Аустралия

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
(Австралия Одағы бетінен бағытталған)
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Аустралия Одағы
Commonwealth of Australia
Flag of Australia.svg Аустралия елтаңбасы
Байрақ Елтаңба
Аустралия ұлттық әнұраны
Australia (orthographic projection).svg
Тәуелсіздік күні Доминион: 1 қаңтар 1901
Вестминстер статуты: 11 желтоқсан 1931 (9 қыркүйек 1939 қабылданды)
Австралия Жарғысы: 3 наурыз 1986
(Ұлы Британиядан)
Ресми тілі Ағылшынша
Елорда Канберра
Ірі қалалары Сидней, Мельбурн, Брисбен, Перт, Аделаида
Үкімет түрі Конституционды монархия
Королева
Генерал-губернаторы
Премьер-министрі
Елизавета II
Квентин Брайс
Кевин Радд
Жер аумағы
• Барлығы
• % су беті
Әлем бойынша 6-шы-орын
7 692 024 км²
1%
Жұрты
• Сарап (2015)
Тығыздығы

24 548 433[1] адам (50-ші)
2,8 адам/км²
ЖІӨ
  • Қорытынды (2010)
  • Жан басына шаққанда

$882,362 млрд[2] $ (12-ші)
$55,589[2] $
АДИ (2011) Green Arrow Up Darker.svg 0.929[3] (өте жоғары) (2-ші)
Этнохороним австралиялық
Валютасы Австралия доллары (AUD)
Әуе компаниясы Qantas
Интернет үйшігі .au
ISO коды AU
ХОК коды AUS
Телефон коды +61
Уақыт белдеулері +8 … +10

Координаттар: 25°00′00″ о. е. 135°00′00″ ш. б. / 25° о. е. 135° ш. б. (G) (O)

Аустралия, ресми атауы - Аустралия Одағы (ағылшынша Commonwealth of Australia - латын тіліндегі australis - оңтүстік деген сөзінен шыққан) - Австралия материгі мен Тасмания аралында және көптеген кішігірім аралдарында орналасқан мемлекет. Жер аумағы - 7 686 850 км², осы көрсеткіш бойынша дүниежүзінде алтыншы орынға ие. Австралия Одағы Шығыс Тимор, Индонезия Республикасы, Папуа Жаңа Гвинея, Вануату, Жаңа Каледония, Соломон аралдары, және Жаңа Зеландия елдерімен теңіз арқылы шектеседі. Австралияның астанасы – Канберра қаласы. Ірі қалалары - Сидней, Мельбурн. Халқының саны 21 миллион адам.

Мемлекеттік құрылымы

Австралия Одағы Достастық Корольдігіне кіретін мемлекет. 1931 жылы қабылданған Вестминстерлік статутқа сәйкес Австралияның басшысы ретінде Ұлыбританияның монархы болуда. Алайда іс-жүзінде Австралия тәуелсіз мемлекет ретінде есептелуде.

Австралияда өкіметтің үш тарауы әрекет етуде:

Парламенті

Австралия Парламенті екі палатадан тұрады: жоғарғысы - Сенат, төменгісі - Өкілдер Палатасы. Сенатта - 76 сенатор ал Өкілдер палатасында - 150 депутат бар. Өкілдер палатасына депутаттар бірмандаттық округтар арқылы 3 жылға сайланады. Парламентте әр штаттың кемінде 5 депутат өкілдері болуы тиіс. Сенаторлар партиялық тизім бойынша 6 жылға сайланады. Әр штаттың 12 сенатор және әр территорияның 2 сенатор өкілдері бар.

Әкімшілік-территориялық құрылымы

Австралия алты штатқа, екі материктік және көптеген басқа да кішкентай территорияларға бөлінеді.

  • Штаттар:
  1. Виктория штаты - жер аумағы: 237 629 км² (Австралия штаттары мен территориялары бойынша 6-шы орын), халқы: 5 012 000 (2-ші орын), астанасы: Мельбурн қаласы;
  2. Батыс Австралия штаты - жер аумағы: 2 645 615 км² (1-ші орын), халқы: 2 003 000 (7-ші орын), астанасы: Перт қаласы;
  3. Квинсленд штаты - жер аумағы: 1 852 642 км² (2-ші орын), халқы: 4 020 000 (3-ші орын), астанасы: Брисбен қаласы;
  4. Жаңа Оңтүстік Уэльс штаты - жер аумағы: 809,444 км² (5-ші орын), халқы: 7 099 700 (1-ші орын), астанасы: Сидней қаласы;
  5. Тасмания штаты - жер аумағы: 90 758 км² (7-ші орын), халқы: 502 600 (6-шы орын), астанасы: Хобарт қаласы;
  6. Оңтүстік Австралия штаты - жер аумағы: 1 043 514 км² (4-ші орын), халқы: 1 584 500 (5-ші орын), астанасы: Аделаида қаласы;
  • Материктік территориялар:
  1. Солтүстік территориясы - жер аумағы: 1 420 968 км² (3-ші орын), халқы: 202 500 (8-ші орын), әкімшілік орталығы: Дарвин қаласы;
  2. Австралияның астаналық территориясы - жер аумағы: 2 358 км² (8-ші орын), халқы: 339 900 (7-ші орын), әкімшілік орталығы: Канберра қаласы.

