«Драматургияның бүгінгі жайы мен алдағы міндеттері»

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

«Драматургияның бүгінгі жайы мен алдағы міндеттері» («Современное сос­тояние драматургии и ее задачи»), Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Қазақстан кеңес жазушыларының 1934 ж. 12-18 маусымда Алматы каласында өткен 1-съезінде жасаған баяндамасы. Алдымен «Казахстанская правда» газетінің сол жылғы 20 маусымдағы, бұдан соң «Қазақ әдебиеті» га­зетінің 7 шілдедегі санында «Әуезұлы Мухтар жолдастың баяндамасы» деген қосалқы тақырыппен жарияланды. Баспа бетінде кайта жарияланбаған, қолжазба сақталмаған. Жазушы бұл баяндамасында жаңа үлгідегі социалистік реализм драматургиясының жаңаша, саяси-таптық мағынасы оның 1) тақырыбынан, 2) драмалық туйінінен, 3) түлғасынан (образынан), 4) сюжетінен (әңгіме өнерінен) көрінетін болады деп, драматургия жанрын игерудің теориялық езекті мәселелерін атап, жеке туындыларды осы түрғыдан саралап, талдап қарастырады. Автор драматургияның негізгі шарттарының ішінде аддымен тақырыпты атайды. Әдебиеттің кай жанрында болсын, әсіресе драматургияда дұрыс таңдалған тақырыптың атқарар қызметі үлкен. Әрине кез келген өмір құбылысы, дәуір тынысы керкем шығармаға тақырып болады. Дегенмен заман талабы, қоғам қажеттілігі тұрғысынан көкейкесті зәру тақырыптарды саралап, солардың мүмкіндіктерін, табиғатын, ерекшеліктерін ескеріп отыру, оны жете игерудің жол-жобасын да талдап-қарастыру қажет. Айталық, 30-жылдары, жаңа өндірістік, түрмыстық қатынастар орныға бастаған дәуірде әдебиетіміздегі жаңа жанрлардың туып, есіп-даму кезеңінде оның өмір шындығымен, күңделікті емір қубылыстарымен етене жақын, тығыз байланысты болуын өмір қажөттілігі де, өнер мураты да аса қажөт өтті. Драматургияның екінші шарты ретінде автор драмалық түйінді атайды, ейткені «социалистік реализм драмасында түйін субъективтік ұжданшылдық емес, объективті қоғамшылдықтан туған түйін. Түйінде уақиғаның саяси-қоғамдық сыры ашылатын болсын». Енді осыған тығыз байланысты драматургияның келесі шарты тұлғаның (образдың) да жаңаша жасалуы кажет деп санайды. Тулға қоғамдық куй мен жекеліктің бірлігінен туу керек. Өмір шындығын, қоғам болмысын адамның жекеше пішінін толық айқын кейіптеу аркылы керсету қажет, яғни адамның іші тереңдеу қажет. Тартыстың себебі, түйін байланысы үстірттеу болмай, терең тамырларды бойлау керек. Сонда пьеса проблемалы пьеса болады деген пікір айтады. Осы тұрғыдан автор езі сол кезендегі аддыңғы қатарлы туындылар деп тапқан Бейімбеттің «Майдан», «Талтаңбай», Ілиястың «Түрксіб» пьесаларын тілге тиек етеді. Драмалық шығарманың негізгі шарттарына тығыз байланысты төртінші белгісі ретінде автор сюжет жинақылығын атайды. Талданып отырған пьесалардың көпшілігінде осы шарттың да ойдағыдай орындала бермейді, «...драмалық түйін қақтығыстар дастан үлгісінде, шүбапаң күйде қалыптанады. Уақиғалар да жай, сылбыр өршиді. Тартыстың дәл өзімен тығыздалған сюжет боп жедел басып, жепіріп, қаусырып жетіп отырмайды. Драма заңы соны керек етеді. Дастанша жай әңгімелеу, баяу суретпен өрбу пьеса сюжетіне жол емес». Әрине, келемі белгілі мөлшермен шектелетін, аз уақыт ішінде көрермен алдында бар бітімімен бой жазуға тиіс шығарма ерекше жинақы ширақтықты, динамикалықты қажет етері сезсіз. Жазушыларымыздың схематизмнен арылып, өмірді тереңірек зерттеп, жаңа өмірдің кейіптік мазмүнындағы өзгерістерді шыншылдықпен топтап керсету қажеттігін баса айтады. Автор өзінің жазып жүрген «Октябрь ұшін», «Тартыс», «Айман Шолпан» пьесалары мен әңгіме-онерктерін және күнделікті еңбегін жаңа жолға түсудегі алғашқы тәжірибелері ретінде атап көрсетеді.[1]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Мұхтар Әуезов энциклопедиясы Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 987-601-282-175-8