Акушерлік көмек

Акушерлік көмек (фр. accoucher — босану, бала тудыру^[1]) — жүкті әйелдерді бакылауға алу және босану кезінде көрсетілетін көмек бойынша емдеу мен аурудын алдын-алу шарапарынын жиынтығы.^[2]

Акушерлік немесе босандыру өнері сондай-ақ босануға көмектесу, жүктілік пен босану асқынуларының алдын алу және емдеу, ұрық пен жаңа туған нәресте ауруларын емдеу әдістерін әзірлейді. Бұрын акушерлікке жаңа туған нәрестеге күтім жасау да кірген, қазіргі уақытта неонатология ретінде бөлініп шыққан.

Ветеринариялық акушерлік — ауыл шаруашылығы жануарларының ұрғашыларына қатысты физиология мен патологияның тиісті мәселелерін зерттейтін клиникалық ветеринария саласы.^[3]

Акушерлік пән

Акушерлік ғылымды терапияның немесе хирургияның бөлігі ретінде қарастыруға болмайды. Оны арнайы зерттеу үшін аталған екі ғылымнан алынған білім ғана емес, медицинасының басқа салаларымен еш байланысы жоқ көптеген арнайы мәліметтермен танысу қажет. Сондықтан акушерлікті оқыту медициналық және хирургиялық клиникаларда алдын ала дайындықтан өткеннен кейін босану кезеңінің патологиясы мен терапиясы оқытылатын арнайы клиниканың болуын қажет етеді.

Бұдан бөлек, университеттерде оқыту барысында кесар тілігіне үлкен көңіл бөлінеді. Оған көрсеткіш — табиғи босанудың мүмкін еместігі, яғни мұндай жағдайда ана мен баланың өміріне қауіп төнуі. Мысалы, босанушы әйелдің жамбас сүйегінің тар болуы, ұрықтың дамуындағы қандай да бір патологиялар немесе көпұрықты жүктілік кезінде.

Акушерлік тарихы

Акушерлік тарихы жалпы медицина тарихымен тығыз байланысты, алайда XVIII ғасырға дейін медицина ғылымының басқа салаларымен салыстырғанда даму деңгейі жағынан төмен тұрды, себебі бұл салаға соқыр сенімдер мен надандықпен күрестің одан да ауыр үлесі тиген еді.

Ежелгі дүние

Адамзат тарихының ең көне жазба ескерткіштерінде, индуизмның, мысырлықтардың және еврейлердің қасиетті кітаптарында акушерлер (мысалы, мысырлық Песешет, Мерит Птах) арнайы мамандар тобы ретінде аталады, ал ежелгі гректер мен римдіктерде көптеген құдайлар босанушы әйелдердің қамқоршысы ретінде құрметтелген. Тек б.з.д. IV ғасырдың ортасында ғана грек әйелдері алғаш рет ер адамдардың көмегіне жүгіне бастаған. Гиппократ босану және жалпы акушерлік туралы көптеген еңбектер жазған, еңбектер қазіргі заманғы акушерлік ғылымының іргетасын қалаған, дегенмен практикалық акушерлікте түзетуді қажет етпейтін ережелерді аз ғана енгізген.

Кейінгі дәуірдің акушерлік жөнінде еңбектер қалдырған дәрігерлерінің ішінде Цельсийді, Галенді, III ғасырда өмір сүрген және өз еңбектерінде, өкінішке қарай, бізге жетпеген Сора Эфесскийдің еңбектеріне сүйенген Мошионды, VI ғасырдағы Амидтік Аэций мен VII ғасырдағы Павел Эгинскийді атап өту керек.

Ортағасыр

Орта ғасырларда акушерлік, барлық басқа ғылымдар сияқты, мүлде назардан тыс қалды.

Араб дәрігерлері тек грек авторларының дүниетанымдарын дамытумен шектеліп, өздерінен бұрынғылардың еңбектеріндегі орынды тұстарға еш көңіл бөлмеді.

