Айналыс кезеңі
Айналыс кезеңі - толық бір айналыс жасауға кететін уақыт.[1] Астрономияда аспан денесінің (мысалы: жұлдыз, планета, серік, астероид) айналу периоды немесе осьтік айналу периоды (ағылш. rotation period немесе spin period) екі түрлі ұғымды білдіреді. Біріншісі — синодтық емес, дәлірек айтқанда, сидериялық айналу периодына (немесе сидериялық тәулікке) сәйкес келеді.[2][3] Бұл — дененің алыстағы фондық жұлдыздарға (инерциялық кеңістікке) қатысты өз осін бір рет толық айналып шығуына кететін уақыты. Жиі қолданылатын «айналу периодының» екінші түрі — дененің синодтық айналу периоды (немесе күн тәулігі). Ол аспан денесінің бір тәулік ішінде жұлдызды немесе басқа бір космастық денені айнала қозғалатын орбиталық периодының бөлігін өтеу үшін айналымның бір үлесіне немесе бірнеше толық айналымға ерекшеленуі мүмкін. Терминнің халықаралық астрономиялық базалардағы ресми сипаттамасы бекітілген.[4]
Айналуды өлшеу
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Тасты планеталар мен астероидтар сияқты қатты денелер үшін айналу периоды тұрақты, жалғыз мәнге ие болады. Жұлдыздар мен алып планеталар сияқты газ тәрізді немесе сұйық денелерде дифференциалды айналу деп аталатын құбылыстың салдарынан айналу периоды экватордан полюстерге қарай өзгеріп отырады.[5][6] Әдетте, алып планеталар (Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун) үшін көрсетілетін негізгі айналу периоды — олардың магниттік өрісінің айналуы арқылы анықталатын ішкі айналу периоды болып табылады. Физикалық процестің ғылыми зерттелуі мен астрофизикалық профилі бекітілген.[7]
Сфералық тұрғыдан симметриялы емес денелердің айналу периоды, тіпті гравитациялық немесе толуын күштері болмаған күннің өзінде, әдетте тұрақты болмайды. Бұған себеп — айналу осі кеңістікте (импульс моментінің сақталу заңы бойынша) бекітілгенімен, оның дененің өз ішінде міндетті түрде бекітілмеуінде. Осының салдарынан дененің айналу осіне қатысты инерция моменті өзгеріп отыруы мүмкін, сәйкесінше айналу жылдамдығы да өзгереді (себебі инерция моменті мен айналу жылдамдығының көбейтіндісі тұрақты болып табылатын импульс моментіне тең). Мысалы, Сатурнның серігі — Гиперион дәл осындай күрделі динамиканы көрсетеді, сондықтан оның айналу периоды хаосты (бейберекет) деп сипатталады. Құбылыстың астрономиялық нұсқаулықтағы сипаттамасы ірі обсерватория порталдарында жарияланған.[8] Мақаланың түрік тіліндегі ресми энциклопедиялық нұсқасы да қолжетімді.[9]
Таңдалған нысандардың айналу кезеңі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]| Аспан денесі | Жұлдыздарға қатысты айналу кезеңі, синодтық айналу кезеңі (Жердің орташа күн тәулігімен салыстырғанда) | Жұлдыздарға қатысты айналу кезеңі (тәулік, сағат, минут, секунд) | Синодтық айналу кезеңі (орташа күн тәулігімен) | Жерден көрінетін айқын айналу кезеңі |
|---|---|---|---|---|
| Күн | 25.379995 тәулік (Кэррингтон айналымы) 35 тәулік (жоғары ендіктерде) | 25д 9һ 7м 11.6с 35д | — | ~28 тәулік (экваторлық) |
