Сәбіз — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Jump to navigation Jump to search
ш
Түйіндемесі өңделмейді
ш (clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB)
ш
'''Сәбіз''' ({{lang-la|Daucus}})
 
Барлық жерде өседі. Азықтық және асханалық сорттары бар. Асханалық сорты онша ірі емес, тамыр жемісі жұмсақ , қантты. Асханалық сорттарының ең таңдаулысы Нантская 4, Витаминная 6, Лосиноостровская ІЗ. Сәбіз республиканың көпшілік облыстарында
Барлық жерде өседі. Азықтық және
өсіріледі. Оның егіс көлемі 5 мың гектарға жуық . [[Гектар]]ынан 120 ңентнерден өнім
асханалық сорттары бар. Асханалық сорты
алынады. Қазақстанда аудандастырылған негізгі сорттары: ''Бирючекутская 414, Витаминная 6, Консервная, Мирзои сарысы 304, Мирзои қызылы 228, Нантская 4, Шантанэ
онша ірі емес, тамыр жемісі жұмсақ , қантты.
Асханалық сорттарының ең таңдаулысы
Нантская 4, Витаминная 6, Лосиноостровская ІЗ.
Сәбіз республиканың көпшілік облыстарында
өсіріледі. Оның егіс көлемі 5 мың гектарға
жуық . [[Гектар]]ынан 120 ңентнерден өнім
алынады. Қазақстанда аудандастырылған
негізгі сорттары: ''Бирючекутская 414, Витаминная 6, Консервная, Мирзои сарысы 304,
Мирзои қызылы 228, Нантская 4, Шантанэ
2461.''
Жаңа жиналған сәбіз — құнарлы тағам. Адам организмінде тез арада А [[Витаминдер|витаминіне]] айналатын [[каротин]] қ ұрамы (6—9 мг %), басқа көкөністердегіден көп. Әсіресе балаларға өте пайдалы. Сәбіз құрамында қант, белок, пектин заттары, [[минерал тұздары]] ([[калий]], [[натрий]], [[фосфор]]) және организмге қажетті басқа да
Жаңа жиналған сәбіз — құнарлы тағам. Адам
организмінде тез арада А [[Витаминдер|витаминіне]] айналатын [[каротин]] қ ұрамы (6—9 мг %), басқа
көкөністердегіден көп. Әсіресе балаларға өте
пайдалы. Сәбіз құрамында қант, белок, пектин
заттары, [[минерал тұздары]] ([[калий]], [[натрий]],
[[фосфор]]) және организмге қажетті басқа да
заттар бар. Сәбізді ең дұрысы 0С температурада сақтаған жөн.
Сәбізді жаңа жиналған күйінде де, кептірінкептіріп те, өңдеп те пайдаланады, оны сұйық және
қою тағамдарға, [[соус]]қа, [[винегрет]]ке т. б. қосады. Сәбіз шырынының пюресінің т. б. [[диета]]лық және емдік қасиеті бар. Кептірілген сәбізді [[суп]]қа, [[борщ]]қа, [[щи]]ге т. б. көкөніс тағамдарына қосады (пайдаланар алдында 30 минуттей салқын суға салып жібітеді). Сәбізді тураған, тұтастай және үгітілген күйінде тамаққа қосады. Сәл қуырылған не қақталған (қабыршақтанғанша) сәбізді ыстық сорпаға қосса дәмі мен иісі жақсарады. Майға қуырылған сәбізді супқа не соусқа әзір болардан 15—20 минут бұрын салып дәмін кіргізеді, витаминдерін байытады. Сәбізге [[май]] қотанда, оның құрамындағы [[каротин]]і еріп, жақсы сіңеді.
те, өңдеп те пайдаланады, оны сұйық және
қою тағамдарға, [[соус]]қа, [[винегрет]]ке т. б. қосады. Сәбіз шырынының пюресінің т. б. [[диета]]лық және емдік қасиеті бар. Кептірілген
сәбізді [[суп]]қа, [[борщ]]қа, [[щи]]ге т. б. көкөніс
тағамдарына қосады (пайдаланар алдында 30
минуттей салқын суға салып жібітеді). Сәбізді
тураған, тұтастай және үгітілген күйінде
тамақ қ а қосады. Сәл қуырылған не қақталған
(қабыршақтанғанша) сәбізді ыстық сорпаға
қосса дәмі мен иісі жақсарады. Майға қуырылған сәбізді [[супқ]]а не соусқа әзір болардан
15—20 минут бұрын салып дәмін кіргізеді,
витаминдерін байытады. Сәбізге [[май]] қотанда, оның құрамындағы [[каротин]]і еріп, жақсы
сіңеді.
 
