Айна (фильм, 1974)

	Айна
	орыс. Зеркало
Жанры	драма, автобиография
Режиссёрі	Андрей Тарковский
Продюсері	Эрик Вайсберг
Сценарийдің авторы	Александр Мишарин; Андрей Тарковский
Басты рөлдерде	Маргарита Терехова; Филипп Янковский; Игнат Данильцев; Олег Янковский; Анатолий Солоницын
Операторы	Георгий Рерберг
Сазгері	Эдуард Артемьев
Кинокомпания	Мосфильм
Ұзақтығы	107 мин.
Кассалық түсімі	622,000 КСРО рублі
Мемлекет	КСРО
Тілі	орыс
Шыққан жылы	1974
IMDb	ID 0072443

«Айна» (орыс. Зеркало) — 1975 жылы жарық көрген режиссер Андрей Тарковскийдің кеңестік авангардтық драмасы.^[2] Сценарийін Александр Мишарин мен Андрей Тарковский бірлесіп жазған. Фильмге Маргарита Терехова, Игнат Данильцев, Алла Демидова, Анатолий Солоницын секілді актерлермен қатар, режиссердің жұбайы Лариса Тарковская мен анасы Мария Вишнякова да түскен.^[3]. Иннокентий Смоктуновский кадр сыртындағы мәтінді оқыса, Эдуард Артемьев фильмнің музыкалық әуені мен дыбыстық әсерлерін үйлестірген.

Туынды өлім аузында жатқан ақынның өткен өміріне жасаған іштей саяхаты мен естеліктеріне негізделген. Фильм автобиографиялық сипатқа ие әрі жаңашыл құрылымымен ерекшеленеді. Мұнда Кеңес тарихының маңызды сәттері бейнеленген кинохроникалар мен режиссердің әкесі Арсений Тарковскийдің өлеңдері кеңінен қолданылған.^[4] Кинематографиялық тілі де сан алуан: кадрлар үнемі түрлі-түсті бейнеден ақ-қара түске немесе сепияға ауысып отырады.

Фильмнің жүйесіз баяндау әдісі ондаған жылдар бойы көрермен мен сыншылар арасында қызу пікірталас тудырып, біреуін тәнті етсе, екіншісін есеңгіреткен. Туындыдағы түс көруге тән бейнелердің еркін ағыны модернистік әдебиеттегі «сана ағымы» әдісімен жиі салыстырылады.

Бастапқыда «Айна» фильмі сыншылар мен көрермендерді, тіпті кеңестік кино жүйесінің өкілдерін де екіұдай күйге түсірді. Тарковский туындының негізгі тұжырымдамасын 1964 жылы-ақ әзірлегенімен, Кеңес үкіметі оны қаржыландыруға тек 1973 жылы ғана мақұлдау берді. Тіпті түсірілім аяқталғаннан кейін де, фильмге «өнерді тек таңдаулы топқа арнаған» деген айып тағылып, көрсетілім аясы барынша шектелді. Көптеген көрермендерге фильмнің баяндау мәнері түсініксіз болып көрінгенімен, Тарковскийдің өзі кәсіби кино маманы емес адамдардың туындыны әлдеқайда жақсы түсінгенін айтып өткен.

Уақыт өте келе фильмнің мән-маңызы қайта сараланып, ол Тарковский шығармашылығының шоқтығы биік туындысы (magnum opus) әрі әлемдік кино тарихындағы ең ұлы фильмдердің бірі ретінде танылды.^[5]^[6]

Сюжеті

Пролог. Жасөспірім Игнат теледидарды қосады. Онда логопед маманның кекештіктен қатты зардап шегетін бозбалаға көмектесіп жатқан сәті көрсетіледі. Дәрігердің көмегімен бозбала: «Мен сөйлей аламын!» — деген сөзді нық әрі анық айтып шығады.

Әрі қарай оқиға шамамен 1935 жылға, өткен шаққа ауысады. Алексейдің анасы Мария ауылда тұрады. Ол күйеуімен ажырасқанын өте ауыр қабылдап, іштей таусылып жүр. Үйінің маңындағы шарбақта отырғанда, жанынан өтіп бара жатқан дәрігерді жолықтырады. Көңілді, өмірге құштар ер адам онымен әңгімелеспек болады, бірақ онысынан ештеңе шықпайды. Өмір мен табиғат туралы біраз толғанған соң, ол өз жолымен кетеді. Кешке таман кішкентай Алексей анасымен және көршілерімен бірге қорада болған кездейсоқ өрттің куәсі болады.

