Гүлді өсімдіктер: нұсқалар арасындағы айырмашылық

Jump to navigation Jump to search
Түйіндемесі өңделмейді
ш (→‎Дереккөздер: clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB)
No edit summary
'''''''''Гүлді өсімдіктер''' , жабық тұқымдылар (''Magnolіophyta'' немесе ''Angіospermae'') – өсімдіктердің ең жоғарғы тобы. Бұлардың ашық тұқымдылардан айырмашылығы – тұқым [[бүршігі]] жатын ішінде жетіледі. Гүлді өсімдіктер барлық құрлықта өседі, суда кездесетін түрлері де бар. Биікте бірнеше мм-ден (балық оты) 150 м-ге (эвкалипт) дейін, шырмауықтар 200 м-ден асады. Олардың жалпы морфологиялық, анатомиялық, эмбриолиялық белгілері ұқсас болғанымен, өсімдіктердің тіршілік ортасының жағдайларына бейімделуіне байланысты кейбір мүшелерінің өзгеріп не тіпті жойылып кеткендері бар. [[Палеоботаникалық]] деректер бойынша алғашқы Гүлді өсімдіктер мәңгі жасыл жапырақтары, қос жынысты гүлдері бар, ағаш тәрізді өсімдіктер болған. Гүлді өсімдіктердің ең көп тараған уақыты – бор кезеңінің аяғы. Гүлді өсімдіктердің Жер шарына кең таралуына олардың құрғақшылыққа төзімді вегетативті органдарының болуы, қолайсыз климаттық жағдайда өсуге бейімділігі, негізінен, жәндіктер арқылы тозаңдануы, тұқымдары мен жемістерінің жануарлар арқылы таралуы себеп болған. Қазір Гүлді өсімдіктерді [[даражарнақтылар]] және [[қосжарнақтылар]] деп 2 класқа бөледі. Олардың 450 тұқымдасқа бірігетін 12,5 мың туысы және 250 мыңнан астам түрлері белгілі. Қазақстанда 125-тей тұқымдасы, 1000-нан астам туысы, 6000-дай түрі кездеседі. Гүлді өсімдіктердің ең ірі тұқымдастары: [[астық]], [[бұршақ тұқымдастар]], [[күрделігүлділер]], [[еріндігүлділер]], т.б.; Гүлді өсімдіктердің қатарына тағамдық ([[пияз]],[[сарымсақ]], [[қызылша]], т.б.); техникалық ([[ши]], [[құрақ]], [[зығыр]], [[қоза]], т.б.); дәрілік ([[шайшөп]], [[жөке]], [[шүйіншөп]], т.б.); әсемдік ([[раушан]], [[қалампыр]], т.б.) өсімдіктер жатады.
[[Гүл]] тек жабық тұқымды өсімдіктерде ғана түзілген. [[Аталық]]тар мен [[Аналық жыныс жасушасы|аналықтар]] осы [[гүл]]де жетіледі. Аналықтың жатынында ([[Гүл]] түйіндерінде) тұқым бүршіктері орналасады.
[[Сурет:Magnolia.jpg|300px|Магнолия|thumb]]
Жабық тұқымдылардың [[гүл]]дері бірінен-бірі мөлшері, пішіні, түсі және құрылысы бойынша ерекшеленеді. Бір жабық тұқымдылардың [[гүл]]дері желмен тозаңдануға, ал екіншілері [[бунақденелілер]]мен тозаңдануға бейімделген. Қандай жолмен тозаңданғанына қарамастан, тозаң түйірлері аналықтың аузына келіп түседі. Осы жерде олар өніп, тозаң түтіктерін түзеді. Тозаң түтіктері арқылы [[Аталық жыныс жасушасы|аталық жыныс]] [[жасуша]]лар тұқым бүршігіне өтеді. Осы жерде тозаң түтігіндегі екі аталық жыныс [[жасуша]]сының бірі жұмыртқа [[жасуша]]ны ұрықтандырады. Ал екінші аталық жыныс [[жасуша]]сы тұқым бүршігінің ең үлкен орталық [[жасуша]]сымен қосылады. Ұрықтанудың тек [[гүл]]ді өсімдіктерге тән мұндай түрін қосарланып ұрықтану деп атайды.
'''
 
Сонымен, ұрықтанған жұмыртқа [[жасуша]]дан ұрық пайда болады. Орталық [[жасуша]] екінші аталық жыныс [[жасуша]]сымен қосылып, ұлғайтып - эндосперм түзеді. Онда ұрыққа қажетті қор заттары жиналады. Тұқым бүршігінен - [[тұқым]], ал жатынның қабырғаларынан жемісқап түзіледі.
 
