Темірқазық: нұсқалар арасындағы айырмашылық

Jump to navigation Jump to search
ш
 
Қазақтың жауынгер ақыны [[Махамбет Өтемісұлы]] өзінің "Ерлердің ісі бітер ме" деген өлеңінде "Темірқазық жастанбай, қу толағай бастанбай" дейді. Мұндағы Темірқазық жастану, сол жұлдызы самсыған түнде батырлардың далаға түнеуі мағынасын береді. Ондайда адам басы бейне қу толағай секілді қатып қалады дегенді айтса керек.
 
== Физикалық құрылымы ==
Темірқазық (Кіші аю α жұлдызы) үш жұлдыздың бірлігі. Олардың негізгісі (Кіші аю А жұлдызы) болса сары түсті Цефеид жұлдызы, ал келесі Темірқазық В жұлдызы сары түсті Ергежейлі болып, ол 2400 AU қашықтықтан орағыта айналып жатыр. Темірқазық В жұлдызын 1780 жылы Уильям Гершель байқаған болып, қазіргі кішкентай телескоптармен де көруге болады. 1929 жылы Темірқазық А жұлдызының спектрлі қосары бар екені белгілі болды, ол ергежейлі серік есептеледі және Кіші аю Pα, немесе Кіші аю aα жұлдызы деп аталады. 2006 жылы қаңтарда NASA жариялаған Хаббл ғарыштық телескобының суретеріне негізделгенде, Темірқазық (Кіші аю α жұлдызы) жұлдызындағы осы үш жұлдызды анық ажыратуға болады. Темірқазық А жұлдызы Ергежейліге 18.5 AU шамасында жақын орналасқан, бұл шамамен [[күн]] мен [[Уран]] [[ғаламшар]]ының арасындағы қашықтық. Осы арқылы Темірқазық А жұлдызының жарығы қалай жасырылатынын аңғаруға болады.
 
Hipparcos спутниктік өлшеуіне негізделгенде, Темірқазық пен жершарының шынайы арақашықтығы 431 жарық жылы. Басқа да деректерге негізделгенде Темірқазық А жұлдызы F7 күйіндегі [[Аса ірі жұлдыз]] (Ib), немесе жарқыраған ірі жұлдыз (II) есептеледі. Екі кішкентай серік жұлдыздары: Темірқазық В жұлдызы болса F3V Негізгі тізбекті жұлдыз болып 2,400 AU қашықтықтан өз өсінде орағытып айналады. Таяудағы зерттеу мен күзетулер бойынша Темірқазық А және Ғ түріндегі тұрақты жұлдыздардан құралған, әлдеқашан күйреп жемірілген галактиканың бөлігі есептеледі.
 
Темірқазық Бірінші Цефеид жұлдызына тән. Цефейд жұлдыздары жұлдызара қашықтықты өлшеудің таптырмас орайы есептеледі. Темірқазық бізге жақынырақ орналасқандықтан ол туралы зерттеу де көбірек қолға алынды. 1900 жылдары оның жарық шамасының өзгеріс периоды 3.97 күн болып, жарық өзгерісі орта есеппен ±8%(шамамен 0.15 магнитуда) болған. Бірақ ХХ ғасырда оның амплитудасы шұғыл құлдырап, 1990 жылда өзгеріс мөлшері 1% түсті және осы маржаны сақтауда. Дегемнен, осы аралықта жарқырауы 15% артты, периоды да жыл сайын 8 секундқа артты.
 
Таяуда 《Ғылым》журналының хабарлауынша, Темірқазықтың жарық шамасы Птолемей күзеткен кездегіден 2.5 есе артты (Қазір 2 деңгейлі жұлдыз, ал ол заманда Темірқазық (Кіші аю α жұлдызы) 3 деңгейлі жұлдыз болған. Астроном Edward Guinan-ның айтуынша бұл өзгеріс нәтижесі шынында таңғаларлық, "Егер бұл рас болса, бұл ставка жылдамдығының өзгерісі [[теория]]да мөлшерленген жұлдыздар өзгерісінен 100 есе артық болуы мүмкін."
 
 
[[Санат:Жұлдыздар]]

Бағыттау мәзірі