Аграрлық өндіріс

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Аграрлық өндірісауыл шаруашылығына қатысты өндіріс орындары.[1]

Аграрлық өндіріс — еңбекті және капиталды қолданудың ерекше сферасы[өңдеу]

Аграрлық өндіріс игіліктер және өмірлік қор өндірісімен тікелей байланысты еңбек сферасына жатады. Бұл оның адамзат қоғамының эволюциясындағы ерекше ролін белгілейді. Аграрлық еңбек — барлық қоғамдық өндірістің алғашқы және шешуші бастамасы бөлін табылады. Қоғам үшін ол біріншілік қажеттерді қамтамасыз ететін өнімдерді жасайтын толығынан қажетті еңбек болып табылады.

Сирек болу заңы тұңғыш рет өзін аграрлық өндіріс арқылы көрсеткен. Аграрлық өндірістің ресурстарында (алдымен егіншілікке жарамды жер қыртысы), осында жасалатын материалдық игіліктері де сан жағынан шектелген болады, олар сирек кездеседі. Өндіріс мүмкіндігінде шек болады, ал біріншілік қажеттерді алмастыру мүмкін емес. Алмасу заңы бұларға ықпал етпейді. Сондықтан тарихи нақты кезеңдердің қандайында болмасын, қоғам, өндірістің аграрлықтан басқа түрлерінің барлығына азық-түлік қорын жасауға қажет шығындардан артатын жанды және заттық еңбек көлемін ғана жұмсайды. Кез келген елдің ұлттық өндірісінің құрылымы елеулі дәрежеде азық жасайтын еңбектің өнімділігімен белгіленеді, ал аграрлық сектордағы өндірістің өсімі жалпы ұлттық өнімнің бір жылдық өсімінің негізгі үлесін құрайды.

Қазіргі кезеңде барлық елдерде тамақ өндіретін сферада құрылымдық өзгерістер жүріп отыр. Аграрлық еңбектің өнеркәсіптік еңбекпен кооперациялануының және комбинаттануының нәтижесінде, азық-түлік өндірісі шығындарының елеулі бөлігі егістік және мал шаруашылығына өндірістік қызметтер көрсететін, олардың өнімдерін өңдейтін, өнеркәсіптік салаларға ауысып отыр. Осымен бірге, тікелей аграрлық еңбекпен айналысатын адамдар санын қысқартуға әкелетін егістік және мал шаруашылығындағы еңбек өнімділігінің өсуі байқалады. Бұл, бірақ, адам өміріндегі аграрлық өндірістің маңызын төмендетеді деуге болмайды.

Аграрлық өндірістің бірінші және негізгі ерекшелігі — ол, осындағы адам еңбегінің, өнеркәсіптік еңбекпен салыстырғандағы айырмашылығы болып табылатын планетаның белгіленген қуатын жұмсауға емес, оны жинақтауға бағытталады. Қоғам эволюциясының төменгі сатыларында адамдар өз тамақтарын жинау, аң аулау, балық аулау арқылы тапқан, ал оларды сақтауды білмеген. Осы жағдай адамдардың күн көріс негізіне шек қояды, планета халқының өсуіне кедергі келтіреді. Эволюциясының белгілі кезеңінде, адамзат өзін жойып жіберетін экологиялық апатқа ұшыраған: адамдар санының өсуі, олардың табиғи күнкөріс базасының ұдайы өндірілу мүмкіндігінен артып кеткен.

Адамзат жинайтын шаруашылықтан өндіретін шаруашылыққа көшу арқылы өзін сақтап қалған: қорек табудың жаңа тәсілі табылады: ол — азық-түлікті өндіру. Жинаудан егістікке, аң аулаудан мал өсіруге көшіп, адамдар күннің қуатын белгілеуді үйренеді, яғни өсімдіктердің саналы емес жасайтынын, саналы түрде жасауға үйренеді. Осындай алмасу (неолиттік төңкеріс) адамзатты аштықтан сақтап қалғанымен қатар, адамның әлеуметтік жануар бейнесіндегі эволюциясына жол ашады. Осыдан бастап адам жаңа сапалық болмысқа ие болады — ол экономикалық құбылысқа айналады.

