Абель сыйлығы
| Абель сыйлығы | |
|---|---|
| Шынайы атауы | норв. Abelprisen |
| Мемлекет |  Норвегия
|
| Түрі | Математикадағы халықаралық сыйлық |
| үшін марапатталады | Математика саласындағы көрнекті ғылыми жетістіктер үшін |
| Негіздеуші | Норвегия үкіметі |
| Жағдайы | белсенді |
| Негізделді | 2002 жыл |
| Алғашқы иегері | Жан-Пьер Серр (2003) |
| Соңғы иегері | Масаки Касивара (2024) |
| Сайты | abelprize.no |
| Abel Prize Ортаққорда | |
Абель сыйлығы (норв. Abelprisen) — жыл сайын бір немесе бірнеше көрнекті математикке берілетін халықаралық марапат.[1] Сыйлық Норвегияның атақты математигі Нильс Хенрик Абельдің (1802–1829) құрметіне аталған және оның негізін Норвегия үкіметі 2002 жылы Абельдің 200 жылдық мерейтойына орай қалаған.
Бұл марапат математика саласындағы ең жоғары жетістіктерді мойындау мақсатында тағайындалған және оны жиі «математиктерге арналған Нобель сыйлығы» деп атайды.[2][3] Филдс медалінен басты айырмашылығы — Абель сыйлығы лауреаттардың жасына шектеу қоймайды және төрт жылда бір емес, жыл сайын беріліп тұрады.
Сыйлықтың ақшалай қоры 7,5 миллион Норвегия кронасын (бұл 2026 жылғы есеппен шамамен 873 000 АҚШ долларына тең; 2019 жылы сыйақы мөлшері 6 миллион кроннан 7,5 миллионға дейін ұлғайтылды) құрайды.
Абель сыйлығының тарихы 1899 жылдан бастау алады. Сол жылы норвегиялық математик Софус Ли Альфред Нобельдің жыл сайынғы сыйлықтарының тізіміне математика саласы кірмей қалғанын біліп, осы марапатты тағайындауды ұсынды. 1902 жылы Швеция және Норвегия королі Оскар II Нобель сыйлығын толықтыратын математикалық марапатты қаржыландыруға дайын екенін білдірді. Алайда, 1905 жылы Швеция мен Норвегия арасындағы одақтың ыдырауы сыйлықтың ресми түрде бекітілуіне кедергі болды.
Сыйлықтың ресми бекітілуі бір ғасырға жуық уақытқа созылды. Тек 2001 жылы ғана Норвегия үкіметі бұл бастаманы қайта қолға алып, математиктер үшін Нобель сыйлығына толыққанды балама ретінде Абель марапатын тағайындады. Сыйлық иегерлерін Норвегия ғылым және әдебиет академиясы құратын халықаралық сарапшылардан тұратын арнайы Абель комитеті анықтайды.
Сыйлықты табыстау рәсімі Осло университетінің залында өтеді және марапатты Норвегия королі тапсырады. Айта кетерлігі, 1947 және 1989 жылдар аралығында бұл ғимаратта Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы табысталып келген.[4] Сонымен қатар, Абель сыйлығының кеңесі Норвегия математикалық қоғамының басқаруымен жылына екі рет өткізілетін Абель симпозиумын негіздеді.
Лауреаттар тізімі
[өңдеу | қайнарын өңдеу]| Жыл | Фото | Лауреат | Мемлекет | Мекеме | Марапаттың негіздемесі |
|---|---|---|---|---|---|
| 2003 | _cropped.jpg)
|
Жан-Пьер Серр |  Франция
|
Коллеж де Франс | Топология, алгебралық геометрия және сандар теориясы сияқты математиканың бірнеше салаларын заманауи қалыпқа келтірудегі шешуші рөлі үшін. |
| 2004 | .jpg)
|
Майкл Атья |  Ұлыбритания
|
Эдинбург университеті | Топология, геометрия және анализді байланыстыратын индекс теоремасын ашқаны және дәлелдегені үшін, сондай-ақ математика мен теориялық физика арасында жаңа көпірлер орнатқаны үшін. |
_(cleaned)_(cropped).jpg)
|
Изадор Зингер |  АҚШ
|
Массачусетс технологиялық институты | ||
| 2005 | 
|
Питер Лакс |  Мажарстан АҚШ
|
Курант атындағы математикалық ғылымдар институты | Дербес туындылы дифференциалдық теңдеулер теориясы мен оларды шешуге қосқан жаңашыл үлесі үшін. |
| 2006 | 
|
Леннарт Карлесон |  Швеция
|
Корольдік технологиялық институт (Стокгольм) | Гармоникалық анализ және тегіс динамикалық жүйелер теориясы бойынша еңбектері үшін. |
| 2007 | 
|
Шриниваса Варадхан |  Үндістан АҚШ
|
Курант атындағы математикалық ғылымдар институты | Үлкен ауытқулар теориясы бойынша жұмыстары үшін. |
