Моғолстан — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Jump to navigation Jump to search
→‎Әмір Темірдің Моғолстан хандығына жорықтары: Жазу қатесін түзеттім, грамматикасын түзеттім
(→‎Моғолстанның ішкі-сыртқы жағдайы: Жазу қатесін түзеттім, грамматикасын түзеттім)
Тег: Mobile edit Mobile app edit Android app edit Reverted
(→‎Әмір Темірдің Моғолстан хандығына жорықтары: Жазу қатесін түзеттім, грамматикасын түзеттім)
Тег: Mobile edit Mobile app edit Android app edit Reverted
Būdan keiın de Moğol handyğyndağy bilıktı dulat taipasynyƞ ataqty ämırlerı Qamar ad-din men onyƞ ınısı Şams ad-dinder jürgızgen. Qamar ad-din de özın tyƞdaityn, jas Toğylyq-Temırdıƞ soƞğy ūrpağy Qyzyr-Qoja oğlandy han tağyna otyrğyzyp, dulat taipasynyƞ ämırlerı men şonjarlarynyƞ jağdaiyn jaqsartuğa küş salady.
 
== Ämır Temırdıƞ Moğolstan handyğyna joryqtary ==
== Әмір Темірдің Моғолстан хандығына жорықтары ==
Moğol handyğyn osyndai saiasi bytyraƞqylyq jailap jatqanda Mauarannahrdağy bilıktı öz qolyna alyp, küşeigen Ämır Temır endı Moğolstandy jaulauğa kırısedı.
Моғол хандығын осындай саяси бытыраңқылық жайлап жатқанда Мауараннахрдағы билікті өз қолына алып, күшейген Әмір Темір енді Моғолстанды жаулауға кіріседі.
 
16 ğ. aiağynda Ämır Temır Moğolstan jerıne bas kötertpei, dürkın-dürkın joryqtar jasaidy. Alğaşqy joryğy 1371-1372 jyldary bolğan. Būl joryqta Almalyq qalasyna deiın jetedı, bıraq qalağa kırmeidı. Jol boiyndağy eldı mekenderdı tonap, halyqtyƞ mal-mülkın talan-tarajğa ūşyratyp, köptegen tūtqyn alyp qaitady. Ekınşı joryqta 1375-1377 jyldary oƞtüstık Qazaqstan arqyly jürıp, jetısudıƞ Şaryn özenıne deiın jetedı. Moğol ūlysynyƞ basşysy Qamar ad-dinmen şaiqasyp, ony jeƞedı. Qamar ad-din Şyğys Türkıstanğa, Üş Tūrfanğa qarai qaşyp qūtylady.
16 ғ. аяғында Әмір Темір Моғолстан жеріне бас көтертпей, дүркін-дүркін жорықтар жасайды. Алғашқы жорығы 1371-1372 жылдары болған. Бұл жорықта Алмалық қаласына дейін жетеді, бірақ қалаға кірмейді. Жол бойындағы елді мекендерді тонап, халықтың мал-мүлкін талан-таражға ұшыратып, көптеген тұтқын алып қайтады. Екінші жорықта 1375-1377 жылдары оңтүстік Қазақстан арқылы жүріп, жетісудің Шарын өзеніне дейін жетеді. Моғол ұлысының басшысы Қамар ад-динмен шайқасып, оны жеңеді. Қамар ад-дин Шығыс Түркістанға, Үш Тұрфанға қарай қашып құтылады.
Ämır Temır Moğolstanğa 1380-1390 jyldary da bırneşe ret joryq jasağan. Būl jolğy joryqtyƞ joiqyndyğy sonşalyqty, Ämır Temır özınıƞ balalarynyƞ qolyndağy äskerlermen qosqanda 120 myƞ adammen atanğan.
Әмір Темір Моғолстанға 1380-1390 жылдары да бірнеше рет жорық жасаған. Бұл жолғы жорықтың жойқындығы соншалықты, Әмір Темір өзінің балаларының қолындағы әскерлермен қосқанда 120 мың адаммен атанған.
 
Ämır Temır 1371-1372 jyldary Moğolstanğa äsker attandyrady. Olar Moğolstannyƞ şyğystağy qalalarynyƞ bırı Almalyqtyƞ janyna deiın jetıp, kereiıtterı talqandap, qaityp oralady. Naq osy jyly Temırdıƞ özı de Moğolstannyƞ jerı Ystyqköl öƞırındegı Segızağaşqa deiın barlauşylyq joryq jasap, köptegen tūtqyn alyp, qyruar olja tüsırıp qaitady. Būl joryq moğol jerınıƞ ışkı audandaryna keleşekte jasalatyn joryqtardyƞ bağdarlamasy bolğan edı.
Әмір Темір 1371-1372 жылдары Моғолстанға әскер аттандырады. Олар Моғолстанның шығыстағы қалаларының бірі Алмалықтың жанына дейін жетіп, керейіттері талқандап, қайтып оралады. Нақ осы жылы Темірдің өзі де Моғолстанның жері Ыстықкөл өңіріндегі Сегізағашқа дейін барлаушылық жорық жасап, көптеген тұтқын алып, қыруар олжа түсіріп қайтады. Бұл жорық моғол жерінің ішкі аудандарына келешекте жасалатын жорықтардың бағдарламасы болған еді.
 