Әр штаттың және материктік территорияның өз заңшығарушы органдары (Парламент) бар. Солтүстік территориясыда, Австралияның астаналық территориясында және Квинсленд штатында бірпалаталық ал қалған штаттарында екіпалаталық Парламенттері бар. Төменгі палата - Заңшығарушы Ассамблеясы (Оңтүстік Австралия және Тасмания штаттарында - Заңшығарушы жиын) деп ал жоғарғы палата - Заңшығарушы Кеңес деп аталады. Штат басшылары - Премьер ал территория басшылары - Бас министр деген атақтарына ие.

Штат пен территория статустарының бас айырмашылығы - федералдық Парламент, территория Парламенттерінің кез келген шешімін өзгертуге немесе күшін жоюға құқы бар. Ал штат Парламенттерінің шешімдерін тек қана мемлекет Конституциясының 51 тармағына сәйкес келсе ғана өзгерте алады. Қалған жағдайларда штат Парламенттерінің қабылданған шешімдері өз күштерінде қала береді.

Халқы

2007 жылдың 1 шілдесіне сәйкес Австралия халқының саны 20 001 546 адам болған. Австралияның негізгі хал­қы Еуропадан, Америкадан қоныс аударған ағыл­шын тілділер, оларды австралиялықтар деп то­лық айтуға болады, өздеріне тән құн­ды­лықтары, өмір салты, мінез-құлқы, мәдениеті қа­лыптасқан. XX ғасырдың 70-жыл­дары демографиялық дағдарыс және эко­но­миканың дамуы шетелдің жұмыс күшін пай­далануды талап етті. Австралияға ағылып араб­т­ар, вьетнамдықтар, қытайлықтар, басқалар қоныс аудара бастады. Оларға қойылатын басты талап – Конс­титуцияны мойындау, ағылшын тілінде сөйлеу. Қоныс аударушылардың мәсе­ле­леріне бай­ланысты мемлекет қыруар қаржы бөлді: ұлттық тілдерде кітапхана, мектеп, БАҚ жұмыс істеді. Бүгін Австралияда радио 68 тілде, теледидар 60 тілде хабар таратады. Бұл аздық етіп, диаспораларға парламентте, үкіметте, оқу орын­дарында квота бөлінді, диаспора кәсіпкерлеріне салықтардан жеңілдік берілді.

Тарихы

Джеймс Кук Австралия материгінің жағалауын Endeavour кемесімен зерттеген

  • Бірінші адамдар Австралияға 42−48 мың жыл бұрын келген. Олар Оңтүстік Шығыс Азия жерлерінен келген қазіргі Австралия аборигендердің бабалары. Соңғы зерттеулерге сәйкес Австралия жергілікті тайпалары африка тайпаларымен туыстық байланыстары болуы әбден мүмкін;
  • 1606 жылы – Голландиялық Duyfken атты кемесінің капитаны Биллем Янсзон Австралияны ашады. XVII ғасырда голландиялықтар дүниежүзінің картасына Австралияның батыс және солтүстік жағалауларын Жаңа Голландия деп енгізеді.
  • 1770 жылы Джеймс Кук (ингл. James Cook) Австралияның шығыс жағалауын ашады. Ол оны Жаңа Оңтүстік Уэльс (англ. New South Wales) деп атайды және оны Ұлыбритания жері деп жария етті.

Ұлыбритания американдық колонияларынан айырылып қалған соң, олар Австралияны айдалып келген қылмаскерлердің колониясы ретінде пайдалана бастайды. Австралияның қазіргі кездегі көптеген ірі қалалары (Сидней, Порт Филипп, Брисбен) осы айдалып келген қылмыскерлердің колониялары ретінде қаланған. 1828 жылғы халық санауы бойынша Жаңа Оңтүстік Уэльс штаты халқының тең жартысы қылмыскерлер болған.

