ولشەم بىرلىكتەرىنىڭ حالىقارالىق جۇيەسى

ولشەم بىرلىكتەرىنىڭ حالىقارالىق جۇيەسى (فر. Système International d'unités, SI) — ولشەمدەردىڭ حالىقارالىق قالىپى، مەترىيكالىق جۇيەسىنىڭ زاماناۋىي نۇسقاسى.

SI كۇندەلىكتى ومىرمەن قاتار عىلىم جانە تەحنىيكادا الەمدەگى ەڭ كوپ پايدالاناتىن بىرلىكتەر جۇيەسى بولىپ تابىلادى. قازىرگى كەزدە الەمنىڭ كوپ ەلدەرىندە SI زاڭدى تۇردەگى بىرلىكتەر جۇيەسى رەتىندە قابىلدانعان جانە ٴتىپتى كۇندەلىكتى ومىردە ٴداستۇرلى بىرلىكتەردى قولداناتىن ەلدەردىڭ ٴوزى وسى جۇيە بىرلىكتەرىن عىلىمدا ارقاشان دەرلىك پايدالانادى. وسى ازداعان ەلدەر (مىسالى، اقش) ٴداستۇرلى بىرلىكتەردىڭ ٴوزىن SI بىرلىكتەرنە اۋىستىرعان.

بۇل جۇيە مىنا ولشەمدەرگە نەگىزدەلىنەدى: ۇزىندىق، جول جانە ورىن اۋىستىرۋ ٴۇشىن — مەتر، ماسسا ٴۇشىن — كىيلوگرامم، ۋاقىت ٴۇشىن — سەكۋند.

بىرلىكتەردىڭ حالىقارالىق جۇيەسى (Sٴى؛ سىي) — ولشەم مەن سالماق جونىندەگى ۱۱-باس كونفەرەنتسىييادا (۱۹۶۰) قابىلدانعان فىيزىيكالىق شامالار بىرلىكتەرىنىڭ جۇيەسى. كەيىن ول ولشەم مەن سالماق جونىندەگى ۱۲ — ۱۸-باس كونفەرەنتسىييالاردا دالدەنە ٴتۇستى. ونى كسرو-دا قولدانۋ ۱۹۶۳ جىلدان باستالدى (گوست ۹۸۶۷ — ۶۱)، ال ۱۹۸۲ جىلدان ول مىندەتتى تۇردە قولدانىلا باستادى. بىرلىكتەردىڭ حالىقارالىق جۇيەسىنىڭ ارتىقشىلىعى — ونىڭ عىلىم مەن تەحنىيكانىڭ بارلىق سالاسىن قامتىيتىن امبەباپتىعى جانە پروپورتسىيونالدىق كوەففىيتسىييەنتتەرى بولمايتىن تەڭدەۋلەر نەگىزىندە قۇرىلاتىن تۋىندى بىرلىكتەرىنىڭ ٴبىر-بىرىمەن ۇيلەسىمدىلىگى. سوندىقتان ەسەپتەۋ كەزىندە ەگەر بارلىق شامالاردىڭ ٴمانىن بىرلىكتەردىڭ حالىقارالىق جۇيەسىنىڭ بىرلىكتەرى ارقىلى ورنەكتەيتىن بولساق، وندا فورمۋلاعا بىرلىك تاڭداۋعا تاۋەلدى ەمەس كوەففىيتسىيeنتتەردى ەندىرۋدىڭ قاجەتى بولمايدى. بەرىلگەن كەستەدە بىرلىكتەردىڭ حالىقارالىق جۇيەسىنىڭ نەگىزگى، قوسىمشا جانە كەيبىر تۋىندى بىرلىكتەرىنىڭ اتالۋى مەن بەلگىلەنۋى كەلتىرىلگەن. العاشقى ٴۇش نەگىزگى بىرلىك (مەتر، كىيلوگرامم، سەكۋند) مەحانىيكالىق تابىيعاتى بار بارلىق شامالاردىڭ ۇيلەسىمدى تۋىندى بىرلىكتەرىن قۇراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال قالعان ٴتورت نەگىزگى بىرلىك (امپەر، كەلۆىين، كاندەلا، مول) مەحانىيكالىق تابىيعاتى بولمايتىن شامالاردىڭ ۇيلەسىمدى تۋىندى بىرلىكتەرىن قۇراستىرۋ ٴۇشىن قوسىلعان (مىسالى، امپەر — ەلەكترلىك جانە ماگنىيتتىك، كەلۆىين — جىلۋلىق، كاندەلا — جارىق، مول — مولەكۋلالىق فىيزىيكا مەن حىيمىييا سالاسىنداعى شامالار ٴۇشىن). وندىق ەسەلىك بىرلىكتەر مەن ۇلەستىك بىرلىكتەردىڭ اتالۋى ارناۋلى قوسىمشا جالعاۋلاردىڭ كومەگىمەن قۇراستىرىلادى.

