 | ≈50000 | ≈57000 | 63484 | <40000 | <20450 |
Siltemeler[öñdew]
- ↑ Qazaq tili termïnderiniñ salalıq ğılımï tüsindirme sözdigi: Äskerï is. Almatı:"Mektep" AAQ , 2001
- ↑ a b Pentagon obnarodoval dannıe o velïçïne yadernogo arsenala AQŞ
- ↑ AQŞ obnarodovalï dannıe o kolïçestve svoïx yadernıx boyegolovok
- ↑ Velïkobrïtanïya raskrıla dannıe o svoyem yadernom arsenale, Lenta.Ru (26.05.2010). Tekserildi 26 mamırdıñ 2010.
Derekközder[öñdew]
- ↑ Qazaq éncïklopedïyası, 10 - tom
- ↑ Atom ï orwjïye, M., 1964;
- ↑ YAdernıý vzrıv v kosmose, na zemle ï pod zemleý. Sb. st., M., 1974;
- ↑ Wrazov E.L., Amanjolov K.R., Mwxanbetkalïyev X.S., Na straje nezavïsïmostï Kazaxstana, A., 2003.
Sırtqı siltemeler[öñdew]
 | Bul maqalanı Wïkïpedïya sapa talaptarına laýıqtı bolwı üşin wïkïlendirw qajet. |