قۇرلىق

ٴتۇرلى قۇرلىقتاردى كورسەتەتىن انىيماتسىييالىق، تۇسپەن كودتالعان كارتا. كونۆەنتسىيياسى مەن مودەلىنە بايلانىستى، كەيبىر كونتىينەنتتەر شوعىرلاندىرىلعان نەمەسە كىشىرەك قۇرلىقتارعا بولىنگەن بولۋى مۇمكىن: مىسالى، ەۋرازىييا ٴجىيى ەۋروپا مەن ازىيياعا (قىزىل رەڭكتەر) بولىنەدى، ال سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك امەرىيكا، كەيدە ٴبىر امەرىيكاندىق قۇرلىق (جاسىل رەڭكتەرى) رەتىندە تانىلادى.

قۇرلىق، ماتەرىيك، كونتىينەنت — جەر قابىعىنىڭ دۇنىييەجۇزىلىك مۇحىيت دەڭگەيىنەن كوتەرىڭكى ٴىرى بولىگى. ونىڭ شەتكى ايماقتارى مۇحىيت دەڭگەيىنەن تومەندە جاتىر (ق. قۇرلىقتىق بەتكەي). قۇرلىقتىڭ جالپى اۋماعى ۱۴۹،۱ ملن. كم² نەمەسە جالپى جەر شارىنىڭ ۲۹،۲٪-ىن الادى. سولتۇستىك جارتى شاردىڭ ۳۹٪-ىن، وڭتۇستىك جارتى شاردىڭ ۱۹٪-ىن قۇرايدى. قازىرگى گەولوگىييالىق داۋىردە ول ۶ كونتىينەنتتەن — اۋسترالىييا، انتاركتىيدا، افرىيكا، ەۋرازىييا، وڭتۇستىك امەرىيكا جانە سولتۇستىك امەرىيكادان تۇرادى. قۇرلىقتىڭ ۳۶٪-ى تاۋلى، ۶۴٪-ى جازىق. قۇرلىق استىنداعى جەر قابىعىنىڭ قالىڭدىعى ۲۵-تەن ۷۵ كم-گە دەيىن جەتەدى. ىشكى كونتىينەنتتىك جانە شەتكى كونتىينەنتتىك قۇرىلىمداردان تۇرادى. بىرىنشىسىنە كونە جانە جاس پلاتفورمالاردا دامىعان جازىق وڭىرلەر جانە گەوسىينكلىينالدىق قاتپارلى وبلىستاردا پايدا بولعان تاۋلى قۇرىلىمدار جاتادى. ەكىنشى تىيپتىك قۇرىلىمدارعا كونتىينەنتتەردىڭ سۋ استىنداعى تەگىستەلگەن جالعاسى (قايراڭ، بەتكەي)، ٴپاسسىيۆتى جىييەگى (اتلانتتىق) جانە كەزەكتەسە ورنالاسقان قايراڭدىق، بەتكەي، تەرەڭ قازانشۇڭقىرلار، شۇڭعىمالار، مۇحىيتتىڭ قارقىندى دامىعان ارال دوعالارىنىڭ (تىنىق مۇحىيتتىڭ) شەتكى ايماقتارى جاتادى. قۇرلىقتار ۇزاق ۋاقىتتى قامتىيتىن ەۆوليۋتسىييالىق دامۋدىڭ ناتىيجەسىندە پايدا بولعان گەتەروگەندى دەنە سانالادى، ول فىيكسىيزم تەورىيياسى بويىنشا گەوسىينكلىينالداردىڭ دامۋى بارىسىندا ەرتەدەگى يادرولاردىڭ بىرىگىپ ۇلعايۋى ناتىيجەسىندە پايدا بولعان. موبىيلىيزم تەورىيياسى بويىنشا، قازىرگى قۇرلىقتار ٴبىر ۋاقىتتاردا ٴبۇتىن بولعان پانگەيا كونتىينەنتى بولشەكتەنىپ، الدىمەن لاۆرازىيياعا جانە گوندۆاناعا بولىنگەن. قۇرلىقتاردىڭ نوبايى مۇحىيتتاردىڭ اشىلۋىنان جانە لىيتوسفەرالىق پلىيتالاردىڭ سوقتىعىسۋىنان وزگەرىپ وتىرعان.

قۇرلىقتار سانى[وڭدەۋ]

مودەلدەر
ٴتۇرلى قۇرلىقتاردى كورسەتەتىن تۇسپەن كودتالعان كارتا. ۇقساس رەڭكتەرى شوعىرلاندىرىلعان نەمەسە كىشى بولۋى مۇمكىن
۷ قۇرلىق ^[۱]^[۲]^[۳]^[۴]^[۵]^[۶]	سول. امەرىيكا	وڭ. امەرىيكا	انتاركتىيكا	افرىيكا	ەۋروپا	ازىييا	اۋسترالىييا
۶ قۇرلىق ^[۲]^[۷]	سول. امەرىيكا	وڭ. امەرىيكا	انتاركتىيكا	افرىيكا	ەۋرازىييا		اۋسترالىييا
۶ قۇرلىق	امەرىيكا		انتاركتىيكا	افرىيكا	ەۋروپا	ازىييا	اۋسترالىييا
۵ قۇرلىق^[۸]^[۹]	امەرىيكا			افرىيكا	ەۋروپا	ازىييا	اۋسترالىييا