1901 жылдың 1-ші қаңтарында доминион құқығы бар Австралия федерациясы құрылады. 1931 жылы қабылданған (1942 жылы бекітілген) [[Вестминстерлік статусқа сәйкес Австралия мен Ұлыбритания арасындағы жалғыс конституциялық байланысы ретінде британдық монарх болып қалады. Австралия де-факто тәуелсіз мемлекетке айналады.

Жетекші саяси партиялары

Австралияның Лейбористік Партиясы (Australian Labor Party) (1891 жылы құрылған), Австралияның Либералдық Партиясы (Liberal Party of Australia) (1944) және Австралияның Ұлттық Партиясы (National Party of Australia) (1916).

Либералдық және Ұлттық партияларының коалициясы 1996 мен 2007 жылдар аралығында үкіметті басқарды және 2004 жылдан бастап Сенаттыда бақылауға алған. Дегенмен 2007 жылы өткен парламенттік сайлауда, төменгі палатада көпшілік дауысты Лейбористер партиясы жеңіп алды. Сонымен қатар олар елдің бүкіл штаттардың мен территориялардың Парлменттерінде көпшілік дауысқа ие.

Экономикасы

Австралия индустриялы-аграрлы ел.АҚШ, Ұлыбритания, Жапония, ГФР сияқты елдермен экономикалық қатынасы жақсы дамыған.Пайдалы қазбаларға бай.Көмір, қорғасын, темір, мырыш, мыс, боксит, алтын, күміс өндіріледі.Қара және түсті металлургия өндірістері, мұнай айыру өнеркәсібі дамыған.Өңдеуші өнеркәсіп салаларынан металлургия мен машина жасау, тамақ және жеңіл өнеркәсіп, химия өнеркәсібі, қағаз және полигр., ағаш кесу және мебель өнеркәсібі, кеме жасау, электротехникалық приборлар құрастыру кәсіпорындары елдің әр түрлі аймақтарында орналасқан.Австралия шаруашылығының маңызды саласы - қой шаруашылығы.Ол Австралия шаруашылығының 60-70%-ін құрайды.А.ш. дақылдарынан бидай, арпа және сұлы өсіріледі.Жер көлемінің 90%-ін жайылымдар, жемшөп алқаптары алып жатыр.А-ның ұлттық табыс көлемі 228,1 млрд.Американ доллары, жан басына шаққанда 16 мың доллардан келеді(1995 ж.).Экспортқа жылына 65 млн долларлық өнім шығарылып, 12 млн долларлық импорттық өнім әкелінеді.А-ның дүн. жүзі ішкі жиынтық өнімдегі үлесі - 1,1%.

Географиясы

Аустралия - құрлықтың ішіндегі ең кішісі. Аустралия 10°41′ оңтүстік ендіктегі Йорк мүйісінен 39°11′ оңтүстік ендіктегі Оңтүстік-Шығыс мүйіске дейін және 113°05′ шығыс бойлықтағы Стип-Пойнт мүйісі мен 153°34′ шығыс бойлықтағы Байрон мүйісі аралығында орналасқан. Батысы мен оңтүстігін Үнді мұхиты, шығысы мен солтүстігін Тынық мұхиттың Тасман, Маржан, Тимор және Арафур теңіздері қоршайды. Жағасының су жырған жерлері аз кездеседі; ірі шығанақтары : солтүстігінде - Карпентария, оңтүстігінде Аустралияның Үлкен шығанағы; үлкен түбегі - Кейн-Йорк. Оңтүстігінде Басс бұғазы (ені 224 км) бөліп жатқан Тасмания аралы бар. Шығыс жағалауын бойлай 2300 км-ге созылып, Үлкен Тосқауыл Рифі жатыр.

Климаты

Аустралияның климат аймақтары
Аустралияның климат картасы Кеппен жіктелуі бойынша. белдеулері:
██ Экваториалды ██ Тропикалы ██ Субтропикалы ██ Шөлді ██ Шөлейт ██ Қоңыржай

Аустралия жерлері көбіне тропиктік (18-30° оңтүстік ендік), солтүстігі субтропиктік ендікте жатыр. Шығыс жағалауының климаты (солтүстіктен 30° оңтүстік ендікке дейін) тропиктік, теңіздік.

Күн радиациясы үнемі жоғары болады: 590-750 кдж/сm³; сондықтан Аустралияның барлық аудандарында температура тұрақты болады. Аутралия түгелімен дерлік 20-28° С жазғы және 12-20° қысқы изотермалар аралығында жатыр. Солтүстік Аустралияның климаты ыстық болады: жаздың ең жылы айы - қаңтар мен қыстың ең суық айы - шілде температурасының айырмашылығы шамалы.

