Blu-ray Disc
Blu - ray Disc, BD (ağılş. blue ray — kök säwle jäne disc - küý tabaq; blu blue ornına ädeýi) — köteriñki nığızdıqpen jazba jäne cïfrlıq derekterdi saqtaw üşin paýdalanatın optïkalıq tasığışınıñ formatı, bïik aýqındıqtıñ beýnesin qosa alğanda. Blu-ray qalıbı BDA konsorcïwmımen birge äzirlengen bolatın. Jaña tasığıştıñ birinşi prototïpi 2000 jıldıñ qazanında usınıldı. Qazirgi nusqa Consumer Electronics Show(CES) 2006 jıldıñ qañtarında ötken élektronïkanı tutınw xalıqaralıq körmesinde ötti. Blu-ray formatınıñ kommercïyalıq asqındarı 2006 jıldıñ kökteminde ötti.
Blu-ray (ärip. "kök säwle") öziniñ atawın jazba jäne qısqatolqındı (405 nm) "kök"(texnïkalıq kök-külgin) lazerden alğan. "E" ärpi "blue" sözinen " ädeýi alınıp tastaldı, ol tawar belgisin tirkew mümkindikteri üşin, sebebi "blue ray" söýlemşesi jïi paýdalanğandıqtan, tirkelgen tawardıñ belgisi bolıp qabıldanbaýdı.
2006 jılı formattıñ paýda bolğan sätinen bastap jäne 2008 jıldıñ basına deýin Blu-raydiñ tïyanaqtı qarsılası ömir sürdi – ol HD DVD alʹternatïvti formatı. Äweli HD DVD qoldağan eñ iri kïnostwdïyalar aqırın-aqırın Blu-ray awıstı. Warner Brothers, öziniñ önimin eki formatta şığarğan soñğı kompanïya boldı, 2008 jıldıñ qañtarında HD DVD ïgerwşiliginen tartındı. Sol jıldıñ 19 aqpanında Toshiba, formattıñ şığarwşsı, HD DVD oblısındağı jumıstardı toqtattı. . Sol waqïğa ataqtı" eki formattıñ"soğısın ayaqtadı.
Varïacïya jäne ölşemder[öñdew]
Blu-ray birqabattı küý tabağı (BD) 23,3 gïb saqtaw biledi gïb (25 GB), ekiqabattı küý tabağı 46,6 gïb sıýğızw biledi (50 GB), üşqabattı küý tabağı 100 GB sıýğızw biledi, törtqabattı küý tabağı 128 GB sıýğızw biledi. 2008 jıldıñ ayağında japondıq Pioneer attı kompanïya 16 jäne 20 qabattı küý tabaqtar 400 jäne 500 GB eñ bayağı 405-şi lazermen jumıs isteý alatın, jäne ädettegi BD- pleyerleri. Pioneer Electronics kompanïyası BDR-206MBK jetegin qostawşı üşqabattı 100 GB küý tabaq jäne törqabattı 128 GB küý tabaqtı usındı. Küý tabaqtarı BD-R XL attı ïndeksacïyasın qostaýdı.
2009 jıldıñ 5 qazanında japondıq TDK attı korporacïyası Blu-ray küý tabağınıñ 320 gïgabaýt sıýımdılıqpen jasalatını twralı xabarladı. Jaña onqabattı tasığış tolıqtaý basqa jetektermen üýlesimdi dep TechOn saýtı xabarladı.
Qazirgi kezde BD-R küý tabaqtarı qoldanısta (bir retti jazba), BD- RE(köp retti jazba), BD - RE DL (köp rettijazba) 46,6 sıýımdılıqtı jetimdi gïb (50 GB), zerttemede BD-ROM formatı boladı. BD - R küý tabaqtarıda LTH ülgisinde boladı. Standarttı küý tabaqtarına 120 mm ölşemmen tolıqtırıladı, küý tabaqtıñ 80 mm ölşemmen ïgerwşilik üşin cïfrlıq foto şığarwğa jäne vïdeokameralarğa 14,5 sıýımdılıqpen gïb (15,6 GB).