Батыс Еуропада бұл ғылым монахтар мен босандырушылардың еншісіне берілді.

Бұл кезеңге босанушы әйелдер мен жаңа туған нәрестелердің өлім-жітімінің жоғары болуы тән еді. Бұл құбылыс халық ертегілерінде жиі кездесетін өгей шеше бейнесі арқылы көрініс тапқан.

Қазіргі заман. Ғылымның жандануы.

Тек XVI ғасырда ол қайтадан ғалым дәрігерлердің назарын аударады: 1513 жылы Евхарий Рёсслиннің суреттермен жабдықталған алғашқы акушерлік бойынша нұсқаулығы «Жүкті әйелдер мен акушерлердің гүл бағы» шықты; оның артынан Цюрихте Яков Руфтың (1553), Страсбургте Вальтер Рейфтің (1561) еңбектері шықты.

Практикалық өнер ретінде акушерлікті алға жылжытқандар Везалий мен Фаллопий болды; сонымен қатар, дәрігерлердің ғылыми бақылауларының толық еместігіне байланысты ғылымның жетістіктері тек операциялық бөлікпен шектелді, өйткені ер дәрігерлерді босануға тек өте қиын жағдайларда ғана шақыратын.

Бұдан бөлек, акушерлікке тек хирургияның бір бөлімі ретінде қарады, сондықтан хирургияның тағдырын бөлісті. Хирургияның дамуына қарай акушерлік те алға басты, әсіресе Францияда, онда Франко, Паре және Гильемо сияқты акушерлер әйгілі болды және дәрігерлер акушерлік тәжірибеде барған сайын көбірек орын ала бастады. Акушерлікке деген теріс көзқарастар, ең болмағанда жоғары таптар арасында, XIV Луи-нің атақты хирург Клемент Ареяны ханым Лавальерге акушерлік көмек көрсетуге шақырып, көп ұзамай оны король сарайының бірінші акушері етіп тағайындауының әсерінен сейілді. Мұндай мәртебе француз дәрігерлерін акушерлікті одан әрі дамытуға жігерлендірді, сол кезде Мориссо, Порталь, Пей, Диовис және Ламотт сияқты тұлғалар танымал болды.

Акушерлік Германияда даму деңгейі жағынан әлдеқайда төмен тұрды, онда бұл іспен негізінен арнайы біліміне аз мән берілген босандырушылар айналысты. Неміс босандырушыларының ішінде өз заманына сай өте қанағаттанарлық оқу құралымен және жасаған операцияларымен аты шыққан курбрандебургтік сарай босандырушысы Юстина Зигмунд танымал болды. Сол кезеңде голландиялық Генрих фон Девентер «Босандырушыларға арналған таңсәрі» және «Босандырушыларға арналған жаңа бағыттаушы жұлдыз» атты екі еңбегімен акушерліктің ғылыми дамуына алғашқы негіз қалады.

Осы уақытқа сондай-ақ сол дәуір үшін прогрессивті акушерлік құрал — акушерлік қысқыштардың салдары бай өнертабысы да жатады. Соңғылары, шамасы, ағылшын хирургі Чемберлен мен кейбір голландтық акушер әйелдер тарапынан бұрын ойлап табылған, бірақ олар оны өздерінің пайдакүнемдік ниеттерімен құпия сақтаған; тек 1723 жылы Гент қаласындағы хирург және анатомия профессоры Пальфин оларды қайта жасап, жалпы игілікке айналдырды.

Осы сәттен бастап акушерлік жылдам дами бастайды: Францияда Левре, Пюзо, Аструк, Соляре-де-Реньяк және Боделок, ал Англияда Смелли оның дамуына айтарлықтай үлес қосты. Сол кезеңдегі босану туралы негізгі ақпарат көзі ағылшын акушер әйелі Джейн Шарптың 1671 жылы жарық көрген «The Midwives Book: or the Whole Art of Midwifery Discovered» атты еңбегі болып саналады.

