Абазин тілі
| Абазин тілі | |
| Өз атауы: |
Abaza language |
|---|---|
| Елдер: | |
| Ресми күйі: |
жойылып кету қаупі бар |
| Сөйлеушілер саны: |
50 000 |
| Классификация | |
| |
| Жазуы: | |
| Тіл коды | |
| МЕСТ 7.75–97: |
аба 005 |
| ISO 639-1: |
abq |
| ISO 639-2: |
— |
| ISO 639-3: |
abq |
| Тағы қараңыз: Жоба:Лингвистика | |
Абазин тілі (Abaza language) — иберий-кавказ тілдер отбасының абхазо-адыг (батыс кавказдық) тобының абхаз-абазин ішкі тобына жатады. Жалғаспалы (агглютинативті) полисинтетикалық түрдегі тілдер. Қарашай-Шеркесия Республикасының мемлекеттік тілі (1996 жылғы Конституция, 1996 жылғы Тілдер туралы Заң).[1]
Референтті халық
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Референтті халық — абазиндер; өз атауы — абаза.
Географиялық таралуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Абазиннің ата-бабалары Қара теңіздің шығыс жағалауында өмір сүрді, қазіргі қоныстар XIV–XVI ғасырларда пайда болды. Этнографиялық тұрғыдан абазиндер екі топқа бөлінеді: тапанта және шкарада. Абазиндер негізінен Қарашай-Шеркесияда, Қабарда-Балқарияда, Адыгеяда, Ставрополь өлкесінде, Кисловодскіде, сондай-ақ Түркияда, Сирияда, Иорданияда тұрады. Түркияда абазин тілінің тапант диалектісінде сөйлейтіндер тұратын 35 ауыл және абазин тілінің ашхар диалектісінде сөйлейтіндер тұратын 30 ауыл бар. [2]
Диалектісі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Абазин тілі екі диалектімен ұсынылған – абхаз-абазин тілдік қауымдастығына кіретін тапант және ашхар диалектілері. Диалектілер арасындағы айырмашылықтар негізінен фонетикада, ішінара грамматикада кездеседі.[3]
Жазуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Абазин тілінің жазуы 1932-33 жылдары латын әліпбиі негізінде құрылды, 1938 жылдан бастап орыс (кириллица) әліпбиі негізіне ауыстырылды. 1938 жылдан бастап кириллица графикасына негізделген қазіргі жазу:
| А а
а |
Б б
бы |
В в
вы |
Г г
гы |
Гв гв
гвы |
Гъ гъ
гъы |
Гъв гъв
гъвы |
Гъь гъь
гъьы |
| Гь гь
гьы |
ГӀ гӀ
гӀы |
ГӀв гӀв
гӀвы |
Д д
ды |
Дж дж
джы |
Джв джв
джвы |
Джь джь
джьы |
Дз дз
дзы |
| Е е
йэ |
Ё ё
йо |
Ж ж
жы |
Жв жв
жвы |
Жь жь
жьы |
З з
зы |
И и
и |
Й й
йы |
| К к
кы |
Кв кв
квы |
Къ къ
къы |
Къв къв
къвы |
Къь къь
къьы |
Кь кь
кьы |
КӀ кӀ
кӀы |
КӀв кӀв
кӀвы |
| КӀь кӀь
кӀьы |
Л л
лы |
Ль ль
льы |
М м
мы |
Н н
ны |
О о
ъоу |
П п
пы |
ПӀ пӀ
пӀы |
| Р р
ры |
С с
сы |
Т т
ты |
Тл тл
тлы |
Тш тш
тшы |
ТӀ тӀ
тӀы |
У у
уы |
Ф ф
фы |
| Х х
хы |
Хв хв
хвы |
Хъ хъ
хъы |
Хъв хъв
хъвы |
Хь хь
хьы |
ХӀ хӀ
хӀы |
ХӀв хӀв
хӀвы |
Ц ц
цы |
| ЦӀ цӀ
цӀы |
Ч ч
чы |
Чв чв
чвы |
ЧӀ чӀ
чӀы |
ЧӀв чӀв
чӀвы |
Ш ш
шы |
Шв шв
швы |
ШӀ шӀ
шӀы |
| Щ щ
щы |
Ъ ъ
ъы |
Ы ы
ы |
ь
ь |
Э э
э |
Ю ю
йу |
Я я
йа |
Түркияда тұратын абазиндер түрік жазба тілін пайдаланады.[4]
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Э.Д. Сүлейменова, Д.Х. Ақанова, Н.Ж. Шаймерденова «Қазақстан тілдері: әлеуметтік лингвистика анықтамалығы» — «Издательство Золотая Книга» ЖШС, 2020. — Б. 94-95. — 480 б. — ISBN 978–601–7988-21-0.
- ↑ Абазин тілі. Тексерілді, 4 маусым 2025.
- ↑ Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017. Тексерілді, 4 маусым 2025.
- ↑ Абазины - Абаза / Abaza. Тексерілді, 4 маусым 2025.