Содан соң баяндау желісі 1970-жылдарға ауысады. Ересек Алексей қарт анасымен ғана емес, бұрынғы әйелі Натальямен және ұлы Игнатпен де арақатынасының суығанын сезеді. Анасымен телефон арқылы сөйлесу кезінде ол жуырда анасының әріптесі қайтыс болғанын естиді.

Осыдан кейін Марияның жұмысында болған бір оқиға естелік ретінде көрсетіледі: нөсер жауынды күні Мария баспаханаға қарай асыға жүгіреді. Ол мәтіннен өрескел қате кетті деп қауіптенеді, себебі бұл қате әріптестерінің жұмысына ғана емес, тіпті өміріне де қауіп төндіруі мүмкін еді. Соңында ешқандай қате жоқ екені анықталады, бірақ осы қарбалас кезінде әріптесі Лиза Мариямен сөзге келіп қалады. Лиза Марияны «сенің эгоизміңнің кесірінен күйеуің кетіп қалды» деп айыптайды.

1970-жылдар. Шай үстінде отырған жұмбақ әйелдің өтінішімен Игнат Пушкиннің Чаадаевқа жазған хатын дауыстап оқып жатқанда, есік қоңырауы соғылады. Есік алдында қарт Мария тұр еді. Ол өз немересін танымай, «пәтерден адасып кеттім» деп ойлап, кетіп қалады. Осыдан кейін Игнат әлгі жұмбақ әйелдің кенеттен, еш ізсіз жоқ болып кеткенін байқайды. Көп ұзамай Игнатқа әкесі қоңырау шалады. Ұлымен сөйлесіп отырып, Алексей соғыс жылдарына тұспа-тұс келген жасөспірім шағын еске алады. Ол кезде Алексей ауылдағы бір қызға ғашық болатын және басқа құрдастарымен бірге қатал әскери нұсқаушыдан оқ атуды үйренетін. Соғыстан кейін Алексей мен қарындасы ұзақ жылдардан соң әкелерімен алғаш рет қауышады.

Алексей ұлын дұрыс тәрбиелеу мақсатында Натальяға қайта тұрмысқа шығуды немесе Игнатты өз тәрбиесіне беруді ұсынады. Алайда Игнат әкесімен бірге тұрудан бас тартады. Біраз уақыттан кейін Алексей қатты сырқаттанып, төсекке таңылады.

Финал көрерменді Марияның күйеуімен өткізген бақытты сәттеріне жетелейді. Солардың бірі — екеуінің көк майса жазықта жатып, әлі дүниеге келмеген сәбиі (яғни Алексей) туралы асықпай толғана әңгімелесіп жатқан сәті. Фильмнің соңғы кадрларында қарт Марияның кішкентай Алексей мен оның қарындасына ұқсайтын жергілікті балалармен бірге серуендеп бара жатқан бейнесі көрсетіледі.

Рөлдерде

Бірқатар кейіпкерлерді бір актерлер сомдайды:

Маргарита Терехова — жас Мария (Алексейдің анасы) және Наталья (Алексейдің бұрынғы әйелі)
- Мария Вишнякова (Тарковскийдің анасы) — қарт Мария
Игнат Данильцев — жасөспірім Алексей және Игнат (Алексейдің ұлы)
- Филипп Янковский — Алексей бала кезінде
- Иннокентий Смоктуновский — ересек Алексей (тек дауысы)
Олег Янковский — Алексейдің әкесі
Алла Демидова — Елизавета Павловна (Лиза), Марияның әріптесі
Николай Гринько — баспахана директоры
Анатолий Солоницын — жолаушы дәрігер
Юрий Назаров — әскери нұсқаушы
Тамара Огородникова — шай ішіп отырған жұмбақ әйел және бала күтуші
Лариса Тарковская — Надежда, Марияның ауылдағы көршісі
Ольга Кизилова — жирен шашты қыз
Арсений Тарковский — авторлық мәтінді оқушы (тек дауысы)

Шығарылымы

Фильмнің тұсаукесері тар шеңберде ұйымдастырылды. Шараға Д. Шостакович, П. Капица, В. Шкловский, П. Нилин, Ю. Бондарев және Ш. Айтматов сынды тұлғалар шақырылды. Олардың барлығы фильм туралы оң пікір білдірді.

КСРО Мемлекеттік кино комитетінің (Госкино) төрағасы Филипп Ермаш фильмді көргеннен кейін, Александр Мишариннің айтуынша, ұзақ үнсіздіктен соң: «Бізде, әрине, шығармашылық еркіндік бар! Бірақ мұншалықты деңгейде емес қой!» — деген екен. Бір жағынан, дайын фильмге ешқандай түзетулер енгізілмеді, бірақ екінші жағынан, Госкино төрағасының бұл реакциясы прокатқа тікелей әсер етті — «Айна» прокатқа шектеулі көрсетіліммен ғана шықты.

