Мазмұнға өту

Андрей Константинович Гейм

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Андрей Константинович Гейм
ағылш. Andre Geim
Туған күні

21 қазан 1958 (1958-10-21) (67 жас)

Туған жері

Сочи, РСФСР, КСРО

Азаматтығы

 КСРО →  Ұлыбритания,
 Нидерланд (2025-ке дейін)

Ғылыми аясы

графенді зерттеуші, наноскотчты ойлаптапқыш

Жұмыс орны

КСРО ҒА АҚДФИ
Неймеген университеті (1994—2000)
Манчестер университеті (2000—)

Ғылыми дәрежесі

физика-математика ғылымдарының кандидаты

Ғылыми атағы

Профессор

Альма-матер

Мәскеу физика-техникалық институты

Ғылыми жетекші

Виктор Тихонович Петрашов

Атақты шәкірттері

К.С. Новосёлов,
Р. Наир

Несімен белгілі

графенді алғашқылардың бірі болып алғандардың бірі ретінде белгілі

Марапаттары


Нидерланд арыстаны орденінің командоры
Рыцарь-бакалавр (2007)
Копли медалі (2013)
Хьюз медалі (2010)
Джон Карти сыйлығы (2010)
Нобель сыйлығы Физика бойынша Нобель сыйлығы (2010)
Кёрбер сыйлығы (2009)
Еврофизика сыйлығы (2008)
Мотт сыйлығы (2007) Шнобель сыйлығы (2000)
Далтон медалі (2016)

Сайты

condmat.physics.manchester.ac.uk/…

Андрей Константинович Гейм (ағылш. Andre Geim; 21 қазан 1958, Сочи, РСФСР, КСРО) — кеңестік және британдық физик, 2010 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (Константин Новоселовпен бірге), негізінен графен алудың алғашқы әдісін жасаушылардың бірі ретінде белгілі. 2011 жылы Ұлыбритания патшайымы Елизавета II жарлығымен оған ғылымға сіңірген еңбегі үшін рыцарь-бакалавры атағы берілді, оның есіміне «Сэр» атағын қосуға ресми құқық берілді. Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (2007)[1] және АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі (2012).

Өмірбаяны

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

1958 жылы Сочиде неміс тектес инженерлер отбасында дүниеге келген[2] (Геймнің неміс ата-бабаларының ішінде белгілі жалғыз ерекшелік — оның ана жағынан еврей болған үлкен әжесі). Гейм өзін еуропалық деп санайды және оған егжей-тегжейлі «таксономияның» қажеті жоқ деп санайды. 1964 жылы отбасы Нальчикке көшті.

Әкесі Константин Алексеевич Гейм (1910—1998)[3] 1964 жылдан бастап Нальчик электровакуум зауытында[4] бас инженер болып жұмыс істеді; анасы Нина Николаевна Байер (1927—?) сол жерде бас технолог болып жұмыс істеді[4]. Анасының ағасы — әйгілі теориялық физик Владимир Николаевич Байер, Андрей Геймнің атасы Николай Николаевич Байердің ұлы.

1975 жылы Андре Гейм Нальчиктегі №3 орта мектепті алтын медальмен бітіріп[3][4], Мәскеу инженерлік физика институтына (МФИИ) түсуге тырысты, бірақ сәтсіз болды (оның неміс тегі кедергі болды)[3]. Нальчикке оралғаннан кейін ол Нальчик электровакуум зауытында 8 ай жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде ол В. Г. Петросянмен танысып, одан физика бойынша қарқынды дайындықтан өтті[5].