Аграрлық өндірістің екінші ерекшелігі осында қолданылатын еңбек шарттарының ерекшеліктерімен белгіленеді. Тамақ өндірісіне көшіп, адам енді бұрынғы жинап алудан және аң аулаудан келетін өнімдердің бір бөлігін тұтыну заттары ғана емес, соларды өндіретін құрал етіп пайдаланады. Оның өсіретін өсімдіктерінің және малдарының өміріне қажет өнімдер адам еңбегінің нәтижесі болып табылады.

Бір еңбек процесінде еңбек заттарының да, еңбек құралдарының да қызметін атқаратын өсімдіктер, малдар және жер қыртысы өндірістің басты ресурсы болып табылады. Бұнда мына жағдаймен есептесу қажет: жер, өсімдіктер, малдар еңбек заттарының қызметін атқарғанда, өндіріс процесінде олардың тек формасы ғана өзгеріске түсетін материалдық субстракт, табиғи зат деп есептеледі. Бұлар аграрлық өндірістің жүргізілуіне дайындық жүріп жатқан мезгілде еңбек заттары қызметін атқарады. Бұнда еңбек мынадай бағытта жұмсалады: жер қыртысына, өсімдіктердің өсуіне қажет қасиеттер беру үшін, тұқымдарды себуге дайындау және оларды жерге себу үшін, өсімдіктерді күту, малдарды бағып күту, селекциялық жұмыс, т.б. үшін жұмсалады.

Жанды еңбек, осы жағдайда, біріншіден, табиғи өндіріс құралдары мен жаңа қуаттар жинақтау қабілеттілігін қамтуға қажет жағдайлар жасауға бағытталады. Екіншіден, жанды еңбек керек мөлшерден артық дайындалған, жиналған қуатты белгілейді. Нәтижесінде, адам өзінің іс-әрекеттерінің арқасында қуаттарды тұтынатын малдардың табиғи қызметін, өсімдіктердің қуаттарды жинақтайтын табиғи қызметімен қосып ұштастырады. Егер өнеркәсіптік өндірісте прогрестің басты қозғаушысы еңбек құралдары болса, аграрлық өндірісте жетекші рөлді табиғи факторлар атқарады. Жасанды еңбек құралдарының экономикалық міндеті — органикалық табиғаттың заттарын жасайтын, табиғи өндіріс құралдарының әрекеттеріне жағдай тудыратын, адам еңбегіне көмек көрсету, немесе, олар көмекші, туынды қызмет атқарады. Осы жағдайлар аграрлық өндірістегі эволюциялық процестердің негізгі ерекшеліктерін белгілейді.

Аграрлық өндірістің үшінші ерекшелігі — ең басынан біріншілік өнімнің ерекше формасын алатын, оның (аграрлық өндірістің) өнімінің ерекше табиғаты.

Біріншілік өнім — еңбек және табиғат жасаған, жаңадан синтез арқылы пайда болған органикалық зат.

Өсімдіктер және жануарлар тек биотоп жағдайында органикалық заттарды өндіретін фабрика ретінде қызмет ете алады. Биотоп — бұл олар өмір сүретін ортаны құратын жағдайлардың кешені. Сонымен қатар, өсімдіктер және жануарлар аталған қызметтерін тек бір компоненті өздері болатын биоценоздың азық-түлік жөнінде оңашаланған байланыстары бар қоғамдастар құрамында бола отырып атқарады. Адам өндіргіш шаруашылық процесінде өз күнкөрісінің базасын құратын өсімдік және жануарлардың жеке түрлерін табиғи ортадан бөліп алады. Бұларды адам өзінің қажеттеріне сәйкес баптап, өңдеп пайдаланады. Ал адамдардың осындай әрекеттері табиғи қалыптасқан биоценозды өзгертіп бұзады. Олар енді табиғи биоценозбен бағалылығы тең келмейтін, жасанды биоценоздар жасап шығаруды көздейді. Табиғи өндіріс құралдарының өз жаратылыс ортасынан алшақтануы өскен сайын жасанды биоценоздың қызмет ету болмысын қолдап, ұстап тұруға жұмсалатын білім, шеберлік және басқа да қосымша шығындар көлемі өсе түседі. Аграрлық еңбектің қиындығы, күрделілігі барған сайын жоғарылап отырады. Міне, осы жағдайлар қосымша шығындардың өсу заңының аграрлық сферада әрекет етуінің экономикалық негізі болуымен қатар, оның осы сферада әрекет етуінің табиғи негізі болатынын ақиқат етеді.