== Өсімдік туралы ==
Сәбіз – негізінен екіжылдық өсімдік. Бірінші жылы жапырақ түзуші ортасы мен тамыры өссе, екінші жылы ғана тұқымы пайда болады.
60-қа жуық түрі [[Африка]], [[Австралия]], [[Жаңа Зеландия]] және [[АмерикадаАмерика]]да кең тараған. Тамыр жүйесі жақсы дамыған, еттілігі мен түріне қарай ұзартылған конус, цилиндр пішіндес болады және салмағы 30 граммнан 300 граммға дейін жетеді. Түсі ақ, ақшыл сары, қызыл-сары болып келеді.
Ең алғаш сәбіз [[Ауғанстан]]да өсірілген. Осы елде сәбіздің ең көп түрі тіркелген. Сәбіздің барлық дерлік мәдени түрі оның табиғи немесе жабайы түрінен селекция нәтижесінде алынған. Дегенмен, сәбіздің алғашқыда тамыры үшін емес, хош иісті жапырақтарына бола өсірілгенін айта кету керек. Сәбіздің мәдени түрі [[Еуропаға]] тек X-XIII ғасырларда келген. Көптеген кітаптарда сәбіздің сол кезеңнен бастап қана тағам ретінде қолданылғаны жайлы деректер бар.
Тамыр жүйесі жақсы дамыған, еттілігі мен түріне қарай ұзартылған конус, цилиндр пішіндес болады және салмағы 30 граммнан 300 граммға дейін жетеді. Түсі ақ, ақшыл сары, қызыл-сары болып келеді.
Сәбіздің құрамында каротиндор-каротин, [[фитоен]], [[фитофлуен]], [[ликопин]]; [[В]], [[В2]] дәрумендері, [[аскорбин қышқылы]], 3-15 % мөлшерінде [[қант]], және аз мөлшерде [[эфир майы]] бар.
Ең алғаш сәбіз [[Ауғанстанда]] өсірілген. Осы елде сәбіздің ең көп түрі тіркелген. Сәбіздің барлық дерлік мәдени түрі оның табиғи немесе жабайы түрінен селекция нәтижесінде алынған. Дегенмен, сәбіздің алғашқыда тамыры үшін емес, хош иісті жапырақтарына бола өсірілгенін айта кету керек. Сәбіздің мәдени түрі [[Еуропаға]] тек X-XIII ғасырларда келген. Көптеген кітаптарда сәбіздің сол кезеңнен бастап қана тағам ретінде қолданылғаны жайлы деректер бар.
Сәбіздің құрамында [[каротиндор-каротин]], [[фитоен]], [[фитофлуен]], [[ликопин]]; [[В]], [[В2]] дәрумендері, [[аскорбин қышқылы]], 3-15 % мөлшерінде [[қант]], және аз мөлшерде [[эфир майы]] бар.
 
== Қолданылуы ==
Сәбіздің тамыры жеуге жарамды, және ол тағам индустриясында үлкен орын алады. Сонымен қатар сәбіз [[медицинадамедицина]]да да қолданылады. Көбінесе, [[авитаминоздыавитаминоз]]ды емдеуде үлкен сұранысқа ие. Көмірсутек айналымын қалпына келтіріп, жасуша аралық қышқыл түзу процесіне қатысады және [[иммунитеттіиммунитет]]ті арттырады. Сәбіз тұқымдарынан алынған эфир майы [[косметика]] саласында пайдаланылады.
 
== Сәбіз төресі ==
Сәбіз төресі. Тазартылып, жуылған сәбізді жұмсарғанша (ең дұрысы бұға) пісіреді, сонан соң ұсақтанұсақтап үгеді де, оған қою сүт, тұз, қажетінше құмшекер қосып, қайнатады, жақсылап араластырады.
[[Пюре]]ге қаймақ не сары май қосып, ыстықтай дастарқанға қояды. Табақшадағы пюренің жиегіне қытырлақ [[нан]] ([[сүт]], [[жұмыртқа]], құмшекер қоспасына батырылған нанды майға қуырып алады) қойса тіптен жақсы. 500 г тазартылған сәбізге: 1 стакан сүт соусы,
үгеді де, оған қою сүт сәу сын, тұз, қажетінше құмшекер қосып, қайнатады, жақсылан араластырады.
[[Пюре]]ге қаймақ не сары май қосып, ыстықтай дастарқанға қояды. Табақшадағы пюренің жиегіне қытырлақ [[нан]] ([[сүт]], [[жұмыртқа]], құмшекер қоспасына
батырылған нанды майға қуырып алады) қойса
тіптен жақсы.
500 г тазартылған сәбізге: 1 стакан сүт соусы,
дәмі татығанша құмшекер мен тұз керек.
 