1976 жылы ол Мәскеу физика-техникалық институтына оқуға түсті. 1982 жылға дейін жалпы және қолданбалы физика факультетінде оқып, оны үздік бітірді (дипломында тек социализмнің саяси экономикасы мамандығы бойынша «4») және аспирантураға түсті. 1987 жылы ол Ресей Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында физика-математика ғылымдарының кандидаты дәрежесін алды, В. Т. Петрашовтың жетекшілігімен «Металлдардағы тасымалдау релаксациясының механизмдерін спиральды резонанс әдісімен зерттеу» тақырыбында диссертация қорғады[6]. Ол КСРО Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында және 1989 жылға дейін Черноголовкадағы Микроэлектроника және аса таза материалдар технологиясының проблемалары институтында жұмыс істеді.

1990 жылы ол Корольдік қоғамның стипендиясын алып, Кеңес Одағынан кетті[7][8]. 1994 жылы Неймеген университетінің (Нидерланд) қызметкері, 2001 жылы Манчестер университетінің (Ұлыбритания) профессоры болды, 2002 жылдан бастап сонда Мезоғылым және нанотехнология орталығын басқарады. Ол графенмен жұмыс істеуден басқа биомиметикалық адгезив (жабысқақ субстанцияларсыз жабысатын материал) жасап шығарумен және бақаға диамагнитті левитациялық тәжірибе өткізуімен белгілі. Соңғысы үшін ол 2000 жылы «шнобель сыйлығы» деп аталатын сыймен марапатталды.

Мәскеу маңындағы Черноголовкадағы РҒА-ның Микроэлектроника және аса таза материалдар технологиясының проблемалары институтынан шыққан бұл ғалымдардың бірлесіп жұмыс істеуі 2001 жылы Манчестер университетінде басталды. Сол кезде голланд университетінің адъюнкт-профессоры Гейм Манчестер университетінің Мезоғылым және нанотехнология орталығының басқарушысы қызметіне шақырылды. Әріптесінің зерттеулеріне Леверхульм қорының стипендиаты Константин Новоселов те қосылды. 2004 жылы олар графен наноматериалын тәжірибе жүзінде алу мүмкіндігін дәлелдеді.

Ғылыми бірлестік үшін 2004 жылы қазанда Science журналында шыққан Electric Field Effect in Atomically Thin Carbon Films мақаласы күтпеген жағдай болды. Онда Андрей Гейм және Константин Новоселов жетекшілік еткен Манчестер университеті мен Черноголовкадағы Микроэлектроника технологиясының проблемалары институтының бір топ ғалымдары графеннің сәтті тұрақталғанын жария етті. Бұл жұмыста олар графен мен оның шын мәнінде графиттің жеке қабаты ретіндегі идентификациясын алу әдістемесін сипаттап жазды. Таңғаларлық, бірақ графеннің синтезін ғалымдар кәдімгі ленталы скотчтың көмегімен жүзеге асырды. Олар пиролититтік графит пластинкасының бетіне скотчты біртіндеп жабыстырып, одан кейін оны қайтадан алып отырып, процедураны графит жұқарғанша қайталап отырған. Бұл зат бірінші рет тек 2004 жылы ғана алынды. Нобель комитетінде «биылғы жылғы иегерлер моноқабатты көміртегі кванттық физиканың ғажайып әлемінен ағылып шығатын керемет қасиеттерге ие екенін көрсете алды» деп атап айтты.

2009 жылдан бастап ол Манчестер мезоғылым және нанотехнология орталығының басшысы, сондай-ақ конденсацияланған заттар физикасы кафедрасының меңгерушісі болды[9].

Дельфт технологиялық университетінің, Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі және Антверпен университетінің құрметті докторлық дәрежелері. Манчестер университетінің «Лангуорти профессоры» атағына ие (ағылш. Langworthy Professor, бұл атаққа ие болғандардың қатарында Эрнест Резерфорд, Лоуренс Брэгг және Патрик Блэкетт болды).

2010 жыл

2008 жылы ол Германиядағы Макс Планк институттарының бірін басқаруға ұсыныс алды, бірақ бас тартты[10].