Тарковский «Айнаны» 1975 жылғы Канн кинофестивалінің негізгі байқауына ұсынғысы келді. Алайда фестивальге жылына тек бір ғана фильм ұсынуға құқылы кеңес үкіметі бұл таңдауды Сергей Бондарчуктың «Олар Отан үшін шайқасты» туындысына тоқтатты.^[7] Фестивальдің атқарушы директоры Морис Бесси Тарковскийдің шығармашылығына зор құрметпен қарап, «Айнаны» Каннға алдыру үшін бірнеше мәрте талпыныс жасады.^[7]

«Айнаның» көрсетіліміне рұқсат берілмегенін естіген Бесси, егер Тарковскийдің фильмі келмесе, Бондарчуктың туындысын да фестивальден аластататынын айтып сес көрсетті.^[8] Бұған жауап ретінде кеңестік билік өз ұстанымынан таймай: «Кеңестік кинематография өкілдері Тарковскийді халықаралық деңгейдегі жалғыз режиссер деп тану идеясымен ешқашан келіспейді», — деп кесіп айтты.^[7]

Ермаш фильмді Канн фестиваліне жіберуге екі рет уәде бергенімен, соңында рұқсат бермей қойды. Сондай-ақ, туынды Мәскеу кинофестивалінің конкурстық бағдарламасына да өтпеді.

Мұрасы және бағалануы

«Айна» фильмі әлемдік кино тарихындағы ең ұлы туындылардың тізімінен тұрақты түрде орын алып келеді. 2012 жылы Sight & Sound журналы жүргізген режиссерлер арасындағы сауалнамада «Айна» 9-шы орынға ие болды. Сонымен қатар, киносыншылар арасындағы сауалнамада фильм 19-шы орынға тұрақтады. 2022 жылғы дәл осындай сауалнама нәтижесінде бұл туынды режиссерлер тізімінде 8-ші орынға көтерілсе, сыншылар рейтингінде 31-ші орынды иеленді.^[9]^[10] Ал 2002 жылғы сыншылар сауалнамасында ол 35-ші сатыда болған еді.^[11]

Кинорежиссер Ашим Ахлувалия бұл туындыны өзінің жеке ондығына қосып, былай деп сипаттады: «Айна — бұл ауқымды гипнотерапия секілді және таспаға түсірілген ең сұлу бейнелердің жиынтығы».^[12] Осы сауалнама аясында жазушы Уилл Селф бұл фильмді «осы уақытқа дейін түсірілген ең әдемі туынды» деп бағалады.^[13] Режиссер Михаэль Ханеке де 2002 жылғы сауалнамада «Айна» үшін дауыс беріп, кейінірек бұл туындыны кем дегенде 25 рет көргенін айтқан.^[14]^[15]

2018 жылы әлемнің 43 елінен жиналған 209 киносыншының дауыс беруі арқылы түзілген BBC-дің «100 үздік шет тілді фильм» тізімінде «Айна» 20-шы орынға жайғасты.^[16]

Режиссер Кристофер Нолан 2023 жылы жарық көрген «Оппенгеймер» фильмін түсіру барысында, әсіресе операторлық жұмыс пен визуалды шешімдер бойынша «Айна» туындысынан шабыт алғанын атап өтті.^[17]

