Қаныш Имантайұлы Сәтбаев — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Jump to navigation Jump to search
Түйіндемесі өңделмейді
 
=== Атқарған қызметі ===
* 1920 - 1941 жылдары - [[Баянауыл]]да халық судьясы, «Атбастүстімет» тресі геология бөлімінің, Қарсақтай мыс комбинаты геологиялық барлау бөлімінің бастығы, комбинаттың бас геологы қызметтерін атқарған.
* 1941-1952 жылдары КСРО Ғылым академиясы Қазақ бөлімшесінің құрамындағы Геология ғылымдары институтының директоры, КСРО Ғылым академиясының Қазақ бөлімшесі Төралқасы төрағасының орынбасары, төрағасы, [[Қазақстан Ғылымғылым академиясы]]ның президенті болған.
* 1952 жылы - әміршілдік жүйенің тарапынан қысымға ұшырап, қызметінен төмендетіліп, Қазақ КСР Геология институтының директоры болып тағайындалған.
* 1955 жылы - Қазақ КСР Ғылым академиясының президенті болып қайта сайланып, өмірінің соңына дейін осы қызметті атқарған.
* 1947 жылы - Англияға сапар жасаған кеңес парламентарийінің ішіндегі қазақ ғалымына Ұлыбританияның экс премьер-министрі У.Черчилль қалжыңдап «Барлық қазақтар сіз сияқты сұңғақ, батыр тұлғалы ма?» деп сұрапты. Сонда академик Қ.Сәтбаев «О, жоқ, Черчилль мырза, қазақтардың ішіндегі ең кішісі мен, менің халқым менен де биік» деп жауап беріпті.
 
=== Ғылым жолында ===
Геологиялық барлау мамандығы бойынша Томск технологиялық институтының тау-кен факультетін бітіріп келгеннен кейінгі Қаныш Сәтбаевтың бүкіл өмірі Қазақстанның минералдық ресурстарын және рудалық кендер генеалогиясын зерттеуге арналған. Оның геологиядан басқа ғылымдардан да; мәдениет саласында да; тарихтан да қалдырған ізі сайрап жатыр. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталуға тақанғанда, жағдайдың аса қиын ауырлығына қарамастан, Қазақ КСР Ғылым академиясының ұйымдастыру жұмысына басшы болып, оның ісіне бел шеше араласуы ұлыларға тән көрегендіктің белгісі еді. Оның қалдырған ғылыми бай мұраларының ішінде, әсіресе, Жезқазған кені туралы зерттеулерінің, Сарыарқаның металлогендік және болжам карталары жөніндегі еңбектерінің мәні ерекше. Жезқазғанның ірі мыс рудалы аудандар қатарына жатуы кезінде осы кеннің жоспарлы түрде кең масштабтағы барлау жұмыстарын ұйымдастыруға болатын ірі объекті екенін дәлелдеп берген Қаныш Сәтбаев еңбегінің нәтижесі. Сондай-ақ ол минералдық шикізатқа бай Сарыарқа, кенді Алтай, Қарағанды, Қаратау секілді аймақтарға да ерекше назар аудара зерттеп, олардың кендерінің [[стратиграфия]]сы, [[тектоника]]сы, құрылысы, [[металлогения]]сы, [[неохимия]]сы және шығу тегі туралы маңызды ғылыми қорытындылар жасады, ғылымға формациялық металлогендік анализдің кешендік әдісін енгізді.
 
Көптеген тәжірибелі мамандар қатыстырыла отырып, Қаныш Сәтбаевтың басшылығымен бірнеше жылдар бойы жүргізілген тынымсыз еңбектің нәтижесінде [[Сарыарқа]]ның металлогендік және болжам карталары жасалды. Оны өндіріске ендіру арқылы Сарыарқа аймағында қара, түсті және сирек металдардың біраз жаңа кендері ашылды. Біраз кендерге бүтіндей жаңа өндірістік баға берілді.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> Ол Қарағандыда металлургиялық завод салуда, Қостанай, Алтай темір және марганец, [[Қаратау]]дың фосфорит кендерін және осылар секілді көптеген ірі нысандарды игеруге, Ертіс-Қарағанды каналының қазылуына, біраз ғылыми зерттеу институттарының ашылуына тікелей араласып, зор еңбек сіңірді, Қазақстан ғалымдарының зор армиясының ақылшысы, тәрбиешісі болды. Ол геология ғылымына қатысты әлемдік, одақтық, қазақстандық түрлі дәрежедегі толып жатқан комиссиялардың, комитеттердің мүшесі, басшыларының бірі; бірнеше мәрте КСРО және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңестерінің депутаты; СОКП съездерінің делегаты, КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Лениндік және Мемлекеттік сыйлықтар жөніндегі комитеттің президиумының мүшесі. Ол төрт рет [[Ленин ордені]]мен, Екінші дәрежелі Ұлы [[Ұлы Отан соғысы ордені|Отан соғысы орденімен]] марапатталып, КСРО Мемлекеттік және [[Лениндік сыйлық]]тардың иегері болған. Оның есімі институттар мен кен-металлургия комбинаттарына, Қазақстан қалаларының көшелеріне, мектептер мен шаруашылық аттарына берілген. Сондай-ақ, Алатаудың бір шыңы мен мұздағы, Қаратаудағы ванадий кенінің рудасынан табылған бір минерал ([[сатбаевитсәтбаевит]]) оның атымен аталады. Оған арналған бірнеше мұражайлар бар.
 