Нидерланды Корольдігінің азаматы болған[11]. 2025 жылы Нидерланды азаматтығынан айырылды (себебі: басқа — Ұлыбритания азаматтығын алу)[12][13]. Әйелі Ирина Григорьева (Мәскеу болат және қорытпалар институтының түлегі) Гейм сияқты КСРО Ғылым академиясының Қатты дене физикасы институтында жұмыс істеді және қазіргі уақытта күйеуімен бірге Манчестер университетінің зертханасында жұмыс істейді.

Ғылыми жетістіктер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Геймнің жетістіктеріне кейінірек наноскотч деп аталатын биомиметикалық желім жасау кірді.

А. Гейм мен М. Берридің тәжірибесіндегі левитациялық бақа

Сондай-ақ, диамагниттік левитациямен жүргізілген тәжірибе кеңінен танымал, оның ішінде әйгілі «ұшатын бақа»[14] бар, ол үшін Гейм Бристоль университетінің атақты математикі және теоретигі сэр Майкл Берримен бірге 2000 жылы Шнобель сыйлығын алды.

2004 жылы Андре Гейм өзінің шәкірті Константин Новоселовпен бірге бір атомды көміртек қабатынан тұратын жаңа материал — графен алу технологиясын ойлап тапты. Әрі қарай жүргізілген тәжірибелер көрсеткендей, графен бірқатар ерекше қасиеттерге ие: ол өте берік, электр тогын мыс сияқты өткізеді, барлық белгілі материалдарға қарағанда жылу өткізгіштігі жоғары, жарыққа мөлдір, бірақ тіпті гелий атомдарын да жауып тастайтындай тығыз. Мұның бәрі оны сенсорлық экрандар, жарық панельдері және мүмкін күн батареялары сияқты бірқатар қолданбалар үшін перспективалы материал етеді[15].

Бұл жаңалығы үшін Физика институты (Ұлыбритания) Геймге 2007 жылы Мотт медалін берді. Сондай-ақ беделді Еврофизика сыйлығын алды (Константин Новоселовпен бірлесіп). 2010 жылы Константин Новоселовпен бөліскен «екі өлшемді графен материалымен жүргізілген озық тәжірибелері үшін» физика бойынша Нобель сыйлығына ие болды[16] Гейм жеке өзі Шнобель және Нобель сыйлығын алған алғашқы ғалым болды[17].

2013 жылы ол Копли медалін алды.

Нидерланды Корольдік Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (2011).

Марапаттар мен құрметтер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  • Шнобель сыйлығы (2000)
  • Премия Мотта (2007)
  • Еврофизика сыйлығы (2008)
  • Кёрбер сыйлығы (2009)
  • Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының Джон Карти сыйлығы (2010)
  • Хьюз медалі (2010)
  • Нобель сыйлығы Физика бойынша Нобель сыйлығы (2010)
  • Ұлыбританияның рыцарь-бакалавры (2011)
  • Нильс Бор институтының Құрмет медалі (2011)
  • Копли медалі (2013)
  • Science Council «Ұлыбританияның 100 жетекші тәжірибелі ғалымдарының» қатарында аталды (2014) [18]
  • Carbon Medal (2016)
  • Нидерланды арыстаны орденінің командоры (2010)

Көзқарастар мен хоббилер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  • Андрей Гейм — альпинизмге құмар адам. Оның алғашқы бес мыңдық шыңы Эльбрус болды, ал сүйікті тауы — Килиманджаро[7].
  • Ғалым өзінің ерекше юмор сезімімен танымал. Мұның бір мысалы — диамагниттік левитация туралы мақала, онда Гейм өзінің сүйікті хомякы («хамстер») Тишті өзінің бірлескен авторы ретінде көрсетті[19]. Геймнің өзі хомяктың левитация экспериментіне қосқан үлесі тікелей болғанын айтты. Бұл жұмыс кейіннен оның PhD дәрежесін алуында пайдаланылды.

