Ölşem birlikteriniñ xalıqaralıq jüýesi

Ölşem birlikteriniñ xalıqaralıq jüýesi (fr. Système International d'unités, SI) — ölşemderdiñ xalıqaralıq qalıpı, metrïkalıq jüýesiniñ zamanawï nusqası.

SI kündelikti ömirmen qatar ğılım jäne texnïkada älemdegi eñ köp paýdalanatın birlikter jüýesi bolıp tabıladı. Qazirgi kezde älemniñ köp elderinde SI zañdı türdegi birlikter jüýesi retinde qabıldanğan jäne tipti kündelikti ömirde dästürli birlikterdi qoldanatın elderdiñ özi osı jüýe birlikterin ğılımda ärqaşan derlik paýdalanadı. Osı azdağan elder (mısalı, AQŞ) dästürli birlikterdiñ özin SI birlikterne awıstırğan.

Bul jüýe mına ölşemderge negizdelinedi: uzındıq, jol jäne orın awıstırw üşin — metr, massa üşin — kïlogramm, waqıt üşin — sekwnd.

Birlikterdiñ Xalıqaralıq Jüýesi (Sİ; SÏ) — Ölşem men salmaq jönindegi 11-Bas konferencïyada (1960) qabıldanğan fïzïkalıq şamalar birlikteriniñ jüýesi. Keýin ol Ölşem men salmaq jönindegi 12 — 18-Bas konferencïyalarda däldene tüsti. Onı KSRO-da qoldanw 1963 jıldan bastaldı (GOST 9867 — 61), al 1982 jıldan ol mindetti türde qoldanıla bastadı. Birlikterdiñ Xalıqaralıq Jüýesiniñ artıqşılığı — onıñ ğılım men texnïkanıñ barlıq salasın qamtïtın ämbebaptığı jäne proporcïonaldıq koéffïcïyentteri bolmaýtın teñdewler negizinde qurılatın twındı birlikteriniñ bir-birimen üýlesimdiligi. Sondıqtan eseptew kezinde eger barlıq şamalardıñ mänin Birlikterdiñ Xalıqaralıq Jüýesiniñ birlikteri arqılı örnekteýtin bolsaq, onda formwlağa birlik tañdawğa täweldi emes koéffïcïentterdi endirwdiñ qajeti bolmaýdı. Berilgen kestede Birlikterdiñ Xalıqaralıq Jüýesiniñ negizgi, qosımşa jäne keýbir twındı birlikteriniñ atalwı men belgilenwi keltirilgen. Alğaşqı üş negizgi birlik (metr, kïlogramm, sekwnd) mexanïkalıq tabïğatı bar barlıq şamalardıñ üýlesimdi twındı birlikterin qurastırwğa mümkindik beredi. Al qalğan tört negizgi birlik (amper, kelʹvïn, kandela, molʹ) mexanïkalıq tabïğatı bolmaýtın şamalardıñ üýlesimdi twındı birlikterin qurastırw üşin qosılğan (mısalı, amper — élektrlik jäne magnïttik, kelʹvïn — jılwlıq, kandela — jarıq, molʹ — molekwlalıq fïzïka men xïmïya salasındağı şamalar üşin). Ondıq eselik birlikter men ülestik birlikterdiñ atalwı arnawlı qosımşa jalğawlardıñ kömegimen qurastırıladı.

Xalıqaralıq birlik jüýesi (International Sistem Units) — 1960 jılı Parïjde ötken mölşer men salmaq twralı XI Generaldıq konferencïyada barlıq ğılımï, texnïkalıq, xalıqşarwaşılığı salalarğa jäne bilim jüýesine arnalıp, qabıldağan fïzïkalıq şamalardıñ ämbebap birlik jüýesi.

Keste 1 — SI negizgi birlikteri

Atawı	Xalıqaralıq belgilewi	Ölşemi
metr	m	uzındıq
kïlogram	kg	massa
sekwnd	s	waqıt
amper	A	tok küşi
kelvïn	K	termodïnamïkalıq temperatwra
molʹ	mol	zat mölşeri
kandela	cd	jarıq qarqını

Metr, kïlogram, sekwnd biri-birimen üýlestirilip qoldanwı mümkin. Bul ärtürli ölşemder jasaýdı. Mısalı, kölem, qwat, qısım, jıldamdıq degender üşin.

Keý waqıtta ülkendew men kişilew ölşew mağınaların aýtqanda, ölşem atawları aldına arnaýı prefïks qosıladı. Mısalı, kïlo — «1000», mïllï — «0,001». Sonda kïlometr — 1000 metr boladı, mïllïgram — 1/1000 gram bölşegi. Osı arnaýı prefïkster üşin tömengi kesteni qarañız.

Keste 2 — SI prefïksteri

Atawı	ýotta-	zetta-	eksa-	peta-	tera-	gïga-	mega-	kïlo-	hekto-	deka-
Xalıqaralıq belgilewi	Y	Z	E	P	T	G	M	k	h	da
Eseligi	1024	1021	1018	1015	1012	109	106	103	102	101
Atawı	desï-	sentï-	mïllï-	mïkro-	nano-	pïko-	femto-	atto-	zepto-	ýokto-
Xalıqaralıq belgilewi	d	c	m	µ	n	p	f	a	z	y
Eseligi	10−1	10−2	10−3	10−6	10−9	10−12	10−15	10−18	10−21	10−24