== Бұқтырылған сәбіз ==
Бұқтырылған сәбіз. Тазартылып, жуылған сәбізді сопақшалап не төртбұрыштап кесіп, кастрюльдегі ыстық суға салады да, оған қажетінше сары май, құмшекер, тұз қосады. Ыдыстың қақпағын жауып, жұмсарғанша бұқтырады. Осыдан кейін ыстық сүт құйып, [[ұн]]ға шыланған [[сары май]] (2 шай қасық) қосады да, үнемі араластыра отырып қайнатады.
Бұқтырылған сәбіз. Тазартылып, жуылған сәбізді
Мұны әртүрлі қою тағамға гарнир ретінде немесе [[сары май]]мен, қуырылған нанмен бірге жеуге де болады.
сопақшалап не төртбұрыштап кесіп, кастрюльдегі
ыстық500 суғаг саладытазартылған дасәбізге: і ' / г стакан сүт, оған6 шай қасық ыстық су, қажетінше сары май, [[тұз]], құмшекер қажет
құмшекер, тұз қосады. Ыдыстың қақпағын жауып,
жұмсарғанша бұқтырады. Осыдан кейін ыстық сүт
құйын, [[ұн]]ға шыланған [[сары май]] (2 шай қасық)
қосады да, үнемі араластыра отырып қайнатады.
Мұны әртүрлі қою тағамға гарнир ретінде немесе
[[сары май]]мен, қуырылған нанмен бірге жеуге де
болады.
500 г тазартылған сәбізге: і ' / г стакан сүт, 6 шай
қасық ыстық су, қажетінше сары май, [[тұз]], құмшекер қажет
 
== Асбұршақ қосылған сәбіз. ==
[[Сурет:Carrots of many colors.jpg|thumb|left]]
Тазяртылып, жуылған сәбізді төртбұрыштап кесіп, кастрюльге салады да, оған 3 ас қасық консервіленген [[асбұршақ]] суын және сары май қосып, ыдыстың қақпаған жауып, жұмсарғанша бұктырады. Сонан соң оған [[асбұршақ]], [[тұз]] бен құмшекер (қажетінше), [[сүт]], ұн себілген (3 шай қасық) [[сары май]] қосып, үнемі араластыра отырып,
Тазяртылып, жуылған
сәбізді төртбұрыштап кесіп, кастрюльге салады да,
оған 3 ас қасық консервіленген [[асбұршақ]] суын және
сары май қосып, ыдыстың қақпаған жауып, жұмсарғанша бұктырады. Сонан соң оған [[асбұршақ]], [[тұз]]
бен құмшекер (қажетінше), [[сүт]], ұн себілген (3 шай
қасық) [[сары май]] қосып, үнемі араластыра отырып,
8—10 минут қайнатады.
500 г тазартылған сәбізге: 11 /2 стакан сүт, 6 шай қасық сары май, 250 г консервіленген [[асбұршақ]] қосылады
қасық сары май, 250 г консервіленген [[асбұршақ]]
қосылады
 
== Сәбіз котлеті ==
Тазартылып, жуылған және үгітілген сәбізді кастрюльге салып, оған ыстық сүт, 1 шай
қасық [[сары май]], аздап қүмшекер ('/г шай қасық) қосып, баяу жанған отқа қойып, жұмсарғанша бұқтырады. Сонан соң араластыра отырып, манный себеді де, қоюланғанша (үнемі араластыра отырып) қайнатады. Піскен қойыртпақты сәл суытып алғаннан
сәбізді кастрюльге салып, оған ыстық сүт, 1 шай
кейін, оған шикі [[жұмыртқа]], [[тұз]] қосып жақсылан араластырады да, ыстықтай котлет жасап, қытырлақ нан ұнтағына аударыстырып, майға қуырады. Дастарқанға қояр алдында котлетке май не қаймақ, сүт не қаймақ соусын қатады.
қасық [[сары май]], аздап қүмшекер ('/г шай қасық)
500 г тазартылған сәбізге: 3/4 стакан сүт, 21 /2 асқасық манный, 2 [[жұмыртқа]], 3 ас қасық, сары май қажет.
қосып, баяу жанған отқа қойып, жұмсарғанша бұқтырады. Сонан соң араластыра отырып, манный
себеді де, қоюланғанша (үнемі араластыра отырып)
қайнатады. Піскен қойыртпақты сәл суытыл алғаннан
кейін, оған шикі [[жұмыртқа]], [[тұз]] қосып жақсылан
араластырады да, ыстықтай котлет жасап, қытырлақ
нан ұнтағына аударыстырып, майға қуырады. Дастарқанға қояр алдында котлетке май не қаймақ,
сүт не қаймақ соусын қатады.
500 г тазартылған сәбізге: 3/4 стакан сүт, 21 /2 асқасық манный, 2 [[жұмыртқа]], 3 ас қасық, сары май
қажет.
 