Германияда Редерер, одан кейін Штейн де акушерліктің ғылыми дамуына зор үлес қосты. Алайда ғылымның дамуы мен дәрігерлер арасында акушерлік білімнің таралуындағы басты рөлді студенттер мен акушер әйелдерге арналған мектептері бар босандыру мекемелерінің құрылуына жатқызу қажет. Парижде тек бір ғана акушерлік училище болған. 1728 жылы Страсбургте Фриденің басшылығымен босандыру мекемесі ашылды, ұзақ уақыт бойы осындай басқа да мекемелер үшін үлгі қызметін атқарды.

Англияда алғашқы босандыру мекемесі 1765 жылы ашылған.

Германияда алғашқы акушерлік училищені 1751 жылы Берлинде II Фридрих құрды; сол жылы екіншісі Гёттингенде (Иоганн Георг Редерердің басшылығымен) ашылды. Осы мектептер кейінгі ғылыми еңбектердің нық сүйенетін берік негізін қалады. Германиядағы ғылым жетістіктерімен қатар екі мектеп қалыптасты: бірі — Осиандер мектебі, ол оперативтік акушерлікті жоғары деңгейге дейін дамытты; екіншісі — Боэр бастаған мектеп, өз ізбасарларының назарын табиғаттың өз көмегіне аударды. Бұл екі мектеп бір-біріне айқын қарсы болғанымен, екеуі де ғылымды ерекше жоғары деңгейге көтерді. Осиандер мен Боэрмен бірге Смит, А. К. Зибольд, Вейдман, Венцель және Виганды да атап өту қажет; Францияда — ханым Лашапельді, ал Англияда — Денманды. Акушерлердің ішінде Негеле, Йорг, д’Утрепонт, Ритген, Килиан, Е. К. И. фон Зибольд, Кившин, Сконцони, Креде, Шпете, Мартин, Браун, Шредер, Винкель, Альфельд, Леопольд, Шульце, Шпигельберг және басқаларды атауға болады.

Акушерліктің гинекологиямен тығыз байланысы ерекше пайдалы әсерін тигізді, өйткені бұл екі ғылым да ортақ физиологиялық және анатомиялық негізге ие болып, өзара тығыз байланыста дамиды.

Акушерлікке ғылыми тұрғыдан қараудың арқасында босану кезінде жұқпалар мен қан кетуден әйелдер мен балалар арасындағы өлім-жітім айтарлықтай азайды.

Сөздің мағынасы

Акушерлік (фр. accoucher — босану, босандыру)

медицина саласы, ол жүктілік, босану және босанғаннан кейінгі кезеңнің физиологиясы мен түрлі бұзылыстарын, сондай-ақ жүкті әйелге, босанушыға және босанған әйелге көрсетілетін дұрыс медициналық көмекті зерттейді;
босану кезінде практикалық медициналық көмек көрсету.

Тағы қараңыз

Дереккөздер

↑ Советский энциклопедический словарь / Гл. ред. А. М. Прохоров — 4-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1988. — Б. 1600.
↑ О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0
↑ Акушерство ветеринарное Мұрағатталған 3 шілденің 2020 жылы. // Ветеринарный энциклопедический словарь — М.: Советская энциклопедия, 1981. — 640 с.

Сыртқы сілтемелер

Бұл — мақаланың бастамасы.
Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.
Бұл ескертуді дәлдеп ауыстыру қажет.

[ses-1] Советский энциклопедический словарь / Гл. ред. А. М. Прохоров — 4-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1988. — Б. 1600.

[2] О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0

[3] Акушерство ветеринарное Мұрағатталған 3 шілденің 2020 жылы. // Ветеринарный энциклопедический словарь — М.: Советская энциклопедия, 1981. — 640 с.

[1]

[2]

[3]