Qurlıq
Qurlıq, materïk, kontïnent — jer qabığınıñ dünïyejüzilik muxït deñgeýinen köteriñki iri böligi. Onıñ şetki aýmaqtarı muxït deñgeýinen tömende jatır (q. Qurlıqtıq betkeý). Qurlıqtıñ jalpı awmağı 149,1 mln. km² nemese jalpı jer şarınıñ 29,2%-ın aladı. Soltüstik jartı şardıñ 39%-ın, oñtüstik jartı şardıñ 19%-ın quraýdı. Qazirgi geologïyalıq däwirde ol 6 kontïnentten — Awstralïya, Antarktïda, Afrïka, Ewrazïya, Oñtüstik Amerïka jäne Soltüstik Amerïkadan turadı. Qurlıqtıñ 36%-ı tawlı, 64%-ı jazıq. Qurlıq astındağı jer qabığınıñ qalıñdığı 25-ten 75 km-ge deýin jetedi. İşki kontïnenttik jäne şetki kontïnenttik qurılımdardan turadı. Birinşisine köne jäne jas platformalarda damığan jazıq öñirler jäne geosïnklïnaldıq qatparlı oblıstarda paýda bolğan tawlı qurılımdar jatadı. Ekinşi tïptik qurılımdarğa kontïnentterdiñ sw astındağı tegistelgen jalğası (qaýrañ, betkeý), passïvti jïyegi (atlanttıq) jäne kezektese ornalasqan qaýrañdıq, betkeý, tereñ qazanşuñqırlar, şuñğımalar, muxïttıñ qarqındı damığan aral doğalarınıñ (Tınıq muxïttıñ) şetki aýmaqtarı jatadı. Qurlıqtar uzaq waqıttı qamtïtın évolyucïyalıq damwdıñ nätïjesinde paýda bolğan geterogendi dene sanaladı, ol fïksïzm teorïyası boýınşa geosïnklïnaldardıñ damwı barısında ertedegi yadrolardıñ birigip ulğayuı nätïjesinde paýda bolğan. Mobïlïzm teorïyası boýınşa, qazirgi qurlıqtar bir waqıttarda bütin bolğan Pangeya kontïnenti bölşektenip, aldımen Lavrazïyağa jäne Gondvanağa bölingen. Qurlıqtardıñ nobaýı muxïttardıñ aşılwınan jäne lïtosferalıq plïtalardıñ soqtığıswınan özgerip otırğan.
Mazmunı
Qurlıqtar sanı[öñdew]
| Modelder | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | ||||||||
| 7 qurlıq [1][2][3][4][5][6] |
||||||||
| 6 qurlıq [2][7] |
||||||||
| 6 qurlıq |
||||||||
| 5 qurlıq[8][9] | ||||||||
Qurlıqtar awmağı men jurtı[öñdew]
| Qurlıq | Awmağı (km²) |
Jurtı 2002 (sarap.) |
Bükil jurtınan paýızı |
Tığızdığı (adam/km²) |
|---|---|---|---|---|
| Azïya | 43,810,000 | 3,800,000,000 | 60% | 86.7 |
| Afrïka | 30,370,000 | 922,011,000 | 14% | 29.3 |
| Amerïkalar | 42,330,000 | 890,000,000 | 14% | 20.9 |
| Soltüstik Amerïka | 24,490,000 | 515,000,000 | 8% | 21.0 |
| Oñtüstik Amerïka | 17,840,000 | 371,000,000 | 6% | 20.8 |
| Antarktïka | 13,720,000 | 1,000 | 0.00002% | 0.00007 |
| Ewropa | 10,180,000 | 710,000,000 | 11% | 69.7 |
| Okeanïya | 9,010,000 | 33,552,994 | 0.6% | 3.7 |
| Awstralïya-Nʹyu-Gïnï | 8,500,000 | 30,000,000 | 0.5% | 3.5 |
| Awstralïya | 7,600,000 | 21,000,000 | 0.3% | 2.8 |
Joğalğan qurlıqtar[öñdew]
Älem burıştarı[öñdew]
- Awstralïya (+ Okeanïya)
- Antarktïda
- Afrïka
- Ewropa
- Azïya
- Amerïkalar (Soltüstik Amerïka men Oñtüstik Amerïka, Jaña Älem)
Soltüstik Amerïka men Oñtüstik Amerïka qurlıqtarı Panama moýnağımen qosılğan. Sonımen qatar Jerdegi qurlıqtardı älem burıştarına bölip aýtw qalıptasqan. Bul Jağrapïyalıq aşılımdar däwirinde paýda bola bastadı, yağnï är jaña jer, sol kezde aýtqandaý — älem burışın muxïtsayaxatşıları aşqan saýın.
Soltüstik Amerïka men Oñtüstik Amerïka qurlıqtıq ajıratwğa qarağanda bir älem burışı bop esepteledi, al älemniñ eki burışı bop esepteletin Ewropa men Azïya bir qurlıqta — Ewrazïyada ornalasqan. Ewropa men Azïya şekarası Oral tawları, sodan Kaspïý teñizine deýin Jem özeni boýımen, Quma men Manış özenderimen Don özeni sağasına deýin, arı qaraý Qara teñiz ben Jerorta teñizderi arqılı ötedi.
Tüsiniktemeler[öñdew]
- ↑ The World - Continents, Atlas of Canada
- ↑ a b "Continent". Encyclopædia Britannica. 2006. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.
- ↑ World, National Geographic - Xpeditions Atlas. 2006. Washington, DC: National Geographic Society.
- ↑ The New Oxford Dictionary of English. 2001. New York: Oxford University Press.
- ↑ "Continent". MSN Encarta Online Encyclopedia 2006.
- ↑ "Continent". McArthur, Tom, ed. 1992. The Oxford Companion to the English Language. New York: Oxford University Press; p. 260.
- ↑ "Continent". The Columbia Encyclopedia. 2001. New York: Columbia University Press - Bartleby.
- ↑ Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial, "Continente", page 392, 1730. ISBN 84-494-0188-7
- ↑ Los Cinco Continentes (The Five Continents), Planeta-De Agostini Editions, 1997. ISBN 84-395-6054-0
 |
Ortaqqorda buğan qatıstı medïa sanatı bar: Continents |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||||
Derekközder[öñdew]
 | Bul maqalanı Wïkïpedïya sapa talaptarına laýıqtı bolwı üşin wïkïlendirw qajet. |