Тропиктік ішкі аудандар мен субтропиктік белдеулерде температураның маусымдық ауытқуы анық байқалады. Қаңтардың температурасы 40° С-тан жорғары болатын ең ыстық аудан солтүстік-батыста. Температураның абсолютті максимумы Клонкарриде (Квинсленд) 53,1°С, абсолютті минимумы -4°, -6° С-қа дейін. Тұрақты аяз (-22°С-қа дейін) тек оңтүстік-шығысындағы Аустралия Альпісінде болады.

Аустралияның жағалауының аз тілімденуі, құрлықтың батыстан шығысқа қарай созылып жатуы, Үлкен Суайырық жотаның Тынық мұхиттан соғатын ылғалды желге бөгет жасауы орталық аймақта климаттың құрғақ болуына әсерін тигізеді[4][5].

Аутсралияның жерінің 38 %-нда жауын-шашынның жылдық мөлшері 250 мм-ден аспайды. Солтүстік пен оңтүстіктен соғатын ылғалды желге қарсы тұратын кедергінің жоқтығынан, Аустралияда ұзаққа созылатын қуаңшылық болмайды. Құрлықтан солтүстігі мен шығысындағы тауларда жауын-шашынның мөлшері 500 мм-ден 2000 мм-ге дейін жетеді. Солтүстігіне жауын-шашынды солтүстік-батыстан соғатын экваторлвқ ылғалды муссон, ал шығысына Шығыс Аустралия жылы ағысы үстінде пайда болатын ылғалды ауаны Тынық мұхиттан соғатын пассаттар әкеледі. Жауын-шашынның ең көп жері - Кэрнс қаласының маңы (2243 мм-дей). Үлкен Суайырық жотадан батысқа қарай жауын-шашын мөлшері құрт азайып, батыс жағалауда 250 мм шамасында ғана болады.

Гидрология, табиғаты

Аустралияда өзен, көлдер аз. Материктің 60%-ын қамтитын ішкі тұйық алапқа уақытша кебетін өзен арналары - криктер тән. Олар қалдық көлге құяды. Өте таяз, суы тұзды болып келетін, жағалаулары қалың тұз қабыршақтарымен жабылған көлдер – қалдық көлдер. Көлдер құрғақ кезеңде тартылып қалады. Қалдық көлдер материктің батысы мен орталығында көп. Ең ірісі – Эйр көліне бағытталған Куперс-Крик. Аустралия өзендері жаңбыр және жер асты суларымен қоректенеді. Үнді мұхиты алабына Аустралияның ең үлкен өзені – Муррей жатады. Муррей мен оның ірі саласы Дарлинг Үлкен Суайрық жотасынан басталып, Үнді мұхитына құяды. Муррей өзені жыл бойы Аустралия Альпісінен келетін сулар есебінен толығады. Құрғақ кезеңде Муррейдің деңгейі күрт төмендейді, ал Дарлинг төменгі ағысында мүлде тартылып қалады. Аустралияда 33 артезиан алабы (жер асты сулар) бар. Мұнда дүние жүзіндегі ең ірі Үлкен Артезиан алабы орналасқан. Жер асты суларының көпшілігі тұзды болып келеді. Қабат аралық жер асты сулары 2000 м-ге дейінгі тереңдікте жатқандықтан, оларды бұрғылап, жер бетіне шығару көп қиындық туғызады.

Ғылымы мен ғылым мекемелері

Аустралия одағында жаратылыс тану және техникалық ғалымдар 19 ғасырдың 2-жартысында дами бастады. 1847 жылы Жаңа Оңтүстік Уельсте Линней қоғамы құрылды. 1880 жылы орыс саяхатшысы Н. Н. Миклухо-Маклай Сиднейде Аустралияның тұңғыш ботаника ст-сын ұйымдастырды. 1888 жылы ғылымды дамыту жөніндегі Аустралия-Жаңазеландия қоғамы жұсым істей бастады. 1926 жылы Ғылыми және техникалық зерттеу кеңесі құрылды. 1936 жылы Ұлттық стандар лабораторияыс, Әуеде жүзу лабораториясы, Өнеркәсіптік химиялық бөлімі ұйымдастырылды. 1949 жылы бұл кеңестің орнына ғылым және жәрдемші зерттеулердің мемлекеттік ұйымы құрылып, ғылыми жұмыстардың шеңбері кеңейді. 1967 жылы ол 32 бөліміні, 4 лабораторияны қамтыды. Аустриалия Одағында ірі-ірі университеттер АҚШ, Англия және тағы да басқа елдермен байланыс жасайтын физика, астрономия, билогия жөнінде зерттеулер жүргізілетін бірнеше орталықтар бар.