[[Жабық тұқымдылар]]дың кейбіреулерінің өсімді кезеңі, яғни тіршілік ету ұзақтығы өте қысқа - бірнеше айға ғана созылады. Оған көкнәр тұқымдасының кейбір өкілдері мысал бола алады (сеппе көкнәр, т.б.). Екінші бір түрлері мысалы, емен ағашы жүз жылға дейін өмір сүреді.
 
<big>Жабық тұқымдылардың өте биік, сондай-ақ өте аласа түрлері де кездеседі. [[Жабық тұқымдылар]]дың сабақтары тік, кейде шырмалып, өрмелеп, төселіп өседі. Жапырақтарының пішіні мен мөлшері, тамыр жүйесі әрқилы болады. Миллиондаған жылдар бойы қалыптасқан әр түрлі тұқымдас өкілдерінің де бірінен-бірінің елеулі өзгешеліктері бар. Жөке ағашынан тұратын көлеңкелі орман мен қайың ағашынан тұратын шағын тоғайдың айқын айырмашылығы байқалады. Шалғынды жерде өсетін өсімдіктер құмды шөлдің, батпақты тундраның өсімдіктерінен өзгеше.
 
[[Гүл]]ді өсімдіктердің табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы орасан зор. Өсімдіктер - адамға тамақ өнімдерін береді және ауыл шаруашылық жануарларына қажетті жемшөп қоры. Олар шикізат ретінде өндірістің әр түрлі салаларында қолданылады.
 
==Гүлді өсімдіктердің топтарға бөлінуі==
[[Гүл]]ді өсімдіктердің алуан түрлілігі таң қаларлықтай. Осы көп түрлілікті бір жүйеге келтіру мақсатында [[Ботаника|ботаниктер]] [[өсімдіктерөсімд</big>іктер]]дің барлық түрлерін топтарға біріктірді.
 
[[Өсімдіктер]]ді топтарға біріктіргенде олардың біріне-бірінің ұқсастықтары немесе айырмашылықтарын көрсететін белгілер пайдаланылады. Солар арқылы өсімдіктердің біріне-бірінің туыстық жақындықтарының деңгейі анықталады.
Тұқымдастардың әрқайсысын қандай да бір класқа жатқызады. [[Гүл]]ді өсімдіктерді [[даражарнақтылар]] класы және [[қосжарнақтылар]] класы деп екіге бөледі. Өсімдіктің қай класқа жататынын оның ұрығының, тұқым жарнағының санына қарай анықтайды. Бірқатар өсімдіктердің жапырақтарының жүйкеленуі мен пішіні, тамыр жүйесінің типтері де негізгі белгілерге жатады.
 
ТұқымындаТ'''ұқымында екі тұқым жарнағы болатын [[гүл]]ді өсімдіктер [[косжарнактылар]] класына жатады. [[Гүл]]ді өсімдік түрінің 75%-ы қосжарнақтылар болып есептеледі. Бұлар шөп, бұта, ағаш түрінде барлық жерлерде кездеседі. [[Қосжарнақтылар]]ды ажыратуға болатын негізгі белгілер мыналар: олардың ұрығында 2 жарнақ болады. Тамыр жүйесі кіндік тамырлы болып келеді. Жапырақ тақтасының пішіндері әр түрлі болуы мүмкін. Жапырақ жүйкелері қауырсынды немесе саусақ салалы болады. Күлтесі және [[тостағанша]] жапырақшасының саны - 5 немесе 4-тен. Көпшілігінде түзуші [[ұлпа]] - [[камбий]] болады. Егер өсімдік ұрығының жарнағы біреу болса, жапырағы параллель немесе доға тәрізді жүйкеленсе, [[шашақ тамыр]]лы болса, онда ол даражарнактылар класына жатады. [[Даражарнақтылар]] класына астық тұқымдастарының, қиякөлеңдердің, лалагүлділердің, т. б. тұқымдастары жатады. Өсімдіктерді олардың тек бір ғана белгісіне карап, қай класқа жататынын анықтау, көп ретте мүмкін бола бермейді. Мәселен, орманда өсетін шөптекті өсімдік қаракөздің жапырағы торлы жүйкеленеді, бірақ ұрығының тұқым жарнағы жалғыз болады. [[Қарғакөз]] - даражарнақты өсімдік. Жолжелкеннің жапырағы доға тәрізді жүйкеленеді, шашақ тамырлы, бірақ оны қосжарнақтылар класына жатқызады. Себебі ұрығының екі тұқым жарнағы болады.<ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007. ISBN 9965-34-607-0</ref>
 
{{wikify}}
 
== Дереккөздер==
<references/> Қазақ энциклопедиясы'''
 
[[Санат:Ботаника]]

Бағыттау мәзірі