Texnïkalıq özgeşelikter[öñdew]
Lazer jäne optïka[öñdew]
Blu-ray texnologïyasında oqılım jäne jazba üşin kök-külgin lazer, uzıdığı 405 nm paýdalanıladı. Ädettegi DVD jäne CD qızıldı jäne ïnfraqızıldı lazerler 650 nm jäne 780 nm tolqınınıñ uzındığımen säýkesinşe(635 nm DVD - R Authoring for üşin) paýdalanadı.
Mınadaý azaýtılğan soqpaqtı joldı ädettegi DVD-küý tabağımen (0,32 mkm deýin) tarıltw qoýdı jäne derekterdiñ jazbasınıñ nığızdığın köbeýtti. Tolqınınıñ qısqa uzındığı bar kök külgin lazer ülken aqparat ölşemin 12-santïmetrlik küý tabaqtarında saqtawğa boladı, jäne bas CD/DVD sïyaqtı. Daqtıñ" tïimdi "ölşemi, lazerdiñ naqtılı biletin dïfrakcïyası şektewli uzındıqtıñ nurdıñ jäne lïnzı sannıñ apertwrasınan bilinedi, onı daýındalw üşin tolqınınıñ uzındığınan täweldi bolatın. Tolqınnıñ uzındığınıñ azaýtılwı, sandıq apertwranıñ (0,85, salıstırılwımen 0,6 DVD üşin), şuraý ekilïnzalıq jüýeniñ ïgerwşiliginde, al qorğanıstıq qabattıñ qalıñdığınıñ altı rette azaýtılwı (0,1 mm ornına 0,6 mm) jazbanıñ oqılımınıñ sapalı jäne durıs ağısın jasawğa mümkindigin jiberdi. Sol aqparattı kişi nüktelerge küý tabaqqa jazıp alw mümkindigin qoýdı, demek ülken aqparattı saqtawğa boladı, küý tabaqtıñ fïzïkalıq oblısında jıldamdıqtı köbeýtwge 432 Mbït/s deýin köterwge boladı.
Jazbanıñ jıldamdığı[öñdew]
_(Cartridge)_(by_HDTVTotalDOTcom).jpg)
Qattı jabındınıñ texnologïyası[öñdew]
Blu-Ray küý tabaqtarında derekterler betke asa jaqın ornalasqannan keýin, küý tabaqtıñ birinşi boljamdarı aýğızdarğa jäne basqa dda mexanïkalıq qubılıstarğa sezimtal boldı, sol sebepten plastïkalıq kartrïdjderge salındı. Osı min kesek-kesek kümänderdi şaqırttı, Blu- ray formatı HD DVD formatına tötep bere ala ma degen suraqtar köbeýdi, HD DVD Blu-Ray formatınıñ bas qarsılası boldı. HD DVD, öziniñ alasa qunına qaramastan, bir qalıptı kartrïdjsiz jumıs isteý aldı. Däl CD jäne DVD formattarı sïyaqtı, bul onı alwşılarğa ıñğaýlı jağdaý jasadı, öndirwşiler men dïstrïbyutorlarğa qızıq boldı, sebebi olarğa kartrïdj jasawğa tïimsiz qosımşa şığıstardı şığaratın edi.
Osı mäseleniñ şeşimi 2004 jıldıñ qañtar aýında jaña küý tabaqtarğa aýğızdan jäne tozañnan saqtaýtın jabındınıñ paýda bolwınan şıqı. Bul jabındı TDK kompanïyası äzirlegen sol jabındı "Durabis" attı atawın aldı. Ol BD arqılı qağazdıñ CD jäne DVD buzılwların alıp kelwden tazartatın. HD DVD formatında däl osındaý minder bar, sebebi osı küý tabaqtarınıñ negizi käri optïka tasığıştarınan öndiriledi.