قۇرلىقتار اۋماعى مەن جۇرتى[وڭدەۋ]

حالىق سانى جانە جەر كولەمىن سالىستىرۋ

قۇرلىق	اۋماعى (كم²)	جۇرتى ۲۰۰۲ (ساراپ.)	بۇكىل جۇرتىنان پايىزى	تىعىزدىعى (ادام/كم²)
ازىييا	۴۳،۸۱۰،۰۰۰	۳،۸۰۰،۰۰۰،۰۰۰	۶۰٪	۸۶.۷
افرىيكا	۳۰،۳۷۰،۰۰۰	۹۲۲،۰۱۱،۰۰۰	۱۴٪	۲۹.۳
امەرىيكالار	۴۲،۳۳۰،۰۰۰	۸۹۰،۰۰۰،۰۰۰	۱۴٪	۲۰.۹
سولتۇستىك امەرىيكا	۲۴،۴۹۰،۰۰۰	۵۱۵،۰۰۰،۰۰۰	۸٪	۲۱.۰
وڭتۇستىك امەرىيكا	۱۷،۸۴۰،۰۰۰	۳۷۱،۰۰۰،۰۰۰	۶٪	۲۰.۸
انتاركتىيكا	۱۳،۷۲۰،۰۰۰	۱،۰۰۰	۰.۰۰۰۰۲٪	۰.۰۰۰۰۷
ەۋروپا	۱۰،۱۸۰،۰۰۰	۷۱۰،۰۰۰،۰۰۰	۱۱٪	۶۹.۷
وكەانىييا	۹،۰۱۰،۰۰۰	۳۳،۵۵۲،۹۹۴	۰.۶٪	۳.۷
اۋسترالىييا-نيۋ-گىينىي	۸،۵۰۰،۰۰۰	۳۰،۰۰۰،۰۰۰	۰.۵٪	۳.۵
اۋسترالىييا	۷،۶۰۰،۰۰۰	۲۱،۰۰۰،۰۰۰	۰.۳٪	۲.۸

جوعالعان قۇرلىقتار[وڭدەۋ]

الەم بۇرىشتارى[وڭدەۋ]

سولتۇستىك امەرىيكا مەن وڭتۇستىك امەرىيكا قۇرلىقتارى پاناما مويناعىمەن قوسىلعان. سونىمەن قاتار جەردەگى قۇرلىقتاردى الەم بۇرىشتارىنا ٴبولىپ ايتۋ قالىپتاسقان. بۇل جاعراپىييالىق اشىلىمدار داۋىرىندە پايدا بولا باستادى، ياعنىي ٴار جاڭا جەر، سول كەزدە ايتقانداي — الەم بۇرىشىن مۇحىيتساياحاتشىلارى اشقان سايىن.

سولتۇستىك امەرىيكا مەن وڭتۇستىك امەرىيكا قۇرلىقتىق اجىراتۋعا قاراعاندا ٴبىر الەم بۇرىشى بوپ ەسەپتەلەدى، ال الەمنىڭ ەكى بۇرىشى بوپ ەسەپتەلەتىن ەۋروپا مەن ازىييا ٴبىر قۇرلىقتا — ەۋرازىييادا ورنالاسقان. ەۋروپا مەن ازىييا شەكاراسى ورال تاۋلارى، سودان كاسپىيي تەڭىزىنە دەيىن جەم وزەنى بويىمەن، قۇما مەن مانىش وزەندەرىمەن دون وزەنى ساعاسىنا دەيىن، ارى قاراي قارا تەڭىز بەن جەرورتا تەڭىزدەرى ارقىلى وتەدى.

تۇسىنىكتەمەلەر[وڭدەۋ]

↑ The World - Continents، Atlas of Canada
↑ ^a ^b "Continent". Encyclopædia Britannica. ۲۰۰۶. Chicago: Encyclopædia Britannica، Inc.
↑ World، National Geographic - Xpeditions Atlas. ۲۰۰۶. Washington، DC: National Geographic Society.
↑ The New Oxford Dictionary of English. ۲۰۰۱. New York: Oxford University Press.
↑ "Continent". MSN Encarta Online Encyclopedia ۲۰۰۶.
↑ "Continent". McArthur، Tom، ed. ۱۹۹۲. The Oxford Companion to the English Language. New York: Oxford University Press؛ p. ۲۶۰.
↑ "Continent". The Columbia Encyclopedia. ۲۰۰۱. New York: Columbia University Press - Bartleby.
↑ Océano Uno، Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial، "Continente"، page ۳۹۲، ۱۷۳۰. ISBN ۸۴-۴۹۴-۰۱۸۸-۷
↑ Los Cinco Continentes (The Five Continents)، Planeta-De Agostini Editions، ۱۹۹۷. ISBN ۸۴-۳۹۵-۶۰۵۴-۰