حالىقارالىق بىرلىك جۇيەسى (International Sistem Units) — ۱۹۶۰ جىلى پارىيجدە وتكەن مولشەر مەن سالماق تۋرالى XI گەنەرالدىق كونفەرەنتسىييادا بارلىق عىلىمىي، تەحنىيكالىق، حالىقشارۋاشىلىعى سالالارعا جانە ٴبىلىم جۇيەسىنە ارنالىپ، قابىلداعان فىيزىيكالىق شامالاردىڭ امبەباپ بىرلىك جۇيەسى.

كەستە ۱ — SI نەگىزگى بىرلىكتەرى

اتاۋى	حالىقارالىق بەلگىلەۋى	ولشەمى
مەتر	m	ۇزىندىق
كىيلوگرام	kg	ماسسا
سەكۋند	s	ۋاقىت
امپەر	A	توك كۇشى
كەلۆىين	K	تەرمودىينامىيكالىق تەمپەراتۋرا
مول	mol	زات مولشەرى
كاندەلا	cd	جارىق قارقىنى

مەتر، كىيلوگرام، سەكۋند ٴبىرى-بىرىمەن ۇيلەستىرىلىپ قولدانۋى مۇمكىن. بۇل ٴارتۇرلى ولشەمدەر جاسايدى. مىسالى، كولەم، قۋات، قىسىم، جىلدامدىق دەگەندەر ٴۇشىن.

كەي ۋاقىتتا ۇلكەندەۋ مەن كىشىلەۋ ولشەۋ ماعىنالارىن ايتقاندا، ولشەم اتاۋلارى الدىنا ارنايى پرەفىيكس قوسىلادى. مىسالى، كىيلو — «۱۰۰۰»، مىيللىي — «۰،۰۰۱». سوندا كىيلومەتر — ۱۰۰۰ مەتر بولادى، مىيللىيگرام — ۱/۱۰۰۰ گرام بولشەگى. وسى ارنايى پرەفىيكستەر ٴۇشىن تومەنگى كەستەنى قاراڭىز.

كەستە ۲ — SI پرەفىيكستەرى

اتاۋى	يوتتا-	زەتتا-	ەكسا-	پەتا-	تەرا-	گىيگا-	مەگا-	كىيلو-	حەكتو-	دەكا-
حالىقارالىق بەلگىلەۋى	Y	Z	E	P	T	G	M	k	h	da
ەسەلىگى	۱۰۲۴	۱۰۲۱	۱۰۱۸	۱۰۱۵	۱۰۱۲	۱۰۹	۱۰۶	۱۰۳	۱۰۲	۱۰۱
اتاۋى	دەسىي-	سەنتىي-	مىيللىي-	مىيكرو-	نانو-	پىيكو-	فەمتو-	اتتو-	زەپتو-	يوكتو-
حالىقارالىق بەلگىلەۋى	d	c	m	µ	n	p	f	a	z	y
ەسەلىگى	۱۰−۱	۱۰−۲	۱۰−۳	۱۰−۶	۱۰−۹	۱۰−۱۲	۱۰−۱۵	۱۰−۱۸	۱۰−۲۱	۱۰−۲۴