Әдебиеті

19 ғасырдың басынан ағылшын тілінде дамыды.Жергілікті халықтың көне мифтері мен ертегі-аңыздары 19-20 ғасырда жазылып алынды.Алғашқы кезеңде(19 ғасырдың аяғына дейінгі) 18-19 ғасырлардағы ағылшын әдебиетінің дәстүрі басым болды.Поэзияда ода, пастораль, элегия, саяси сатира, прозада мемуар, жолжазба, тұрмыстық-отбасылық және қызық оқиғалы роман жанрлары өркендеді Ч.Роукрофт, А.Харрис, М.Кларк сияқты жазышулар прозалық шығармаларында жер аударылып келгендердің ауыр азабы мен ерікті қоныстанушылардың тұрмыс-тіршілігін бейнеледі.Поэзиядағы ұлттық өзгешеліктер алғаш демократиялық, еркіндік сүйгіш идеяларға суарылған Ч.Харпур, Австралия табиғатының жыршысы Г.Кендалл, ұлттық әдеби балладаның негізін салушыларының бірі А.Л.Горден шығармаларында көрініс берді.Р.Болдревуд романдарында елдің тұрмысы мен мінез-салты бейнеленген.

20 ғасырдың басына қарай Австралия әдебиеті айқын ұлттық сипатқа ие болды.Шағын жанрлар - баллада мен әңгіме дамыды.Демократиялық дәстүрдің негізін қалаушылар - Х.Лоусон, Т.Коллинз, Б.О'Дауд әлеуметтік әділетсіздікті әшкереледі.Сонымен бірге бұл кезең поэзиясында неміс романтизмі мен француз символистерінің, көне грек мифол-сының, діни сезімнің ықпалыда басым болды.1 дүние жүзілік соғыс Австралияның одан әрі дамуына үлкен әсер етті.Әлеуметтік роман жедел қалыптасты.Психологизмге ден қою байқалды.30-жылдар романдары қоғамның, дәуірдің өткір қайшылықтарын бейнелеген әлеуметтік сыншылдық пафосымен ерекшеленеді.2-дүние жүзілік соғыстан кейінг ұлттық санының өсуі, мәдени байланыстардың кеңеюі, әлеуметтік қайшылықтардың тереңдеуі Австралия әдебиеті дамуының жаңа кезеңін сипаттайды.Жергілікті халықты нәсілдік кемсітушілік прозадағы басты тақырыпқа айналды(Ф.Б.Викерс, Дональд Стюарт).Реалистік әңгіме өрістеді(К.Причард, В.Палмер, Дж Уотен, А.Маршалл, т.б.).Драматургия жанры дамыды(Р.Бейнон, Р.Лоулер, Мона Бренд).60-90 жылдардағы прозалық және драмалық шығ-да(П.Уайт, Р.Стоу) модернистік, реалистік бағыттар тығыз араласып, ұштасып жатты.Поэзиядағы негізгі сипат - реалистік образдар мен дәстүрлі өлең өлшемі.Еуропалық үрдіс философиялық лирикада(Джудит Райт, Дуглас Стюарт, Д.Кэмпбелл) айқын байқалды.90-жылдары поэзияда түрлі ізденістер, жаңа авангардтық тәжірибелер байқалды.Жаңа құбылыс - жергілікті халық өкілдерінің әдебиетке келу(Кэт Уокер, Дж. Дейвис, К.Джонсон) көрініс берді.Олардың шығармаларының негізгі пафосы - қанау мен кемсітушілікке қарсылық болды.[6]

Дереккөздер

  1. Population clock. Australian Bureau of Statistics. Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 тамыз 2011. Тексерілді, 7 шілде 2015.
  2. a b Australia. IMF website. Washington, D.C.: International Monetary Fund. Басты дереккөзінен мұрағатталған 2 ақпан 2012. Тексерілді, 12 сәуір 2011.
  3. Human Development Report 2010 – tables. United Nations (2010). Басты дереккөзінен мұрағатталған 2 ақпан 2012. Тексерілді, 25 сәуір 2011.
  4. Kleinman, Rachel. No more drought: it's a 'permanent dry', The Age (6 September 2007). Тексерілді 30 наурыздың 2010.
  5. Marks, Kathy. Australia's epic drought: The situation is grim, The Independent (20 сәуір 2007). Тексерілді 30 наурыздың 2010.
  6. Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5

Қазақстан.Ұлттық энциклопедия.

Сілтемелер