Kodek[öñdew]
Kodek beýneniñ jäne awdïotasqınnıñ özgerisi üşin paýdalanıladı jäne küý tabaqta bolatın ölşemde körsetedi. Barlıq vïdeoküýtabaqtarda, MPEG kodek – 2 paýdalanıladı. Qazirgi kezde BD-ROM formatınıñ mamandanwına üş kodeks süýenişiniñ kömegi qosılğan: MPEG-2, jäne DVD üşin standarttı bolıp tabılatın; MPEG-4 H.264/AVC kodek jäne VC-1 - jaña önip kele jatqan Microsoft Windows Media 9 jasağan kodek. Birinşi kodek ïgerwşiliginde bir qabatqa eki sağattaý vïdeo jazıp alw mümkin jäne bïik aýqındıqta. Basqa jaña şıqqan kodekte beýneniñ tört sağatına deýin bir qabatqa jazıp alwğa boladı. BD-ROM dıbıs üşin sızıqtıq (qısañ emes) PCM qoldaýdı, Dolby Digital, Dolby Digital Plus, DTS, Dolby TrueHD, DTS - HD Master Audio jäne Dolby Lossless (derekter formatın şığınsız kişireýtw, belgili Meridian Lossless Packing (MLP sïyaqtı).
Üýlesimdilik[öñdew]
Blu-ray assocïacïyasınıñ küý tabaqtarı öndirwşilerin mindettemeýdi, olarğa tek mümkindik berip, Blu-ray- qurılımdarın DVD formatınıñ küý tabaqtarın üýlesimdilikti qamsızdandırwı üşin usınadı. JVC kompanïyası üşqabattı texnologïyanı oýlap taptı, bir küý tabaq üşin DVD, jäne BD üşin äzirledi, aqırında, qurama BD/DVD küý tabağı şıqtı. Küý tabaqtıñ prototïpı CES 2006 jıldıñ qañtarında ötken tutınw élektronïkï xalıqaralıq körmesinde körsetilgen bolğan. Qazirgi kezde satıp alwşılardıñ satıp alw mümkindigi bar, olaý jäne BD küý tabağı ärtürli sapanıñ swretin alwğa mümkindigi bar.
Aýmaqtardıñ kodı[öñdew]
Blu-ray formatınıñ vïdeofïlʹmı aýmaqtardıñ DVD kodtarın ïyelengen. 3 aýmaq ömir süredi.
Avtorlıq quqıqtıñ ığınıñ jüýeleri[öñdew]
Blu-ray formatında ıqtıñ BD+ attı éksperïmentaldı saqtandırw élementi qoldanğan. Keste nobaýınıñ urlanw mümkindigi bolğanda, öndirwşiler ol jañalaý aladı, jäne osığan qaramastan jäne barlıq keýingi köşirmeler panalı jaña nobaýmen saqtaladı. Osılaýşa, şïfr urlanwı onıñ ömiriniñ barlıq kezine qater twğıza qoýmaýdı. Tağı da paýdalanwşılar nazarına Mandatory Managed Copy texnologïyası usınılğan, osı texnologïyanı kompanïya Hewlett-Packard äzirledi jäne onıñ işine format qoswın suradı. Tap osı mümkindiktiñ bolmağandığı üdemeli keste şïfrınıñ nobaýın tolığımen özgertwge äkeldi, ol DeCSS bağdarlaması kïnoïndwstrïya lağıneti boldı, stala DeCSS: sol sïyaqtı Content Scramble System(CSS) urlandı, barlıq keýingi DVD eş qïındıqsız mäselelermen urlana bastadı.
Säwlebelgi "ROM-Mark" ıqtıñ küý tabaqtarı ïye bolatın kelesi deñgeýi - cïfrlıq texnologïya. Ol jetektiñ PZW qatal "tigwli" öndiriste boladı, bul proïgrıvatelʹ jüýesin qosqanda arnawlı jasırın belgimen qoýmaýtın, assocïacïyanıñ aýtwı boýınşa, boyamalaw mümkin emes. Osılaý jolmen qatal rette jäne zawıttıñ lïcenzïya jüýesinen küý tabaqtıñ öndirwşileri arnawlı jabdıqtı quratın.
Osığan qosa, barlıq Blu-ray proïgrıvateltʹderi ustaýtın ğana arqılı şïfrovanïyem tolıq vïdeodıbıs panalı ïnterfeýs nemese aşıq ïnterfeýs arqılı qorğaladı. Blu-ray ığı 2007 jıldıñ 20 qañtarında sındırıldı. Jawap retinde BDA assocïacïyası BD-Plus(Blu - Disc +) önimin şığarwdı üdemeledi, 2008 jıldıñ qırküýeginde sındırıldı.