| 2008 | _(cropped).jpg)
|
Жак Титс |  Бельгия Франция
|
Коллеж де Франс | Қазіргі топтар теориясын қалыптастырудағы еңбектері үшін. |
.jpg)
|
Джон Григгс Томпсон | АҚШ
|
Флорида университеті | ||
| 2009 | .jpg)
|
Михаил Громов |  Ресей Франция
|
Жоғары ғылыми зерттеулер институты (IHÉS) | Геометрияға қосқан революциялық үлесі үшін. |
| 2010 | .jpg)
|
Джон Тейт | АҚШ
|
Остиндегі Техас Университеті | Сандар теориясына жасаған зор әрі ұзақ мерзімді ықпалы үшін. |
| 2011 | .jpg)
|
Джон Милнор | АҚШ
|
Стоуни-Брук университеті | Топология, геометрия және алгебра саласындағы жаңашыл жаңалықтары үшін. |
| 2012 | 
|
Эндре Семереди | Мажарстан АҚШ
|
Мажар ғылым академиясы Ратгерс университеті |
Дискретті математика мен теориялық информатикаға қосқан іргелі үлесі үшін. |
| 2013 | _(cropped).jpg)
|
Пьер Делинь | Бельгия
|
Перспективті зерттеулер институты (IAS) | Алгебралық геометрияға қосқан іргелі үлесі және оның сандар теориясына ықпалы үшін. |
| 2014 | 
|
Яков Синай | Ресей АҚШ
|
Принстон университеті | Динамикалық жүйелер, эргодикалық теория және математикалық физикаға қосқан үлесі үшін. |
| 2015 | 
|
Джон Форбс Нэш | АҚШ
|
Принстон университеті | Сызықтық емес дербес туындылы дифференциалдық теңдеулер теориясына және олардың геометриялық анализде қолданылуына қосқан үлесі үшін. |
|
Луис Ниренберг |  Канада АҚШ
|
Курант атындағы математикалық ғылымдар институты | ||
| 2016 | 
|
Эндрю Уайлс | Ұлыбритания
|
Оксфорд университеті | Ферманың ұлы теоремасын дәлелдеп, сандар теориясында жаңа дәуір ашқаны үшін. |
| 2017 | 
|
Ив Мейер | Франция
|
Париж-Сакле жоғары нормальдік мектебі | Вейвлеттер (wavelets) теориясына қосқан шешуші үлесі үшін. |
| 2018 | .jpg)
|
Роберт Ленглендс | Канада
|
Перспективті зерттеулер институты (IAS) | Бейнелеулер теориясы мен сандар теориясын байланыстыратын көрегендік бағдарламасы үшін. |
| 2019 | .jpg)
|
Карен Уленбек | АҚШ
|
Остиндегі Техас Университеті | Геометриялық анализ бен калибрлеу теориясындағы іргелі жұмыстары үшін. |
| 2020 | 
|
Гиллель Фюрстенберг |  Израиль АҚШ
|
Иерусалимдегі еврей университеті | Топтар теориясы мен сандар теориясында ықтималдық әдістері мен динамикалық жүйелерді қолданудағы ізашарлық еңбектері үшін. |
_(cropped).jpg)
|
Григорий Маргулис | Ресей АҚШ
|
Йель университеті | ||
| 2021 | _Cropped.jpg)
|
Ави Вигдерзон | Израиль АҚШ
|
Принстон университеті | Теориялық информатика мен дискретті математикаға қосқан іргелі үлестері үшін. |
_(cropped).jpg)
|
Ласло Ловас | Мажарстан АҚШ
|
Будапешт университеті | ||
| 2022 | 
|
Деннис Салливан | АҚШ
|
Стоуни-Брук университеті | Топологияның алгебралық, геометриялық және динамикалық аспектілеріне қосқан іргелі үлестері үшін. |
| 2023 | 
|
Луис Каффарелли |  Аргентина
|
Остиндегі Техас Университеті | Сызықтық емес дербес туындылы теңдеулер үшін тұрақтылық теориясына қосқан үлесі үшін. |
| 2024 | 
|
Мишель Талагран | Франция
|
Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығы (CNRS) | Ықтималдықтар теориясы мен функционалдық анализге қосқан жаңашыл үлесі үшін. |
| 2025 | 
|
Масаки Кашивара |  Жапония
|
Математикалық ғылымдар ғылыми-зерттеу институты (RIMS) | Алгебралық анализ бен бейнелеулер теориясына қосқан үлесі үшін. |
Тағы қараңыз
[өңдеу | қайнарын өңдеу]Дереккөздер
[өңдеу | қайнарын өңдеу]- ↑ Statutes for Niels Henrik Abel's Prize in Mathematics (The Abel Prize) (ағыл.).
- ↑ Cipra, Barry (26 March 2009). «Russian Mathematician Wins Abel Prize» Мұрағатталған 29 наурыздың 2009 жылы.. ScienceNOW.
- ↑ «Geometer wins maths 'Nobel'» Мұрағатталған 22 наурыздың 2019 жылы.. Nature Publishing Group. 26 March 2009
- ↑ University of Oslo. Oslo Opera House.
| ||||||||||