Іргелі ғылымның дамуына шолу

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

2013 жылдың 5 ақпанында Financial Times газетінде жарияланған «Be afraid, very afraid, of the tech crisis» мақаласында, Гейм әлем технологиялық дағдарыстың құрсауында екенін, жаңа технологиялар қазіргі экономикалық жағдайға қарағанда әлдеқайда сирек пайда болып жатқанын айтты.

“ Жаңа білім өндірісінде терең дағдарыс бар. Жаңалықтар мүлдем жасалмайды деген сөз емес, олардың саны айтарлықтай азайды. Жаңа білімсіз тек туынды технологиялар ғана мүмкін, және бұлар қаншалықты маңызды болса да, өнеркәсіптік революция басталғаннан бері әлем үйреніп қалған экономикалық өсу деңгейін ұстап тұруға қабілетсіз. ”

Геймнің айтуынша, қарапайым адамға пайдасыз болып көрінуі мүмкін іргелі зерттеулерге салынған инвестициялар компьютер, GPS навигациясы және интернет сияқты өнертабыстардың пайда болуына себеп болды. Гейм ХХ ғасырдың екінші жартысындағы іргелі ғылымның дамуының негізгі себебі ретінде КСРО мен Америка Құрама Штаттары арасындағы қырғи қабақ соғысты келтіреді, бұл елдерді болашақтағы әскери қақтығыста қарсыластарын алдау үмітімен іргелі зерттеулерге орасан зор қаражат жұмсауға мәжбүр етті. Геймнің айтуынша, адамзат алдында тұрған қазіргі қиындықтар — жаһандық жылыну немесе табиғи ресурстардың сарқылуы — көпшілікті қорқытпайды, нәтижесінде әлемнің жетекші державаларының үкіметтері ғылымға жұмсалатын қаражатты қысқартып жатыр.

Геймнің айтуынша, ғылыми жаңалықтардың жаңа серпілісі адамзаттың Жердегі өміріне төнген жаһандық қауіп, мысалы, Жермен соқтығысу қаупі төнген үлкен астероид тудыруы мүмкін. Мұның алдын алу үшін адамзат жаңа технологияларды қарқынды дамытуға мәжбүр болады. Мүмкін, содан кейін, Гейм айтқандай, «адамдар әлеуметтік желілердің адамдарды өте байыта алатынын, бірақ планетаны құтқара алмайтынын ақыры түсінетін шығар. Бұл үшін іргелі жаңалықтар қажет»[20].

Әлеуметтік іс-шаралар

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

2016 жылы ол Greenpeace, Біріккен Ұлттар Ұйымы және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге (ГМО) қарсы күресті тоқтатуға шақыратын хатқа қол қойды[21][22][23].