Дереккөздер

↑ Tarkovsky Andrei Time Within Time: The Diaries 1970–1986 — Calcutta: Seagull Book, 1991. — P. 77 (July 11, 1973). — ISBN 978-81-7046-083-1.
↑ Зеркало (орыс.). cinema.mosfilm.ru. Тексерілді, 19 маусым 2022.
↑ Jeremy Robinson Andrei Tarkovsky’s The Mirror (нид.). www.sabzian.be. Басты дереккөзінен мұрағатталған 5 ақпан 2021. Тексерілді, 31 қаңтар 2021.
↑ Sam Ishii-Gonzales Mirror (ағыл.). Senses of Cinema. Басты дереккөзінен мұрағатталған 26 қаңтар 2021. Тексерілді, 31 қаңтар 2021.
↑ Sight & Sound 2012 Polls | BFI. British Film Institute. Басты дереккөзінен мұрағатталған 16 тамыз 2012. Тексерілді, 19 қазан 2015.
↑ Sight & Sound Revises Best-Films-Ever Lists (1 August 2012).
1 2 3 Chapron, Joel CANNES AND RUSSIA: A LOVE-HATE RELATIONSHIP (ағыл.). Festival de Cannes. (11 қаңтар 2011). Тексерілді, 21 қазан 2024.
↑ Tarkovsky Andrei Time Within Time: The Diaries 1970–1986 — Calcutta: Seagull Book, 1991. — P. 106–109 (March 2, April 8, 11, 1975). — ISBN 978-81-7046-083-1.
↑ Sight & Sound 2022 Critics' Poll. Тексерілді, 4 сәуір 2022.
↑ Sight & Sound 2022 Directors' Poll. Тексерілді, 4 сәуір 2022.
↑ Sight & Sound Top Ten Poll 2002: The rest of the critics' list. Sight & Sound. British Film Institute. Басты дереккөзінен мұрағатталған 15 мамыр 2012. Тексерілді, 24 сәуір 2009.
↑ Ashim Ahluwalia. British Film Institute. Басты дереккөзінен мұрағатталған 18 тамыз 2016. Тексерілді, 3 мамыр 2022.
↑ "Looking In, Looking Out Film Festival". The Quietus. 2012-06-27. http://thequietus.com/articles/09180-looking-in-looking-out-2012. Retrieved 2012-06-29.
↑ Lane, Anthony (28 September 2009). "Happy Haneke". The New Yorker. http://www.newyorker.com/magazine/2009/10/05/happy-haneke.
↑ O'Hehir, Andrew. Michael Haneke: "Art doesn't offer answers, only questions", Salon (23 January 2013).
↑ The 100 Greatest Foreign Language Films. British Broadcasting Corporation. (29 October 2018). Тексерілді, 10 қаңтар 2021.
↑ Ebiri, Bilge How Christopher Nolan Crafted the World of 'Oppenheimer'. Vulture. (17 July 2023). Тексерілді, 14 тамыз 2023.

Сыртқы сілтемелер

Айна (фильм, 1974) (ағыл.) Internet Movie Database сайтында

[1] Tarkovsky Andrei Time Within Time: The Diaries 1970–1986 — Calcutta: Seagull Book, 1991. — P. 77 (July 11, 1973). — ISBN 978-81-7046-083-1.

[2] Зеркало (орыс.). cinema.mosfilm.ru. Тексерілді, 19 маусым 2022.

[3] Jeremy Robinson Andrei Tarkovsky’s The Mirror (нид.). www.sabzian.be. Басты дереккөзінен мұрағатталған 5 ақпан 2021. Тексерілді, 31 қаңтар 2021.

[4] Sam Ishii-Gonzales Mirror (ағыл.). Senses of Cinema. Басты дереккөзінен мұрағатталған 26 қаңтар 2021. Тексерілді, 31 қаңтар 2021.

[5] Sight & Sound 2012 Polls | BFI. British Film Institute. Басты дереккөзінен мұрағатталған 16 тамыз 2012. Тексерілді, 19 қазан 2015.

[6] Sight & Sound Revises Best-Films-Ever Lists (1 August 2012).

[:1-7] 1 2 3 Chapron, Joel CANNES AND RUSSIA: A LOVE-HATE RELATIONSHIP (ағыл.). Festival de Cannes. (11 қаңтар 2011). Тексерілді, 21 қазан 2024.

[8] Tarkovsky Andrei Time Within Time: The Diaries 1970–1986 — Calcutta: Seagull Book, 1991. — P. 106–109 (March 2, April 8, 11, 1975). — ISBN 978-81-7046-083-1.

[9] Sight & Sound 2022 Critics' Poll. Тексерілді, 4 сәуір 2022.

[10] Sight & Sound 2022 Directors' Poll. Тексерілді, 4 сәуір 2022.

[11] Sight & Sound Top Ten Poll 2002: The rest of the critics' list. Sight & Sound. British Film Institute. Басты дереккөзінен мұрағатталған 15 мамыр 2012. Тексерілді, 24 сәуір 2009.

[12] Ashim Ahluwalia. British Film Institute. Басты дереккөзінен мұрағатталған 18 тамыз 2016. Тексерілді, 3 мамыр 2022.

[13] "Looking In, Looking Out Film Festival". The Quietus. 2012-06-27. http://thequietus.com/articles/09180-looking-in-looking-out-2012. Retrieved 2012-06-29.

[14] Lane, Anthony (28 September 2009). "Happy Haneke". The New Yorker. http://www.newyorker.com/magazine/2009/10/05/happy-haneke.

[15] O'Hehir, Andrew. Michael Haneke: "Art doesn't offer answers, only questions", Salon (23 January 2013).

[16] The 100 Greatest Foreign Language Films. British Broadcasting Corporation. (29 October 2018). Тексерілді, 10 қаңтар 2021.

[17] Ebiri, Bilge How Christopher Nolan Crafted the World of 'Oppenheimer'. Vulture. (17 July 2023). Тексерілді, 14 тамыз 2023.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]