Қаратау — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Jump to navigation Jump to search
Түйіндемесі өңделмейді
'''Қаратау'''<ref name="source1">“Қазақ Энциклопедиясы”, II-том </ref> – Еуразияның түркі тілдес халықтар қоныстанған аймақтарындағы биіктігі орташа және аласа тау жоталары. Алатаумен салыстырғанда Қаратауда жаз айларында қар жымылғысы болмайды, сондықтан осылай аталады. Қаратаудан шағын өзендер ғана бастау алып, тау алды жазықтарында құмға сіңіп кетеді. Мұндай таулардың беткейлері тасты, қорымды келеді. Қаратау атауы Орталық Азияда, Оңтүстік Оралда, т.б. түркі тілдес елдер аумағында ([[Түркия]], [[Иран]], [[Шыңжаң автономиялық ауданы]], [[Кавказ]], [[Қырым]], т.б.) жиі кездеседі. Қазақстанда [[Қаратау жотасы]] деген атау ([[Оңтүстік Қазақстан]], [[Жамбыл]] және [[Қызылорда]] облыстары аумағында), Қаратау таулары (Маңғыстауда), Кетпен (Ұзынқора) жотасында да кездеседі.
'''Қаратау''' - [[Тянь-Шань|Тянь-Шаньның]] солтүстік-батысындағы таулы жота. Талас [[Алатау|Алатауынан]] басталып, солтүстік-батыс бағытқа қарай 420 км-ге созылып, бірте-бірте аласарып, [[Сарысу]] мен [[Шу]] сағасындағы жазыққа ұласады. Биік жері [[Бессаз тауы]] (2175 м) Қызылорда облысындағы ([[Жаңақорған]], [[Шиелі]] аудандары) биік жері – [[Бесарық]] өзенінің бастау алатын жері (1419 м.) Жота қатарласа жатқан Кіші Қаратау Және Оңтүстік-батыс Қаратау жоталарынан тұрады. Бұларды бір-бірінен тауаралық ойыстар бөліп жатыр. Шығыс Қаратау не Кіші Қаратау протерезойдың тақтатас пен құмтастарынан, оңтүстік-батыс Қаратау карбонның әктас, құмтас, конгломераттарынан және девонның жанартау текті жыныстарынан түзілген. Тау үсті тегістеу, жазық, беткейлері үлкенді-кішілі шатқалды, тік жартасты болып келеді. Облыс аумағына қарасты солтүстік-батыс Қаратауда Күрден (810 м), Рең (1045 м т.б.) асулар орналасқан. Қаратаудың оңтүстік-батысын Сырдария, солтүстік-шығысын Талас өзендері алаптары алып жатыр. Жота өз төңірегіндегі аймақтың ауа райына, жауын-шашын мөлшеріне үлкен әсер етеді. Қаңтардың орташа температурасы – 10<sup>0</sup>С, бірақ оңтүстік-батыс беткейінен соғатын жылы ауаның әсерінен солтүстік-шығыс пен оңтүстік-батыс беткейі температурасының айырмашылығы 4 – 6<sup>0</sup>С, жылдық жауын-шашын мөлшері оңтүстік-батыс беткейінде солтүстік-шығыс беткейінен 150 – 300 мм артық. Жауын-шашын мөлшері бөктерінде 200 – 400, тауда 400 – 600 мм. Қаратау етегінен облыс аумағында Шолақ, Арыстанды, Жиделі, Ақұйық (Ақойық), Бесарық, т.б. өзендер бастау алады. Беткейлерінің топырағы қызғылт, қара қоңыр келеді. Тау қойнауларында, беткейлерінде селеу, көде, боз, жазық сайлы-жыралы етегінде баялыш, жусан, өзен бойында тоғай өседі. Қазақстанның басқа өңірінен әлі табылмаған, тамырында 35 – 40% каучук болатын тау сағызы Қаратауда ғана кездеседі. Аң-құстардан таутеке, борсық, түлкі, қарсақ, түрлі тышқан, саршұнақ т.б. мекендейді. Қаратау өңірде жерасты суларының қоры мол. Қаратау өңірі полиметалл өнеркәсібінің маңызды ауданы.
 