Дереккөздер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  1. ↑ New Fellows — 2007 — New Fellows — The Royal Society. Басты дереккөзінен мұрағатталған 11 тамыз 2011. Тексерілді, 5 қазан 2010.
  2. ↑ Фото учебной карточки студента А. К. Гейма (орыс.)(html). сайт веб-музея МФТИ. Басты дереккөзінен мұрағатталған 26 наурыз 2012. Тексерілді, 6 қазан 2010.
  3. 1 2 3 Наталья Веденеева, Екатерина Свешникова Русские идут за Нобелевкой (орыс.)(html). «МК». (6 қазан 2010). Басты дереккөзінен мұрағатталған 8 маусым 2012. Тексерілді, 6 қазан 2010.
  4. 1 2 3 Фото автобиографии абитуриента А. К. Гейма, написанной 7 июля 1976 года (орыс.)(html). сайт веб-музея МФТИ. Басты дереккөзінен мұрағатталған 26 наурыз 2012. Тексерілді, 6 қазан 2010.
  5. ↑ Андрей Гейм - одноклассник о Нобелевском лауреате// М. Хоконов. Литературная Кабардино-Балкария (май 2014).. Басты дереккөзінен мұрағатталған 27 тамыз 2016. Тексерілді, 11 мамыр 2016.
  6. ↑ Гейм, Андрей Константинович - Исследование механизмов транспортной релаксации в металлах методом геликонного резонанса : диссертация ... кандидата физико-математических наук : 01.04.07. Басты дереккөзінен мұрағатталған 26 қараша 2023. Тексерілді, 26 қараша 2023.
  7. 1 2 Графен Гейма (орыс.)(pdf). «Кабардино-Балкарская правда». (15 қараша 2008).  — Интервью с Андреем Геймом.Басты дереккөзінен мұрағатталған 26 наурыз 2012. Тексерілді, 15 қараша 2008.
  8. ↑ Жена Гейма: Андрей видит не так, как другие (орыс.)(html). «Вести.ру». (5 қазан 2010).  — Интервью с Ириной Григорьевой.Басты дереккөзінен мұрағатталған 6 қазан 2010. Тексерілді, 6 қазан 2010.
  9. ↑ nanotech.net. Басты дереккөзінен мұрағатталған 10 маусым 2008. Тексерілді, 19 ақпан 2009.
  10. ↑ Лауреат Нобелевской премии Андрей Гейм: «Да у вас нормально. Утечка мозгов практически прекратилась» (орыс.)(html). «Комсомольская правда». (8 қазан 2010).  — Интервью с Андреем Геймом.Басты дереккөзінен мұрағатталған 11 қазан 2010. Тексерілді, 8 қазан 2010.
  11. ↑ Hamish Johnston Graphene pioneers bag Nobel prize (ағыл.). physicsworld.com. (5 қазан 2010). Басты дереккөзінен мұрағатталған 26 наурыз 2012. Тексерілді, 6 қазан 2010.
  12. ↑ Netherlands down a Nobel Prize as winner loses his Dutch nationality | NL Times (ағыл.). nltimes.nl. (2 шілде 2025). Тексерілді, 2 шілде 2025.
  13. ↑ DPG Media Privacy Gate. myprivacy.dpgmedia.nl. Тексерілді, 2 шілде 2025.
  14. ↑ The Frog That Learned to Fly; webpage in Holland. Басты дереккөзінен мұрағатталған 27 тамыз 2013. Тексерілді, 29 желтоқсан 2009.
  15. ↑ Пресс-релиз Мұрағатталған 7 қазанның 2010 жылы. Нобелевского комитета
  16. ↑ The Nobel Prize in Physics 2010 (ағыл.). Официальный сайт Нобелевского комитета. (5 қазан 2010). Басты дереккөзінен мұрағатталған 26 наурыз 2012. Тексерілді, 5 қазан 2010.
  17. ↑ Шнобель-2012: российские алмазы из боеприпасов (орыс.). Русская служба Би-би-си. (21 қыркүйек 2012). Басты дереккөзінен мұрағатталған 24 қазан 2012. Тексерілді, 21 қыркүйек 2012.
  18. ↑ The UK’s 100 leading practising scientists | Times Higher Education (THE). Басты дереккөзінен мұрағатталған 17 қазан 2018. Тексерілді, 17 желтоқсан 2018.
  19. ↑ A. K. Geim and H.A.M.S. ter Tisha Physica B 294-295, 736—739 (2001) doi:10.1016/S0921-4526(00)00753-5
  20. ↑ А.Гейм: Для новой индустриальной революции нужен грозящий Земле астероид. РБК. Басты дереккөзінен мұрағатталған 6 ақпан 2013. Тексерілді, 7 ақпан 2013.
  21. ↑ 107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs. Басты дереккөзінен мұрағатталған 29 маусым 2016. Тексерілді, 30 маусым 2016.
  22. ↑ Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs). Басты дереккөзінен мұрағатталған 7 шілде 2016. Тексерілді, 30 маусым 2016.
  23. ↑ Список нобелевских лауреатов подписавших письмо. Басты дереккөзінен мұрағатталған 2 қыркүйек 2017. Тексерілді, 30 маусым 2016.

Сілтемелер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
«https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Андрей_Константинович_Гейм&oldid=3610481» бетінен алынған