Аграрлық өндірістің тұрақсыздығы экологиялық ситуацияның шиеленісуімен байланысты өсе түседі. Ортаның экологиялық былығуы адамдардың іс-әрекеттерінің барлық сферасының салдары болып табылса да, осылардың зардабын көбінесе егістік пен мал шаруашылығы тартады: олардың өндірістік потенциалы төмендейді және өткізу мүмкіндігі қысқарады, өйткені тұтынушы экологиялық жағынан таза өнімдерді ұнатады.

Аграрлық өндірістің эволюциялық дамуы табиғи, экономикалық, әлеуметтік, биологиялық, техникалық, экологиялық процестердің бір-бірімен тығыз байланысы жағдайында жүріп отырады. Көп мың жылдар бойы өндіруші экономиканың негізін егістік пен мал шаруашылығы құрған. Аграрлық өндіріс эволюциясының ерекшілігі өнеркәсіптік революцияны дайындаған мануфактура стадиясынан айқын байқалады. Өнеркәсіптік революция машиналық технологиялық өндіріс тәсіліне көшуді қамтамасыз етеді. Мануфактурадан экономиканың машиналық даму стадиясына көшу кезеңінде аграрлық өндірістің қауіпсіздігі өсе түседі. Оның тұрақсыздығы өзара байланысты екі мәселенің шешілу процесінде шиеленісе түседі:

  • шоғырланған ірі өндіріс жағдайында, өндіруші жүйелердің

тиімді қызмет етуін қамтамасыз ету;

  • аграрийлердің жанды еңбегін қуатпен жарақтандырудың

жаңа дәрежесіне жеткізетін жүйенің техносферамен өзара әсер етуін қамтамасыз ету. Осы процесте өнеркәсіпті және ауыл шаруашылығының экономикалық өсу қарқындары мен капитал қайтарымының шапшандығы алшақтай бастайды.

Капитал бұл жағдайға дәл жауап қайтарды: ол алғашқыда өзінің сферасына жеңіл өнеркәсіпті, ал соңынан ауыр өнеркәсіпті айналдырады. Ұзақ мерзім бойы ірі өнеркәсіп және банк капиталын ауыл шаруашылығы қызықтырмайды.

Аграрлық сферада ғылыми-техникалық прогресс алдымен оның өнімділігін өсіруге емес, тұрақтылығын көтеруге, қауіп-қатер мүмкіндігін төмендетуге бағытталады, өйткені экономикалық және еңбек өнімділігінің өсу қарқыны тәуелді болады. Аграрлық өндіріс тұрақтылығының өзекті мәселесі — оның энергетикалық базасын сенімді қамтамасыз ету. Еске сала кетейік, егістік және мал шаруашылығының энергетикалық базалары ұқсас болмайды және бұлардың әрқайсысының даму зандары әр түрлі болады.

Аграрлық еңбектің жасанды механикалық, энергетикалық базаға көшуі, егістіктің тұрақтылығын күшейтеді, оның тез өсуіне жол ашады және оны ірі капиталды қолданатын сфераға айналдырады. Бірақ, егістіктің экономикалық өсу қарқынының төмен болуын толық жоюға мүмкіндік әлі болмай отыр. Техникалық прогрестің жаңа деңгейіне, табиғи өндіріс құралдарымен үйлесімді қызмет ете алатын машиналарды жасап шығарудың қиындығы кедергі тудырып отыр. Осы мәселе өте күрделі.

Ғылыми-биотехникалық революция, алдымен, жаңа органикалық заттарды синтез жасайтын, биологиялық жүйелердің қуат беретін жұмысшы машиналардан және биотехнологиялардан тұратын техносферамен өзара әсер етуін қамтамасыз ететін әдістерді іздеп табуға бағытталады. Өндіріс құралдары ретіндегі өсімдіктердің және жануарлардың жетілуі екі бағытта жүріп отырады:

  • олардың өнімділік потенциалы өсіріледі (көтеріледі);
  • индустриалдық өндірістің талабына сәйкес сапаға ие болады.

Жергілікті жағдайларға, әдет-ғұрыпқа байланысты, әр елдерде осы бағыттардың біреуі немесе екіншісі басым қолдау алып дамиды.[2]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі
  2. С. Әкімбеков, А.С. Баймұхаметова, У.А Жанандаров Экономикалық теория. Оқу құралы. Жалпы редакция С. Әкімбековтікі. — Астана: 2002 . ISBN 9965-408-99-8