Қаратау атауы — қазақтың тарихымен, ұлттық болмысымен біте қайнасып кеткен аномастикалық нысан, халқымыздың баспанасы, қарашаңырағы іспеттес рәмізге ие. 1723 жылғы “Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама” тауқыметін суреттейтін, өз кезінде нағыз ұлттық гимнге айналған “Елім-ай” жырындағы “Қаратаудың басынан көш келеді...” деп әспеттелетін мәртебелі тау осы. “Басында Нұх пайғамбардың кемесі қалған” [[Қазығұрт тауы]] да — Қаратаудың бір сілемі.
 
'''Қаратау'''<ref name="source1"/> – [[Тянь-Шань]] тау жүйесінің солтүстік-батысындағы тау жотасы, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл және Қызылорда облыстары аумағында орналасқан. Қаратау — [[Сырдария]] және [[Шу]]-[[Талас]] өзен алаптарының су айрығы. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 420 км-ге созылған. Ең биік жері — [[Бессаз тауы]] (2175 м). Жота қатарласа созылған Кіші Қаратау және Үлкен Қаратау жоталарынан тұрады. Бұларды бір-бірінен тауаралық ойыстар бөліп жатыр. Қаратаудың шығысы және Кіші Қаратау протерозойлық тақтатас және құмтастардан, оңтүстік-батыс Қаратау таскөмір жүйесінің әктас, құмтас, конгломерат және девонның жанартаутекті жыныстарынан түзілген. Қаратаудың оңтүстік-батысын Сырдария, солтүстік-шығысын Шу және Талас өзендерінің алаптары алып жатыр. Қаңтар айындағы орташа температура жотаның солтүстік беткейі мен баурайында –10°С, оңтүстік-батысында –6°С. Жазы ыстық әрі құрғақ, шілденің орташа температурасы 22 – 26°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері тау бөктерінде 200 – 400 мм, тауда 400 – 600 мм. Беткейлерінің топырағы қоңыр, қызғылт қоңыр. Тауаралық аңғарлар мен шатқалдарында [[бетеге]], [[боз]], [[көде]], өзен аңғарларында [[тоғай]] өседі. Қазақстанның басқа жерінде кездеспейтін, каучук ретінде қолдануға болатын тау сағызы Қаратау қойнауында мол өседі. Таутеке, борсық, түлкі, қасқыр, түрлі тышқандар, сарышұнақ, т.б. мекендейді. Қаратау өңірінде жер асты суларының мол қоры бар. Қойнауында Қазақстанның ірі [[полиметалл]] ([[Ащысай]], [[Мырғалымсай]], [[Байжансай]], т.б.), [[фосфорит]] ([[Ақсай]], [[Жаңатас]]) кендері шоғырланған.
 
'''Қаратау'''<ref name="source1"/> – [[Маңғыстау]] түбегіндегі аласа тау жоталары. Батыстан шығысқа қарай 110 км-ге созылып жатыр. Батыс Қаратау және Шығыс Қаратау жоталарынан тұрады. Ең биік жері – Шығыс Қаратау жотасында орналасқан [[Бесшоқы тауы]] (552 м). Үстіртті келген тау беткейлері [[сай]], [[жыра]], шатқалдармен тілімденген. [[Пермь]] кезеңінің метаморфтық [[құмтас]], [[әктас]] және конгломераттарынан түзілген. Беткейінде [[жусан]], [[қараған]], етегінде [[тасбұйырғын]] өседі. Аңғары – жайылым. Тау баурайларында бұлақтар бар. Қаратаудың жер қойнауында [[темір]], [[мыс]] кентастары, [[көмір]], [[мұнай]] мен газдың қоры барланған. Батыс және Шығыс Қаратау аралығында Маңғыстау ауданының орталығы – [[Шетпе кенті]] орналасқан.
 
 
==Пайдаланылған әдебиет</span>==
<references/>
 
{{stub}}
 
{{wikify}}
 
[[санат:география]]
 
 
 
 
 
{{Cities of Kazakhstan}}
599

өңдеме

Бағыттау мәзірі