قىتاي ٴتىلى

قىتاي ٴتىلى، جۇڭگو ءتىلى ، Jungo tili (قىت. ٴداست. 漢語، جەڭىل. 汉语، پىينىين: hànyǔ) — كەڭ تارالعان ٴتىل (ٴوزارا ۇقساس كوپتەگەن دىيالەكتىلەردەن تۇرادى)، تىيبەت تىلدەرى توبىنا جاتادى، تايۆان، سىينگاپۋر، مالايزىييا، تاعى باسقا ەلدەردە قولدانىلادى، ۱،۵ مىيللىياردقا جۋىق حالىق كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناستا پايدالانادى. قىتاي ٴتىلىنىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرى:

• قىتاي تىلىندە ٴتورت ٴۇن بار، ماعىنا ٴۇن (تون) ارقىلى انىقتالادى؛
• ٴاربىر ىييەروگلىيف ٴبىر بۋىن بولىپ ەسەپتەلەدى؛
• جالاڭ بۋىندى سوزدەر ٴجىيى كەزدەسەدى، كۇردەلى سوزدەر كوپ تۇبىردەن قۇرالادى، بىراق مورفولاگىييالىق تۇرلەنۋ بولمايدى؛
• سوزدەردىڭ ورىن ٴتارتىبى مەن شىلاۋلار قولدانىسى نەگىزىندە گرامماتىيكالىق ماعىنا ايقىندالادى.

تارىيحىي جازبالارعا قاراعاندا قىتاي ٴتىلىنىڭ دىيالەكتىلەرى مۇنان ۲۵۰۰ جىل بۇرىن بايقالعان. ۇساق دىيالەكتىلەر كوپ بولعانىمەن، نەگىزىنەن ۇلكەن جەتى توپقا بىرىگەدى: ولار – سولتۇستىك، ۋ، شىيياڭ، گان، كىجىييا، يۋە جانە مىين. قىتاي ادەبىي ٴتىلى سولتۇستىك. دىيالەكتى نەگىزىندە قالىپتاسقان. وسى ٴتىل مەن ورتاق ىييەروگلىيف بولماسا ٴار دىيالەكتىدە سويلەيتىندەر ٴبىر-ٴبىرىن ەركىن تۇسىنە بەرمەيدى. ۱۲ – ۱۳ عاسىرلاردا كىتابىي ٴتىل – بايحۋاۆىين (جاڭاشا ادەبىي ٴتىل ماعىناسىندا) قالىپتاستى، «سۋ بويىندا»، «وقىمىستىلار شەجىرەسى»، «قىزىل ساراي ٴتۇسى» سىيياقتى كوركەم تۋىندىلار وسى تىلدە جازىلعان. قىتاي ٴتىلىن جاڭاشا عىلىمىي تۇردە زەرتتەۋ ما دزيان دجۋننىڭ «ما شىي ۆان ۋن» (۱۸۹۸ جىلى) اتتى گرامماتىيكالىق ەڭبەگىنەن باستالادى.