== Сүзбе қосылған сәбіз запеканкасы. ==
[[Сурет:Carrots with stems.jpg|thumb]]
Сәбіз котлеті секілді әзірленген қойыртпаққа, сүзілген не ет тартқыштан өткізілген [[сүзбе]], құмшекер, жұмыртқа, тұз қосып, осының барлығын араластырады. Содан кейін
Сәбіз котлеті
оны ішін маймен сылап, қатқан нан ұнтағы себілген табаға салып, бетін тегістеп, нан ұнтағын сеуіп, май бүркіп, баптағаннан кейін, [[бу пеші]]не қойып, қызылкүрең тартқанша (20—25 минут) пісіреді.
секілді әзірленген қойыртпаққа, сүзілген не ет тартқыштан өткізілген [[сүзбе]], құмшекер, жұмыртқа, тұз
Запеканканы дастарқанға әкелгенде, қаймақты не қаймақ соусын бөлек қояды.
қосып, осының барлығын араластырады. Содан кейін
1 кг тазартылған сәбізге: 500 г сүзбе, 3 ас қасық манный, 3 [[жұмыртқа]], 3 ас қасық құмшекер, 3 ас қасық [[сары май]], 3 ас қасық кепкен нан ұнтағы керек.
оны ішін маймен сылап, қатқан нан ұнтағы себілген
табаға салып, бетін тегістеп, нан ұнтағын сеуіп,
май бүркіп, баптағаннан кейін, [[духовка]]ға қойып,
қызылкүрең тартқанша (20—25 минут) пісіреді.
Запеканканы дастарқанға әкелгенде, қаймақты не
қаймақ соусын бөлек қояды.
1 кг тазартылған сәбізге: 500 г сүзбе, 3 ас қасық
манный, 3 [[жұмыртқа]], 3 ас қасық құмшекер, 3 ас
қасық [[сары май]], 3 ас қасық кепкен нан ұнтағы керек
 
== Алма қосылған сәбіз (шикідей) ==
Сәбізді ірі үккішпен үгіп, оған ұсақтан туралған алма, лимон шырынын, цедра, құмшекер қосып, мұның барлығын жақсылап араластырады. [[Лимон]] шырынының орнына апельсин
Сәбізді ірі үккішпен
шырынын да пайдалануға болады. Мұны салқын [[ет]] тағамдарына тұздық, не [[гарнир]] ретінде пайдаланған жөн.
үгіп, оған ұсақтан туралған алма, лимон шырынын,
300 г сәбізге: 300 г [[алма]], 2 [[лимон]], бір шымшым тұз, 2 ас қасық құмшекер қажет.
цедра, құмшекер қосып, мұның барлығын жақсылан
Ақжелкен қосылған сәбіз. Сәбізді үккішпен үгіп, оған ақжелкен мен сірке суын қосады. Оны пісірілген етке, қуырдаққа, котлетке т. б. тағамдарға қосып жейді.
араластырады. [[Лимон]] шырынының орнына апельсин
200 г сәбізге: 4 ас қасық езілген ақжелкен, сірке суын қосқан 1 /в стакан [[су]], қажетінше [[тұз]] бен құмшекер қажет.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref>
шырынын да пайдалануға болады. Мұны салқын [[ет]]
<ref>Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Көкөністер: Дидактикалық материал.- Алматы, 2011. - 16 б, ISBN 978-601-7237-33-2</ref>
тағамдарына тұздық, не [[гарнир]] ретінде пайдаланған
жөн.
300 г сәбізге: 300 г [[алма]], 2 [[лимон]], бір шымшым тұз,
2 ас қасық құмшекер қажет.
Ақжелкен қосылған сәбіз. Сәбізді үккішпен үгіп,
оған ақжелкен мен сірке суын қосады. Оны пісірілген
етке, қуырдаққа, котлетке т. б. тағамдарға қосып
жейді.
200 г сәбізге: 4 ас қасық езілген ақжелкен, сірке
суын қосқан 1 /в стакан [[су]], қажетінше [[тұз]] бен
құмшекер қажет.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref>
 
== Сәбіз туралы тақпақ ==
 
Көкөніс бұл қалаулы,
 
Жасамас онсыз палауды.
 
Палауды.
 
== Сілтемелер ==
 
== Дереккөздер ==
Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Көкөністер: Дидактикалық материал.- Алматы, 2011. - 16 б, ISBN 978-601-7237-33-2
<references/>
 

Бағыттау мәзірі