Ämır Temır Moğolstanğa 1371 jyldan 1390 jylğa deiın on şaqty ret joryq jasağan. Onyƞ alğaşqylary 1371-1377 jyldary Sairam, Talas arqyly jürgen. Jetısudıƞ ışkı audandaryna ötıp, Ile özenıne deiın jetken. Ämır Temır 1376 jyly köktemde moğolstannyƞ ataqty kolbasşysy Qamar ad-dindı talqandau üşın 30 myƞ adamdyq äsker attandyrady. Ony kypşaq ämırı Sasy-Būğa basqarğan. Alaida Sasy-Būğa basqa ämırlermen astyrtyp kelısedı de, Ämır Temırdıƞ Horezmge ketkenın paidalanyp, oğan qarsy bülık şyğarady. Sasy-Būğa Aq Ordanyƞ hany Ūrūs pen Moğolstannyƞ bileuşısı Qamar ad-dinnen kömek sūraidy. Būl habardy estıgen Ämır Temır Mauarannahrğa tez oralyp, Qamar ad-dindı Atbasy maƞynda (Qyrğyz jerı) quyp jetıp, talqandaidy. Būdan keiın de moğol ämırınıƞ temırge qarsy küresınen eşbır nätije şyqpağan. Ol 1377 jyly qaratau etegınde jäne Ystyqkölge baratyn joldağy Būğym şatqalynda ekı ret Ämır temır äskerlerınen küirei jeƞılgen.
Әмір Темір Моғолстанға 1371 жылдан 1390 жылға дейін он шақты рет жорық жасаған. Оның алғашқылары 1371-1377 жылдары Сайрам, Талас арқылы жүрген. Жетісудің ішкі аудандарына өтіп, Іле өзеніне дейін жеткен. Әмір Темір 1376 жылы көктемде моғолстанның атақты колбасшысы Қамар ад-динді талқандау үшін 30 мың адамдық әскер аттандырады. Оны кыпшақ әмірі Сасы-Бұға басқарған. Алайда Сасы-Бұға басқа әмірлермен астыртып келіседі де, Әмір Темірдің Хорезмге кеткенін пайдаланып, оған қарсы бүлік шығарады. Сасы-Бұға Ақ Орданың ханы Ұрұс пен Моғолстанның билеушісі Қамар ад-диннен көмек сұрайды. Бұл хабарды естіген Әмір Темір Мауараннахрға тез оралып, Қамар ад-динді Атбасы маңында (Қырғыз жері) қуып жетіп, талқандайды. Бұдан кейін де моғол әмірінің темірге қарсы күресінен ешбір нәтиже шықпаған. Ол 1377 жылы қаратау етегінде және Ыстықкөлге баратын жолдағы Бұғым шатқалында екі рет Әмір темір әскерлерінен күйрей жеңілген.
 
Aq Orda men Moğolstan bileuşılerı özderınıƞ Ämır Temırge jeke-dara qarsy tūra almaityndaryn bılıp, 1380 jyldyƞ aiağynda odaq qūruğa äreket jasaidy. Alaida būl odaqtan da eş nätije şyqpağan. Öitkenı odaqtyƞ qūrylyp jatqanyn bılgen Ämır Temır 1384-1391 jyldardyƞ aralyğynda altyn Ordağa jäne moğol jerıne bırneşe ret joryqtar jasağan. Moğolstandy bırjolata qaratyp alu üşın onyƞ tükpır-tükpırıne 120 myƞ äsker attandyrady. Osy joryqtardy Temır äskerlerı köp olja tüsırıp, qora-qora qoi, üiır-üiır jylqy, top-tobymen qolğa tüsken tūtqyndardy mauarannahrğa jıberıp otyrğan. 1390 jyldardağy joryqtardan keiın Moğolstan Temırge tolyq täueldıkke tüstı.
Ақ Орда мен Моғолстан билеушілері өздерінің Әмір Темірге жеке-дара қарсы тұра алмайтындарын біліп, 1380 жылдың аяғында одақ құруға әрекет жасайды. Алайда бұл одақтан да еш нәтиже шықпаған. Өйткені одақтың құрылып жатқанын білген Әмір Темір 1384-1391 жылдардың аралығында алтын Ордаға және моғол жеріне бірнеше рет жорықтар жасаған. Моғолстанды біржолата қаратып алу үшін оның түкпір-түкпіріне 120 мың әскер аттандырады. Осы жорықтарды Темір әскерлері көп олжа түсіріп, қора-қора қой, үйір-үйір жылқы, топ-тобымен қолға түскен тұтқындарды мауараннахрға жіберіп отырған. 1390 жылдардағы жорықтардан кейін Моғолстан Темірге толық тәуелдікке түсті.
 
== Моғолстанның ыдырау кезеңі ==
12

өңдеме

Бағыттау мәзірі