=== Еңбектері ===
Ғалымның негізгі ғылыми еңбектері кентасты кендер геологиясы мен [[Қазақстан]]ныңҚазақстанның пайдалы қазбалары|Қазақстанның минералды ресурстарына]] арналған. [[Жезқазған]] кенін зерттеу және [[Орталық Қазақстан]]ның (Сарыарқаның) металлогендік және болжам картасын жасауда көп еңбек сіңірген. Ол ғылымға формациялық металлогендік анализдің кешендік әдісін енгізген. [[1926]]-[[1929]] жылдары кені мардымсыз өңір болып саналған Жезқазғанды ірі мыс кентасты аудан қатарына көтеруде Сәтбаевтың еңбегі өте зор болды. Бұрынғы геологиялық деректерге терең талдау жасап, бұл кен ауданының кең көлемдегі геологиялық-барлау жұмыстарын ұйымдастыруға болатын ірі нысан екенін дәлелдеген. Минералдық шикізаттарға бай [[Сарыарқа, Кенді(Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқа]], [[Кенді Алтай]] және басқа да аймақтарды ерекше назар аударып зерттеген. [[1927]]-[[1928]] жылдары – [[Жезқазған]], Қарсақбай, Атбасар, Спасск аудандары, [[Қарағанды көмір бассейні|Қарағанды тас көмір алабы]] және [[Қаратау полиметалл белдеуі|Қаратау полиметалл кендері]] жөнінде ғылыми маңызды еңбектер жариялаған. [[1929]] жылы [[Атасу кенді ауданы|Атасу]] темір-марганец кендерін игерудің негізінде Қарағанды облысында [[қара металлургия]] өнеркәсібін дамыту туралы мәселе көтерген. [[Жезқазған]] – Ұлытау ауданында мыстан[[мыс]]тан басқа [[темір]], [[марганец]], [[көмір]], [[қорғасын]] кендерін ашып, барлау нәтижесінде маңызды геологиялық қорытындылар жасаған. Ұлы Отан соғысы жылдарында танк бронын құюға қажет марганец тапшылығы туған кезде Сәтбаевтың жетекшілік етуімен өте қысқа мерзімде Жезді [[Жезді марганец кен орны|Жезді марганец]] кені]] барланып, іске қосылған.
 
Академиктің қолдауымен [[Алматы]]да [[Орта Азия]] геофизика тресі ұйымдастырылып, Қазақ КСР Геология және жер қойнауын қорғау министрлігі құрылған. [[Қазақстан]] Ғылым академиясын ұйымдастырып, ондағы бөлімдерді, оған қарайтын институттарды, зертханаларды, секторларды, базаларды дұрыс жоспарлаған. Ғылыми кадрлар дайындау ісіне үлкен жауапкершілікпен қараған. Ғылыми зерттеулердің өзекті мәселелерін халық шаруашылығының мүддесіне бағыттап, шаруашылық және мәдени құрылыстың басты мәселелерін шешуге белсене қатысқан. [[Жезқазған]] кен-[[металлургия комбинаты]] комбинатынн, [[Қарағанды металлургия комбинаты|Қарағанды]] мен [[Балқаш кен-металлургия комбинаты|Балқаш]] металлургия зауыттарын, [[Ертіс-Қарағанды каналы|Ертіс-Қарағанды арнасын]] салу, Маңғыстау, Мұғалжар, Торғай өңірлерінің табиғи байлықтарын анықтау жөнінде зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру, республикамыздың ірі минералдық шикізат қорларын – Кенді [[Кенді Алтай]]ды, Қаратау фосфоритін Қостанай мен [[Жезқазған]] – Ұлытау өңірлеріндегі темір, марганец, т.б. көптеген кен орындарын игеру Сәтбаев есімімен тығыз байланысты.
Қаныш Сәтбаев аштықтан иесіз қалған ауыл балаларына өз көмегін көрсеткен.
 
== Қаныш Сәтбаев атында ==
* Қазақстан Ғылым академиясының Геология[[Геологиялық ғылымдарығылымдар институты]],
* [[Сәтбаев қаласы ]],
* [[Сәтбаев астероиды|Сәтбаев ғаламшары]],
* [[Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті ]],
* [[Академик Қ. Сәтбаев атындағы Екібастұз инженерлік-техникалық институты]],
* Сәтбаевтың мұздығы
* [[Сәтбаев мұздығы|Сәтбаевтың мұздығы]],
* Қаратаудағы ваннадий кен орнынан табылған «[[Сәтбаевит]]» минералы,
* «Академик Сәтбаев» гладиолиус гүлі
* [[Сәтбаев атындағы көше (Алматы)|Сәтбаев көшесі (Алматы)]]
* Сәтбаев көшесі (Астана)
 
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
 
== Сілтемелер ==
{{commons category|Kanysh Satpayev}}
* {{youtube|Wg0AgYPVDKM|Қаныш Сәтбаев. «Қазақтың Қанышы». «Тарих. Тағдыр. Тұлға»}}
* ''Е.Қ. Бейсембетов.'' [https://satbayev.university/kk/news/kazakstannyn-damuynda-uly-galymnyn-roli Қазақстанның дамуында ұлы ғалымның рөлі]
* [https://sputnik.kz/spravka/20190412/9809406/Kanysh-Satbaev-omirbayan.html "Халқым менен де биік": Әйгілі ғалым Қаныш Сәтбаев туралы не білеміз?]
 
[[Санат:Қазақстан геологтары]]

Бағыттау мәзірі