Абсолютті артықшылық
Абсолютті артықшылық (ағылш. absolute advantage) — экономикалық теорияда кәсіпкердің, компанияның немесе елдің белгілі бір ресурстардың бірдей, нақты мөлшерін пайдалана отырып, сапалы өнімнің көбірек мөлшерін өндіру қабілеті. Белгілі бір тауарлар мен қызметтерді өндірудегі артықшылық қолайлы табиғи және климаттық жағдайларға, шикізаттың арзандығы мен оңай қолжетімділігіне, тауар өндірудегі ерекше білім мен дағдыларға және өндірістің басқа да ерекше факторларына байланысты болуы мүмкін.[1][2] Абсолютті артықшылық ұғымы XVIII ғасырда танылған және негізін қалаушысы Адам Смит болып табылатын абсолютті артықшылықтар теориясының негізіне айналды.[3] Елде белгілі бір салаларда абсолютті артықшылықтардың болуы сол елдің тиісті тауарларды немесе қызметтерді аз үлестік шығындармен өндіруге мүмкіндігі бар екенін білдіреді.[4]
Адам Смиттің абсолютті артықшылықтар теориясы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Адам Смит өзінің «Халықтар байлығының табиғаты мен себептерін зерттеу» (1776 ж.) атты еңбегінде елдердің халықаралық сауданың еркін дамуына мүдделі екенін көрсетті, өйткені олар экспорттаушы немесе импорттаушы болғанына қарамастан, одан пайда көре алады.[3] Елдің абсолютті артықшылықтарға ие өнімін басқа тауарларға айырбастау арқылы халықаралық еңбек бөлінісіне қатысудан пайда алу мүмкіндігінің дәлелдемелері мен негіздемесі абсолютті артықшылықтар теориясы деп аталды.[5]
Сол кезеңде үстемдік еткен меркантилизм теориясымен пікірталасқа түсе отырып, Адам Смит ұлттардың әл-ауқаты олардың жинаған алтын мөлшеріне емес, ең алдымен соңғы тауарлар мен қызметтерді өндіру қабілетіне байланысты екенін дәлелдеді.[3] Сондықтан негізгі міндет алтынды сатып алу мен жинақтауда емес, еңбек бөлінісі мен оның кооперациясына қатысу есебінен өндірісті дамытуда жатыр. Адам Смит экономикалық қызметті мамандандыру негізінде еңбек бөлінісінің артықшылықтарын зерттеуге ерекше назар аударды.[6] Теорияның жаһандық сауда жүйесіндегі маңызы расталған.[7][8] Бұл ретте А. Смит еңбек бөлінісі туралы тұжырымдарын халықаралық сауда саласына да таратып, тарихта алғаш рет абсолютті артықшылықтар (немесе абсолютті шығындар) принципін теориялық тұрғыдан негіздеді:[9]
 |
«Әрбір парасатты отбасы басшысының негізгі ережесі — сырттан сатып алғанда арзанырақ түсетін заттарды үйде өзі жасауға тырыспау... Кез келген жеке отбасының іс-әрекетінде ақылға қонымды болып көрінетін нәрсе, бүкіл корольдік үшін ақылсыздық болуы екіталай. Егер қандай да бір шет ел бізге тауарды өзіміз өндіре алатын бағадан арзанырақ жеткізе алса, оны өзіміз артықшылыққа ие болып табылатын өнеркәсіптік еңбегіміздің белгілі бір бөлігіне айырбастап, сол елден сатып алғанымыз әлдеқайда тиімді». Адам Смит, «Халықтар байлығының табиғаты мен себептерін зерттеу» |
 |
Белгілі бір елдің нақты тауарды өзгенің өндірісіне қарағанда аз шығынмен, яғни әлеуеттік сыртқы сауда серіктестеріне қарағанда аз ресурс жұмсай отырып шығару қабілеті, яғни абсолютті артықшылықтардың болуы халықаралық еңбек бөлінісінің негізінде жатыр.[9] Дәл осындай тауарларды өндіруге маманданып, олардың артық мөлшерін халықаралық сауда арқылы ел ішінде шығарылмайтын өнімдерге айырбастау қажет. Мемлекеттер арасындағы мұндай тауар алмасу нәтижесінде олардың әрқайсысы пайда табады: не өзі мүлдем өндіре алмайтын тауарларға қол жеткізеді, не шетелдік өнімді отандық өндірушілер ұсына алатын бағадан әлдеқайда арзан бағамен сатып алады.[10][11] Басқаша айтқанда, халықаралық сауда барлық қатысушыларға таза пайда әкелетін қызметке айналады.
Теорияның кемшіліктері
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Кейінірек, атап айтқанда Давид Рикардо көрсеткендей, А. Смит әзірлеген халықаралық сауда концепциясының басты кемшіліктері бар. Бұл теория не белгілі бір мемлекеттердің өндірісінде табиғи монополиясы бар өнімдерді айырбастауға, не экономикалық даму деңгейі шамамен бірдей елдер арасындағы саудаға ғана қатысты болады.[12][13]
Ал халықаралық сауданың өте маңызды секторы — экономикалық толысу деңгейі жағынан бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленетін мемлекеттер арасындағы байланыстарға келетін болсақ, бұл тұрғыда «абсолютті артықшылықтар» теориясын қолдану мүмкін емес.[12] Теорияның жаһандық сауда кемшіліктеріндегі рөлі мен даму шектеулері расталған.[14][15]
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Absolute Advantage in International Trade. Экономикалық терминдер мен концепциялар сөздігі, 2025.
- ↑ What Is Misophonia? Symptoms, Causes, and Treatments. WebMD Medical Reference, 2024.
- 1 2 3 Smith A. The Wealth of Nations: Absolute Advantage Theory. London: W. Strahan and T. Cadell, 1776.
- ↑ absolute advantage | economics | Britannica. Encyclopedia Britannica.
- ↑ Absolute Advantage: Definition, Benefits, and Examples Мұрағатталған 12 қыркүйектің 2017 жылы.. Investopedia Financial Library.
- ↑ Advanced Macroeconomics: International Trade and Specialization. Journal of Economic Perspectives, 2024.
- ↑ International Trade Theory and absolute advantage dynamics. World Bank Group.
- ↑ Mutlak üstünlük teorisi - Vikipedi. Wikipedia Özgür Ansiklopedi.
- 1 2 Smith A. The Wealth of Nations: Absolute Advantage and Division of Labour. London: W. Strahan and T. Cadell, 1776.
- ↑ Principles of International Trade and Specialization. Harvard Economic Review, 2024.
- ↑ Altitude -- from Wolfram MathWorld. Wolfram Research, Inc.
- 1 2 Ricardo D. Principles of Political Economy and Taxation: Comparative Advantage. London: John Murray, 1817.
- ↑ Comparative Advantage: Definition, Law, and Examples Мұрағатталған 12 қыркүйектің 2017 жылы.. Investopedia Financial Library.
- ↑ International Trade Limitations and Global Market Dynamics. World Bank Group.
- ↑ Mutlak üstünlük teorisi ve eleştirileri - Vikipedi. Wikipedia Özgür Ansiklopedi.