Абдалазим Сами
| Абдалазим Сами | |
| өзб. Mirzo Abdulazim Somiy Boʻstoniy | |
| Туған күні | |
|---|---|
| Туған жері | |
| Қайтыс болған күні | |
| Қайтыс болған жері | |
| Ғылыми аясы | |
Мырза Мұхаммед Абдалазим Сами (өзб. Mirzo Abdulazim Somiy Boʻstoniy; 1839–1908) — Бұхара әмірлігі дәуірінің парсы тілді тарихшысы және ақыны.
Өмірбаяны
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Мырза Мұхаммед Абдалазим Сами Бостани 1839 жылы Бұхарадан солтүстікке қарай 40 шақырым жерде, Карминаға барар жолда орналасқан Бостан елді мекенінде дүниеге келген. Өзінің «Тухфа-и шаһи» (Патша сыйы) атты ресми тарихи еңбегінде Сами 60 жасқа дейін «әмір ордасының ілтипатына бөленгенін» атап өткен.
Сами бастауыш білімін туған жерінде алып, кейін Бұхарада оқуын жалғастырған. Бұхара әмірі Мұзаффардың ұлы, тарихшы Мир Мұхаммед-Сиддиқтың көрсетуі бойынша, болашақ тарихшы кейінгі білімін қази Са’даддин Махирден алған. Оған «Сами» («Асқақ» немесе «Жоғары») деген бүркеншік есімді де сол кісі берген. Өзінің өмірбаяндық жазбаларында Сами білімге, әсіресе тарих ғылымына деген ерекше құштарлығы туралы айтады.
Орталық Азияның барлық тарихи еңбектерінде Сами көрнекті тарихшы, әдебиетші, ақын және каллиграф ретінде атап өтіледі. Ол түрлі хәкімдердің қол астында хатшы болып қызмет еткен, кейін мүнши (әмір хатшысы) ретінде ордаға қызметке алынды. Ресми тарихи жазбаларында Сами бұл оқиғаның әмір Мұзаффар билігінің басында болғанын жазады. Ресейдің Бұхарамен соғысы кезінде Сами әмір әскерінің жанында «уақаианагар» (оқиғаларды бақылаушы) ретінде болды. Ол бұл қызметін Мұзаффардың мұрагері әмір Әбділахадтың тұсында да жалғастырды. 1881 жылы император III Александрдің таққа отыру салтанатына байланысты Бұхара елшілігі құрамында Петербургке барған болашақ әмірге (ол кезде тақ мұрагері) ілесіп барды. Сами Әбділахад ордасында он-он бір жылдай қызмет етті. Өмірінің соңында Сами өзі куә болған Бұхара тарихындағы оқиғаларды билеушілердің ықыласына ие болуды көздемей, шынайы әрі бейтарап баяндаған «Маңғыт билеушілерінің тарихы» еңбегін жазды. «Тухфа-и шаһи» және «Тарих-и салатин-и мангитийа» еңбектерінен бөлек, Самидің маңғыт әулетінің тарихын өлеңмен өрнектеген «Дахма-и шаһан» («Патшалар мазары») атты үшінші тарихи шығармасы бар.
Қайтыс болуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Абдалазим Самидің әмір ордасынан қуылуының нақты себебі белгісіз. Ол өзін қоршаған сарай ортасына деген оппозициялық көзқарасын жасырмағандықтан, ордадан кетуге мәжбүр болған көрінеді. Ордадан кеткеннен кейін оның тауқыметке толы қарттық кезеңі басталды. Өмірінің соңғы жылдарында Сами жоқшылық пен тән ауруларының зардабын тартып, ауыр рухани күйзелісте болды. Самидің «Рисала-и инша» («Іс қағаздарын жүргізу туралы трактат») атты еңбегінің автограф (түпнұсқа қолжазба) деп есептелетін бір тізімі табылды, онда шығарманың жазылған уақыты — 1914 жылдың қазан айы деп көрсетілген. Осыған қарағанда, Сами 1914 жылдан кейін қайтыс болған деп жорамалдауға болады.
Дегенмен, Өзбекстанның Ұлттық энциклопедиясында оның қайтыс болған жылы ретінде 1908 жыл көрсетілген.
Әдебиет
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- Мирза 'Абдал’азим Сами. Та’рих-и Салатин-и Мангитийа. М. 1962