| Меркурий | 58.6462 тәулік | 58д 15һ 30м 30с | 176 тәулік | жоқ (орбиталық синхронды байланысқа байланысты) |
| Шолпан | –243.0226 тәулік | –243д 0һ 33м | –116.75 тәулік | |
| Жер | 0.99726968 тәулік | 0д 23һ 56м 4.0910с | 1.00 тәулік (24һ 00м 00с) | |
| Ай | 27.321661 тәулік (айдың жұлдыздық айналу кезеңіне тең) | 27д 7һ 43м 11.5с | 29.530588 тәулік (синодтық айналу кезеңіне тең) | жоқ (орбиталық синхронды байланысқа байланысты) |
| Марс | 1.02595675 тәулік | 1д 0һ 37м 22.663с | 1.02749125 тәулік | — |
| Церера | 0.37809 тәулік | 0д 9һ 4м 27.0с | 0.37818 тәулік | — |
| Юпитер | 0.41354 тәулік (орташа) 0.4135344 тәулік (терең ішкі бөлігі) 0.41007 тәулік (экваторлық) 0.4136994 тәулік (жоғары ендіктерде) | 0д 9һ 55м 30с 0д 9һ 55м 29.37с 0д 9һ 50м 30с 0д 9һ 55м 43.63с | 0.413 58 тәулік (9һ 55м 33с) (орташа) | — |
| Сатурн | 0.44002 +0.00130 –0.00091 0.44401 тәулік (терең ішкі бөлігі) 0.4264 тәулік (экваторлық) 0.44335 тәулік (жоғары ендіктерде) | 10һ 33м 38с +1м 52с –1м 19с 10һ 39м 22.4с 10һ 13м 59с 10һ 38м 25.4с | 0.439 30 тәулік (10һ 32м 36с) | — |
| Уран | –0.71833 тәулік | –0д 17һ 14м 24с | –0.718 32 тәулік (–17һ 14м 23с) | — |
| Нептун | 0.67125 тәулік | 0д 16һ 6м 36с | 0.671 25 тәулік (16һ 6м 36с) | — |
| Плутон | –6.38718 тәулік (Харонмен синхронды) | –6д 9һ 17м 32с | –6.386 80 тәулік (–6д 9һ 17м 0с) | — |
| Хаумеа | 0.1631458 ± 0.00000042 тәулік | 0д 3һ 56м 43.80с ± 0.36с | 0.1631461 ± 0.00000042 тәулік | — |
| Макемаке | 0.9511083 ± 0.00000042 тәулік | 22һ 49м 35.76с ± 0.38с | 0.9511164 ± 0.00000042 тәулік | — |
| Эрида | ~15.786 тәулік | ~15д 18һ 53м | ~15.7872 тәулік | — |
| Планета | Орбиталық айналым кезеңі (тәулік) | Орбиталық айналым кезеңі (Жер жылымен) | Орбиталық жылдамдық |
|---|---|---|---|
| Меркурий | 87.969 | 0.241 | 47.9 км/с (29.8 миля/с) |
| Шолпан | 224.701 | 0.615 | 35.0 км/с (21.7 миля/с) |
| Жер | 365.256 | 1.000 | 29.8 км/с (18.5 миля/с) |
| Марс | 686.980 | 1.881 | 24.1 км/с (15.0 миля/с) |
| Юпитер | 4,332.589 | 11.862 | 13.1 км/с (8.1 миля/с) |
| Сатурн | 10,759.22 | 29.457 | 9.7 км/с (6.0 миля/с) |
| Уран | 30,688.5 | 84.020 | 6.8 км/с (4.2 миля/с) |
| Нептун | 60,182 | 164.8 | 5.4 км/с (3.4 миля/с) |
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0
- ↑ Rotation Period of Celestial Objects. Нақты астрономиялық терминдер сөздігі, 2024.
- ↑ What Is Misophonia? Symptoms, Causes, and Treatments. WebMD Medical Reference, 2024.
- ↑ What is a day? Sidereal and Solar days explained. NASA Space Place.
- ↑ Rotational period | astronomy | Britannica. Encyclopedia Britannica, 2025.
- ↑ Rhinorrhea (Runny nose): Symptoms and clinical overview. Humanitas Research Hospital, 2025.
- ↑ Introduction to Astronomy and Astrophysics. Textbook Archive, 2022.
- ↑ Rotation Periods of the Planets - StarDate Guide. University of Texas McDonald Observatory.
- ↑ Dışı gök cisimlerinin dönme süreleri - Vikipedi. Wikipedia Özgür Ansiklopedi.