Bağdarlamalıq qalıptar[öñdew]
Faýldıq jüýe[öñdew]
Blu-ray men AVCHD Universal Disk Format(UDF) 2.50 paýdalanadı nemese 2.60
Texnologïyalar[öñdew]
BD – Live[öñdew]
BD - Live(Blu - ray Disc - Live) - Blu-ray paýdalanatın Sony texnologïyasınıñ küý tabaqtarıda ïnteraktïvti atqaratın qızmettiñ jüzege aswına arnalğan.
BD-Live fwnkcïyasınıñ atqaratın qızmeti ruqsat alwdı ïnteraktïvti oýın-sawıqtıñ älemine: ïnternet-oýındar, konkwrstarğa jiberedi jäne sırtqı ïnternet servïsterge. Keýin BD-Live aktïvacïyası da twralı fïlʹmde, qosımşa materïaldıñ mümkindigi bitetin, aýtalıq, éksklyuzïvti vïdeorolïkter nemese akterlermen jäne rejïsserlermen suxbat alwğa mümkindik bar. Ruqsat alw üşin osı materïaldarğa qajetti fïlʹmge arnawlı arnawlı betti, qaramastan jäne aqparattı oñaý jazıp alwğa boladı.
LTH Type[öñdew]
LTH(Low To High) - texnologïya, BD-R (bolvankaları) jazıp alwğa küý tabağınıñ öndirisiniñ ıqşamdı jäne tömendetilgen qunı DVD R öndirwşisiniñ ağımdıq jabdığında - küý tabağınıñ arzandatılğanı. Organïkalıq materïal paýdalanıladı, CD/DVD bolvankalarında sïyaqtı. LTH Type dükenderinde küý tabaqtarı sïyaqtı BD-R derekterdiñ jazbası üşin pozïcïyalanadı, biraq, älbette, köringen jazbası üşin jaraýdı. Mäselen, barlıq Blu-ray qurılımdarı (bastı beýnemen vïdeopleyerler) jäne osı formattı jazwdı biledi - LTH küý tabaqtarın sezedi, alaýda qurılımnıñ köpşiligi keýin öziniñ mïkroprogrammaları (proşïvkaları) olarmen jumıs isteýdi. mäselen, Verbatim BD - R LTH Type Compatibility.
Rasında, LTH format jazbanıñ(osı küý tabağınıñ organïkalıq qabatı qarsı ara ädettegi organïkalıq BD-R) jeñiledi jäne aýtılmış kezde qïın oqılımnıñ jäne mınadaý küý tabağınıñ jazbasınıñ jıldamdığın texnïkalıq sïpattarğa qaladı. Format sïyaqtı alʹternatïvti sïyaqtı oýlandı, ıqşamdaw maqsatpen bolvanka buqaralıq öndirisin jäne, sol sïyaqtı saldardı,BD R "LTH Tye " tutınwşığa degen aqırğı bağasın tömendetti.
Organïkalıq jazba qabatı CD jäne DVD barlıq bolvankalarında qoldanıladı. Organïkalıq emes qabat baýıptı senimdi jazbanı boljaýdı jäne bolvankalarında ara ädettegi BD-R qoldanıladı, jäne M - ARC küý tabaqtarında.
Qızıqtı, ne HD DVD-R formatınıñ bolvankaları da organïkalıq qabat boldı. Olaý, jumıstıñ beti - BDR "LTH Type" jäne HD DVD - R sarı altın tüsi bar, ädettegi BD - küý tabağına qarağanda.
BDXL[öñdew]
BD formatınıñ äri qaraý damwı. Kölem 100 GB(3qabattı küý tabaqtarı) jäne 128 GB(4qabattı küý tabaqtarı).
BDXL küý tabaqtarı BD jetekterinde oqw bilmeýdi, biraq BDXL jetekteri BD küý tabaqtarı oqw biledi.
BDXL küý tabaqtarı twralı Sony, Sharp, TDK, Verbatim, Panasonic mälimdedi.
IH - BD
Ekiqabattı formattıñ qabattarınan BD-ROM jäne BD-RE.
Küý tabaqtarı jetektermen üýlesimsiz.
Ajırımdar Blu-ray küý tabaqtarınıñ mamandanımdarında.